پوکی استخوان از جمله بیماری‌هایی است که به‌تدریج تراکم و استحکام استخوان‌ها را کاهش می‌دهد و می‌تواند توانایی افراد در انجام فعالیت‌های روزمره را محدود کند. شماری از پزشکان در کابل می‌گویند که این بیماری در مراحل ابتدایی معمولاً نشانه مشخصی ندارد و ممکن است تا زمان بروز شکستگی تشخیص داده نشود. به گفته آنان، کمبود کلسیم و ویتامین دی، تغذیه نامناسب، کم‌تحرکی و اختلالات هورمونی از عوامل مهم ابتلا به پوکی استخوان هستند. این پزشکان تاکید می‌کنند که تشخیص به‌موقع و آغاز درمان می‌تواند از پیشرفت بیماری و بروز شکستگی‌های ناشی از آن جلوگیری کند. آنان می‌افزایند که زنان، به‌ویژه پس از دوران یائسگی، بیشتر در معرض ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند و باید به سلامت استخوان‌های خود توجه بیشتری داشته باشند. به گفته پزشکان، تغذیه مناسب، دریافت کلسیم و ویتامین دی کافی و فعالیت بدنی منظم در حفظ سلامت استخوان‌ها نقش دارد. آنان همچنین پایین‌بودن آگاهی عمومی درباره عوامل خطر و ماهیت خاموش این بیماری را از دلایل تاخیر در تشخیص و درمان آن می‌دانند.
حامد وردک، یکی از پزشکان، می‌گوید که پوکی استخوان بیماری‌ای است که به‌تدریج تراکم و استحکام استخوان‌ها را کاهش می‌دهد. به گفته او، افزایش سن، کمبود کلسیم و ویتامین دی، تغذیه نامناسب و نداشتن فعالیت بدنی از عوامل مهم ابتلا به این بیماری‌اند. او می‌افزاید که زنان، به‌ویژه پس از دوران یائسگی، بیشتر در معرض ابتلا به پوکی استخوان قرار دارند.
آقای وردک می‌گوید: «در بیماری پوکی استخوان، تراکم و استحکام استخوان‌ها کاهش می‌یابد و ساختار داخلی آن‌ها ضعیف و شکننده می‌شود. به همین دلیل، استخوان‌ها حتی در اثر ضربه‌های خفیف یا زمین‌خوردن ممکن است دچار شکستگی شوند.»
این پزشک می‌افزاید که برای تشخیص پوکی استخوان، سنجش تراکم استخوان و بررسی عوامل خطر اهمیت دارد. به گفته او، دستگاه DEXA یکی از روش‌های اصلی تشخیص این بیماری است. او تاکید می‌کند که تغذیه مناسب، دریافت کلسیم و ویتامین دی و فعالیت بدنی منظم در پیش‌گیری از پوکی استخوان نقش دارد.
این پزشک می‌گوید: «در افغانستان، دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی پوکی استخوان با مشکلات اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو است. این محدودیت‌ها به‌ویژه در مناطق روستایی و دورافتاده بیشتر دیده می‌شود. یکی از مشکلات اساسی، آگاهی پایین مردم درباره ماهیت خاموش این بیماری و اهمیت تشخیص به‌موقع آن است. بسیاری از افراد زمانی به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند که دچار شکستگی استخوان شده‌اند.»
احمد بلال هاشمی، متخصص ارتوپیدی و تروماتولوژی (آسیب‌شناسی ناشی از ضربه) ستون فقرات در شفاخانه تدریسی علی‌آباد، می‌گوید که پوکی استخوان در مراحل پیشرفته می‌تواند استخوان‌ها را به اندازه‌ای ضعیف کند که حتی ضربه‌های خفیف یا زمین‌خوردن ساده نیز باعث شکستگی آن‌ها شود. به گفته او، مهره‌های ستون فقرات، گردن استخوان ران و مچ دست از بخش‌هایی‌اند که بیشتر در معرض شکستگی ناشی از این بیماری قرار دارند.
