در سال‌های اخیر، مردم افغانستان بیش از هر زمان دیگری نام دو پدیده عجیب و تأثیرگذار را شنیده‌اند: النینو و لانینا. این دو پدیده که از اعماق اقیانوس آرام آغاز می‌شوند، می‌توانند الگوهای بارنده‌گی، برف، خشکسالی و حتا سیلاب‌ها را در کشور ما دگرگون کنند. اکنون، در ماه عقرب سال ۱۴۰۵ خورشیدی، افغانستان زیر تأثیر یکی از قوی‌ترین پدیده‌های النینو در چند دهه اخیر قرار گرفته است.
این پدیده نه‌تنها بر ایران تأثیر گذاشته، بلکه آثار آن به‌روشنی در افغانستان نیز دیده می‌شود و پیش‌بینی می‌شود که در ماه‌های آینده ادامه یابد. هدف این مقاله آن است که به زبانی ساده، اما دقیق، توضیح دهد که النینو چیست، چرا این‌قدر قوی شده است، کدام مناطق افغانستان را بیشتر تحت تأثیر قرار می‌دهد، چه فرصت‌ها و خطرهایی با خود به همراه دارد و مردم چگونه می‌توانند از فرصت‌های ناشی از آن بهره ببرند یا خود را در برابر خطرهایش محافظت کنند.
این نوشته برای عموم مردم، کشاورزان، دامداران، معلمان، دانشجویان و تصمیم‌گیرنده‌گان محلی تهیه شده است. تلاش شده است مفاهیم علمی به زبان روزمره توضیح داده شوند تا هر خواننده‌ای بتواند از آن بهره ببرد.
۱. النینو چیست و چگونه کار می‌کند؟
اقیانوس آرام بزرگ‌ترین اقیانوس کره زمین است. در شرایط عادی، بادهای شرقی که به آن‌ها بادهای تجاری می‌گویند، آب‌های گرم سطح اقیانوس را به‌سوی غرب، یعنی اندونزی و استرالیا، می‌رانند. در نتیجه، در شرق اقیانوس آرام، نزدیک سواحل پرو و اکوادور، آب‌های سرد از اعماق اقیانوس به سطح می‌آیند و هوا خشک‌تر می‌شود. این وضعیت عادی را «شرایط خنثا» می‌نامند.
گاهی این تعادل به هم می‌خورد. بادهای شرقی ضعیف می‌شوند یا حتا جهت آن‌ها تغییر می‌کند. در نتیجه، آب‌های گرم در مرکز و شرق اقیانوس آرام تجمع می‌کنند. این وضعیت را «النینو» می‌نامند. هنگامی که آب‌های سرد در این مناطق غالب شوند، به آن «لانینا» می‌گویند. النینو صرفاً یک تغییر محلی در اقیانوس نیست؛ این پدیده جریان‌های هوایی را در بخش‌های گسترده‌ای از جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد و می‌تواند الگوی بارنده‌گی را در هزاران کیلومتر دورتر تغییر دهد. افغانستان نیز از جمله کشورهایی است که به‌گونه غیرمستقیم از این پدیده تأثیر می‌پذیرد.
برای درک بهتر، می‌توان النینو را مانند یک «سوئیچ بزرگ اقلیمی» تصور کرد که با فعال‌شدن آن، الگوهای بارنده‌گی و دما در بخش بزرگی از جهان تغییر می‌کنند. شدت این پدیده با اندازه‌گیری دمای سطح آب در منطقه‌ای به نام «منطقه ۳.۴» در مرکز اقیانوس آرام سنجیده می‌شود. اگر دمای آب در این منطقه دست‌کم نیم درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بلندمدت باشد و این وضعیت چند ماه ادامه یابد، شرایط برای شکل‌گیری النینو فراهم می‌شود.
۲. وضعیت فعلی النینو در سال ۱۴۰۵
بر اساس گزارش‌های رسمی سازمان ملی اقیانوسی و جوی امریکا (NOAA) و سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، النینو از اواسط سال ۱۴۰۵ خورشیدی آغاز شده و به‌سرعت قدرت گرفته است. دمای سطح آب در منطقه اصلی النینو در برخی هفته‌ها به بیش از سه درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بلندمدت رسیده است. این رقم بسیار بالاست و این پدیده را در ردیف قوی‌ترین رویدادهای النینو از سال ۱۳۲۹ خورشیدی به این‌سو قرار می‌دهد.
پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که این پدیده تا اوایل سال ۱۴۰۶ خورشیدی، حدود ماه‌های حمل و ثور، ادامه خواهد داشت و اوج قدرت آن در ماه‌های قوس و جدی سال ۱۴۰۵ خواهد بود. پس از آن، به‌تدریج ضعیف می‌شود؛ اما آثار آن بر بارنده‌گی و دما ممکن است تا بهار و حتا اوایل تابستان سال ۱۴۰۶ باقی بماند. احتمال ثبت این رویداد به‌عنوان یکی از قوی‌ترین النینوهای تاریخی، بیش از ۸۰ درصد برآورد شده است.
نکته مهم این است که النینو به‌تنهایی عمل نمی‌کند. هم‌زمان با آن، پدیده دیگری به نام «دوقطبی اقیانوس هند» نیز در حال شکل‌گیری است که می‌تواند آثار النینو را در منطقه ما تقویت یا تضعیف کند. ترکیب این دو پدیده، احتمال افزایش بارنده‌گی در افغانستان را بیشتر کرده است.
۳. تأثیر تاریخی النینو بر افغانستان
بررسی‌های اقلیمی نشان می‌دهند که افغانستان در سال‌های النینو معمولاً بارنده‌گی بیش‌تری نسبت به میانگین دریافت می‌کند؛ به‌ویژه در فصل پاییز و زمستان. این وضعیت با شرایط بسیاری از کشورهای جنوب و جنوب‌شرقی آسیا متفاوت است؛ کشورهایی که در سال‌های النینو با خشکسالی روبه‌رو می‌شوند. دلیل این تفاوت، موقعیت جغرافیایی افغانستان است.
افغانستان در منطقه انتقالی میان سامانه‌های جوی مدیترانه‌ای و سامانه‌های موسمی قرار دارد. هنگامی که النینو فعال باشد، مسیر عبور سامانه‌های بارشی از غرب، یعنی مدیترانه و دریای سیاه، به‌سوی شرق تغییر می‌کند و این سامانه‌ها بیشتر به‌سوی افغانستان و پاکستان منحرف می‌شوند. در نتیجه، بارنده‌گی‌های زمستانی افزایش می‌یابد. البته این یک قاعده مطلق نیست. در برخی سال‌های النینو، میزان بارنده‌گی کمتر از حد انتظار بوده است؛ اما از نظر آماری، احتمال دریافت بارنده‌گی بیشتر از میانگین در سال‌های النینو افزایش می‌یابد.
پس از چهار سال خشکسالی پیاپی، از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، کشاورزان و دامداران افغانستان به بارنده‌گی مناسب نیاز مبرم دارند. النینوی کنونی می‌تواند بخشی از این کمبود را جبران کند؛ مشروط بر این‌که مردم و مسوولان برای مدیریت سیلاب‌ها و استفاده بهینه از منابع آب آماده باشند.
۴. کدام مناطق افغانستان بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟
تأثیر النینو در همه نقاط افغانستان یکسان نیست. بر اساس پیش‌بینی‌های فصلی و الگوهای تاریخی، مناطق زیر ممکن است افزایش بیش‌تری در میزان بارنده‌گی تجربه کنند:
مناطق شمالی و شمال‌شرقی: بدخشان، تخار، بغلان، سمنگان، بلخ و فاریاب. در این مناطق، هم میزان باران و هم برف افزایش می‌یابد. ارتفاعات بدخشان ممکن است شاهد برف‌اندوزی قابل توجهی باشند که برای تأمین آب در فصل بهار اهمیت زیادی دارد.
مناطق مرکزی و کوهستانی: بامیان، دایکندی، غور، پروان، پنجشیر و میدان‌وردک. در ارتفاعات این مناطق، برف‌اندوزی بیشتر می‌شود که منبع اصلی تأمین آب رودخانه‌ها در فصل بهار و تابستان است.