او می‌افزاید که شکستگی در افراد مبتلا به پوکی استخوان به دلیل کاهش استحکام استخوان، روند درمان پیچیده‌تری دارد و ممکن است توانایی حرکتی بیمار را محدود کند. این پزشک تاکید می‌کند که درمان‌نکردن پوکی استخوان پس از نخستین شکستگی، خطر شکستگی‌های بعدی را افزایش می‌دهد.
آقای هاشمی می‌گوید: «شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان با شکستگی‌های معمولی تفاوت دارند؛ زیرا در این بیماران، استخوان به‌دلیل کاهش تراکم و استحکام، حتی در برابر ضربه‌های خفیف یا زمین‌خوردن ساده نیز مقاومت لازم را ندارد. در حالی که چنین ضربه‌ای ممکن است در یک فرد با استخوان سالم باعث شکستگی نشود، در فرد مبتلا به پوکی استخوان می‌تواند به شکستگی منجر شود. مهره‌های ستون فقرات، گردن استخوان ران و مچ دست از بخش‌هایی‌اند که بیشتر در معرض این نوع شکستگی قرار دارند.»
این پزشک می‌افزاید که در برخی بیماران، به‌ویژه سالمندان، شکستگی گردن استخوان ران ممکن است به جراحی نیاز پیدا کند. به گفته او، کاهش تراکم استخوان می‌تواند تثبیت شکستگی با پیچ و پلاک را دشوارتر سازد. هزینه جراحی، تهیه وسایل پزشکی و دسترسی محدود به خدمات توان‌بخشی نیز از مشکلاتی‌اند که بیماران در افغانستان با آن روبه‌رو هستند.
هاشمی می‌گوید: «در بیماران مبتلا به پوکی استخوان، درمان شکستگی به‌دلیل پایین‌بودن کیفیت استخوان با دشواری‌هایی همراه است. در چنین شرایطی، پیچ‌ها ممکن است گیرایی کافی در استخوان نداشته باشند و احتمال جابه‌جایی دوباره قطعات شکسته یا شل‌شدن وسایل تثبیت افزایش یابد. به همین دلیل، جراح باید با توجه به میزان ضعف استخوان، نوع شکستگی و وضعیت بیمار، روش مناسب درمان و جراحی را انتخاب کند.»
این پزشک تاکید می‌کند: «درمان موفق این بیماران تنها به جراحی و جوش‌خوردن استخوان محدود نمی‌شود؛ بلکه درمان خود پوکی استخوان و پیش‌گیری از شکستگی مجدد نیز باید مورد توجه قرار گیرد.»
عبدالجمیل احمدزی، متخصص جراحی ارتوپیدی و تروماتولوژی (درمان آسیب‌ها و صدمات استخوان‌ها، مفاصل و اندام‌های بدن)، می‌گوید که پوکی استخوان تنها به دوران سالمندی محدود نمی‌شود و کودکان و جوانان نیز ممکن است به این بیماری مبتلا شوند. او کمبود ویتامین دی و کلسیم، وزن پایین و برخی بیماری‌های کلیوی، کبدی و خونی را از دیگر عوامل مؤثر در ابتلای کودکان و جوانان به پوکی استخوان می‌داند.
احمدزی می‌گوید: «دوران کودکی و نوجوانی یکی از مهم‌ترین مراحل شکل‌گیری و تقویت استخوان‌ها است. هرقدر توده استخوانی در این دوره بهتر ساخته شود، استحکام استخوان‌ها در سال‌های بعد بیشتر خواهد بود و خطر ابتلا به پوکی استخوان در بزرگ‌سالی کاهش می‌یابد.»