مناطق شرقی: ننگرهار، کنر، نورستان، لغمان و کاپیسا. این مناطق نیز ممکن است بارنده‌گی بیش‌تری دریافت کنند و خطر سیلاب در دره‌های تنگ آن‌ها بالا باشد.
بخش‌هایی از غرب: هرات، بادغیس و فراه نیز تا اندازه‌ای تحت تأثیر قرار می‌گیرند؛ هرچند شدت این تأثیر ممکن است کمتر از مناطق شمالی و مرکزی باشد. مناطق جنوبی و جنوب‌غربی، مانند هلمند، قندهار و نیمروز، معمولاً تأثیر کم‌تری می‌پذیرند و میزان بارنده‌گی در آن‌ها گاهی نزدیک به میانگین یا اندکی کمتر از آن است.
جدول ۱: خلاصه تأثیر مورد انتظار النینو بر مناطق مختلف افغانستان
| منطقه | احتمال افزایش بارش | نوع بارش غالب | خطر اصلی |
| شمال و شمال‌شرق | بالا | باران و برف | سیلاب و برف سنگین |
| مرکزی و کوهستانی | بالا | برف بیشتر | رانش زمین |
| شرقی | متوسط تا بالا | باران شدید | سیلاب دره‌ای |
| غربی | متوسط | باران | سیلاب محلی |
| جنوبی و جنوب‌غرب | پایین تا متوسط | متغیر | کمتر از سایر مناطق |
این جدول بر اساس الگوهای تاریخی و پیش‌بینی‌های فصلی تهیه شده است. باید توجه داشت که پیش‌بینی‌های اقلیمی قطعی نیستند و ممکن است با واقعیت تفاوت داشته باشند. با این حال، این اطلاعات می‌توانند به برنامه‌ریزی بهتر کمک کنند.
۵. فرصت‌های النینو برای افغانستان
پس از چندین سال خشکسالی پیاپی، النینوی کنونی می‌تواند فرصت مهمی برای افغانستان باشد. مهم‌ترین فرصت‌های احتمالی آن عبارت‌اند از:
بهبود کشت گندم زمستانه: بارش به‌موقع در فصل پاییز و زمستان به کشاورزان کمک می‌کند تا کشت را در زمان مناسب انجام دهند و محصول بیش‌تری برداشت کنند. گندم زمستانه مهم‌ترین محصول غذایی افغانستان است و بارنده‌گی مناسب در ماه‌های عقرب تا حوت می‌تواند عملکرد آن را به‌گونه چشمگیری افزایش دهد.
احیای مراتع و چراگاه‌ها: بارش بیشتر زمینه سبزشدن مراتع را فراهم می‌کند و وضعیت زنده‌گی دامداران را بهبود می‌بخشد. پس از سال‌ها کمبود علوفه، این فرصت می‌تواند به احیای گله‌های دام کمک کند.
افزایش ذخایر برفی: افزایش برف در کوهستان‌ها به معنای دسترسی به آب بیشتر در فصل بهار و تابستان و بهبود وضعیت آبیاری است. ذخایر برفی نقش حیاتی در تأمین آب رودخانه‌های افغانستان دارند.
پرشدن چشمه‌ها و قنات‌ها: پس از سال‌ها کمبود آب زیرزمینی، بارنده‌گی مناسب می‌تواند بخشی از این کمبود را جبران کند و فشار بر منابع آب سطحی را کاهش دهد.
افزایش آب منابع سطحی: افزایش آب رودخانه‌ها و بندها می‌تواند به بهبود وضعیت کشاورزی آبی و تأمین آب مورد نیاز بخش‌های مختلف کمک کند.
۶. خطرها و چالش‌های النینو
هر فرصتی می‌تواند با خطرهایی نیز همراه باشد. بارش‌های شدید و ناگهانی ممکن است مشکلات جدی ایجاد کنند. مهم‌ترین خطرهای احتمالی عبارت‌اند از:
سیلاب‌های ناگهانی: این خطر به‌ویژه در دره‌های تنگ و مناطق کوهستانی جدی است. باران شدید می‌تواند در مدت کوتاهی حجم زیادی آب را وارد رودخانه‌ها کند و سبب جاری‌شدن سیلاب شود.
رانش زمین و ریزش کوه: خاک سست پس از بارنده‌گی‌های پیاپی ممکن است به‌آسانی جابه‌جا شود. مناطق کوهستانی مرکزی و شرقی بیشتر در معرض این خطر قرار دارند.
تخریب خانه‌های گلی و خشتی: بسیاری از خانه‌های روستایی در برابر سیلاب و باران شدید مقاوم نیستند. باران‌های طولانی می‌توانند دیوارهای گلی را تضعیف کنند و به فروریختن خانه‌ها بینجامند.
افزایش بیماری‌ها: رطوبت بیشتر و آلودگی منابع آب می‌تواند زمینه شیوع بیماری‌های تنفسی و بیماری‌های ناشی از آب آلوده را فراهم کند. همچنین در برخی مناطق شرقی، افزایش رطوبت ممکن است شرایط را برای گسترش آفات گیاهی مساعد سازد.
خسارت به محصولات کشاورزی: اگر باران در زمان نامناسب ببارد، ممکن است به کشت‌های در حال رشد آسیب برساند. سیلاب نیز می‌تواند مزارع را زیر آب ببرد و محصولات کشاورزی را از بین ببرد.
۷. پیش‌بینی زمانی تأثیرات
بر اساس مدل‌های اقلیمی، جدول زمانی احتمالی تأثیرات النینو بر افغانستان به این شکل است:
از عقرب تا جدی ۱۴۰۵: احتمال بارنده‌گی بیشتر از میانگین در این دوره افزایش می‌یابد. این دوره برای کشت گندم زمستانه و آماده‌گی در برابر سیلاب اهمیت ویژه‌ای دارد.
از دلو تا حوت ۱۴۰۵: بارنده‌گی‌ها با شدت کمتر ادامه می‌یابند. ذوب تدریجی برف در ارتفاعات پایین‌تر نیز آغاز می‌شود.
از حمل تا جوزا ۱۴۰۶: آثار باقی‌مانده این پدیده ممکن است به شکل ذوب برف و افزایش جریان آب رودخانه‌ها نمایان شود. این دوره برای آبیاری بهاره اهمیت زیادی دارد. پس از آن، النینو به‌تدریج ضعیف می‌شود و احتمال بازگشت شرایط خنثا یا حتا شکل‌گیری لانینای ضعیف وجود دارد.
باید توجه داشت که این پیش‌بینی‌ها بر اساس مدل‌های رایانه‌ای تهیه شده‌اند و ممکن است با وضعیت واقعی تفاوت داشته باشند. از این‌رو، پایش مستمر وضعیت هواشناسی از سوی نهادهای مسوول ضروری است.
۸. توصیه‌های عملی برای مردم
برای این‌که مردم بتوانند از فرصت‌های احتمالی این پدیده بهره ببرند و هم‌زمان از خطرهای آن در امان بمانند، رعایت چند توصیه عملی ضروری است:
برای کشاورزان
کشت گندم را به‌موقع انجام دهید و در صورت امکان از بذرهای مقاوم‌تر استفاده کنید. کانال‌های آبیاری را پاک‌سازی کنید تا آب اضافی به‌خوبی جریان یابد. از کشت در زمین‌های مستعد سیلاب خودداری کنید و در صورت امکان، سیستم‌های ساده زهکشی ایجاد کنید تا آب اضافی از مزارع خارج شود.
برای ساکنان مناطق کوهستانی و دره‌ها
از ساخت خانه در مسیر سیلاب و در کنار رودخانه‌ها جداً خودداری کنید. خانه‌های فرسوده را با مصالح محکم‌تر تقویت کنید و در صورت نیاز، موقتاً به مکان امن‌تری بروید. مسیرهای فرار اضطراری را از پیش مشخص کنید و آن را با اعضای خانواده تمرین کنید. از نگهداری دام و علوفه در مکان‌های پست و سیلاب‌خیز خودداری کنید.
برای همه مردم
اسناد مهم، داروها و مواد غذایی خشک را در مکان‌های بلند و محفوظ از آب نگهداری کنید. به هشدارهای ریاست هواشناسی و کمیته‌های محلی توجه جدی داشته باشید. هنگام بارنده‌گی شدید از نزدیک‌شدن به رودخانه‌های خروشان خودداری کنید. در صورت امکان، مقداری آب پاک و مواد غذایی اضطراری ذخیره کنید. همچنین با همسایه‌گان هماهنگ باشید تا در صورت نیاز بتوانید به یکدیگر کمک کنید.
۹. ابعاد اقتصادی و اجتماعی
النینو تنها یک پدیده جوی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی و اجتماعی مهمی نیز دارد. افزایش بارنده‌گی می‌تواند تولیدات کشاورزی را افزایش دهد و درآمد کشاورزان را بهبود بخشد. این امر به نوبه خود می‌تواند به کاهش فقر در مناطق روستایی کمک کند. از سوی دیگر، خسارت‌های ناشی از سیلاب ممکن است هزینه‌های سنگینی بر خانواده‌ها و دولت تحمیل کند.
از دیدگاه اقتصاد محیط زیست، بارنده‌گی مناسب می‌تواند به احیای پوشش گیاهی و کاهش فرسایش خاک کمک کند. با این حال، سیلاب‌های شدید ممکن است آلاینده‌ها را به منابع آب منتقل کنند و کیفیت آب آشامیدنی را به خطر بیندازند. بنابراین، مدیریت درست این پدیده نیازمند رویکردی همه‌جانبه است که ابعاد زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی آن را هم‌زمان در نظر بگیرد.
نهادهای مسوول باید از هم‌اکنون برنامه‌های آماده‌گی در برابر سیلاب را فعال کنند، ذخایر مواد امدادی را افزایش دهند و از طریق رسانه‌ها و شبکه‌های محلی، کشاورزان و مردم را آگاه سازند. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های کوچک‌مقیاس، مانند بندهای حفاظتی و سیستم‌های هشدار زودهنگام، می‌تواند خسارت‌های احتمالی را به‌گونه چشمگیری کاهش دهد.
جمع‌بندی
النینوی قوی سال ۱۴۰۵–۱۴۰۶ برای افغانستان هم فرصت است و هم تهدید. این پدیده می‌تواند بخشی از خسارت‌های ناشی از خشکسالی‌های گذشته را جبران کند؛ اما اگر مردم و نهادهای مسوول آماده‌گی لازم را نداشته باشند، ممکن است به فاجعه‌ای انسانی و اقتصادی تبدیل شود. آگاهی، آماده‌گی و اقدام به‌موقع، سه عامل اساسی برای بهره‌برداری از فرصت‌های این پدیده و کاهش خطرهای آن هستند.
باران نعمت است؛ اما بهره‌گیری از آن زمانی ممکن است که برای پیامدهایش آماده باشیم. افغانستان کشوری است که قرن‌ها با تغییرات اقلیمی روبه‌رو بوده است. این بار نیز می‌توان با تکیه بر دانش و همبسته‌گی، از این چالش عبور کرد و حتا از فرصت‌های آن به سود مردم استفاده کرد. مهم آن است که از همین امروز اقدام کنیم و منتظر وقوع حادثه نمانیم.
در پایان، از خواننده‌گان خواسته می‌شود این اطلاعات را با اطرافیان خود به اشتراک بگذارند. آگاهی جمعی می‌تواند به نجات جان انسان‌ها و کاهش خسارت‌ها کمک کند.
منابع
۱. گزارش‌های تشخیصی ENSO مرکز پیش‌بینی اقلیم امریکا (NOAA/CPC)، اکتبر و نوامبر ۲۰۲۶.
۲. به‌روزرسانی اقلیمی فصلی سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، اکتبر ۲۰۲۶.
۳. گزارش‌های شبکه سیستم‌های هشدار زودهنگام قحطی (FEWS NET) درباره افغانستان، جون تا نوامبر ۲۰۲۶.
۴. چشم‌انداز اقلیمی و کشاورزی فصلی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) برای افغانستان، اکتبر ۲۰۲۶.
۵. تحلیل‌های مؤسسه بین‌المللی پژوهش اقلیم و جامعه (IRI) درباره وضعیت ENSO.
۶. گزارش‌های ریاست هواشناسی وزارت ترانسپورت و هوانوردی افغانستان، عقرب ۱۴۰۵.
۷. مطالعات تاریخی ارتباط النینو با بارنده‌گی در آسیای مرکزی و غربی (منابع علمی متعدد).