او همچنان استفاده طولانی‌مدت از داروهای کورتونی را یکی از عوامل مهم تضعیف استخوان‌ها عنوان می‌کند. به گفته او، این داروها روند ساخت استخوان را کاهش می‌دهند، جذب کلسیم در روده را مختل می‌کنند و دفع کلسیم از طریق کلیه‌ها را افزایش می‌دهند. در نتیجه، استخوان‌ها به‌تدریج ضعیف می‌شوند و احتمال شکستگی آن‌ها افزایش می‌یابد.
احمدزی می‌گوید: «یکی از خطرناک‌ترین ویژهگیهای پوکی استخوان این است که در مراحل ابتدایی معمولاً هیچ نشانه مشخصی ندارد و به همین دلیل از آن به‌عنوان بیماری خاموش یاد می‌شود. بسیاری از بیماران زمانی متوجه ابتلای خود می‌شوند که استخوان‌های‌شان بر اثر یک ضربه خفیف یا حتی زمین‌خوردن دچار شکستگی شده باشد.»
این پزشک می‌افزاید که زنان بالاتر از ۵۰ سال، سالمندان، زنان باردار و شیرده، کودکان دچار سوءتغذیه و کمبود ویتامین D و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن کلیوی، کبدی و دیابت بیشتر در معرض خطر پوکی استخوان قرار دارند. او کمبود نور آفتاب، تغذیه نامناسب و کم‌تحرکی را نیز از عوامل افزایش خطر ابتلا به این بیماری می‌داند.
در کنار مشکلات پزشکی و تشخیصی، شماری از زنانی که به پوکی استخوان مبتلا شده‌اند، می‌گویند که پیش از ابتلا به این بیماری آگاهی چندانی درباره آن نداشتند و زمانی از وضعیت خود آگاه شدند که علایم بیماری شدت یافته و فعالیت‌های روزمره‌شان را با دشواری روبه‌رو کرده است.
مریم، (مستعار)، یکی از زنان مبتلا به پوکی استخوان می‌گوید که پیش از تشخیص بیماری‌اش از ابتلای خود به این عارضه آگاهی نداشت. او می‌افزاید که هر زمان کمرش درد می‌گرفت، آن را با روغن سیاه‌دانه چرب می‌کرد و زمانی به بیماری خود پی برد که پوکی استخوان پیشرفت کرده بود. به گفته او، دو سال است تحت درمان قرار دارد، اما درد کمر و خمیدهگی پشت همچنان انجام بسیاری از فعالیت‌های روزمره را برایش دشوار کرده است.
مریم می‌گوید: «در ابتدا هیچ نشانه مشخصی نداشتم و به‌تدریج کمرم درد می‌کرد و پشتم خمیده شد. وقتی به پزشک مراجعه کردم، گفتند که به پوکی استخوان مبتلا هستم. اکنون دو سال می‌شود که تحت درمان قرار دارم. از زنان می‌خواهم دردهای‌شان را جدی بگیرند و به درمان‌های خانگی بسنده نکنند؛ زیرا هیچ‌کدام از این روش‌ها جای مراجعه به پزشک را نمی‌گیرد. نگذارند بیماری‌شان مانند من پیشرفت کند. اکنون حتی توان بلند کردن یک آفتابه را ندارم و با مشکلات زیادی روبه‌رو هستم.»
پوکی استخوان بیماری‌ای است که در اثر کاهش تراکم و استحکام استخوان‌ها به وجود می‌آید و خطر شکستگی آن‌ها را افزایش می‌دهد. این بیماری می‌تواند هر یک از استخوان‌های بدن را درگیر کند، اما بیشتر در ناحیه لگن، ستون فقرات و مچ دست دیده می‌شود.
این بیماری به‌دلیل پیشرفت تدریجی و نداشتن نشانه‌های مشخص در مراحل ابتدایی، به «بیماری خاموش» نیز شناخته می‌شود. بسیاری از مبتلایان زمانی از بیماری خود آگاه می‌شوند که استخوان‌های‌شان دچار شکستگی شده باشد.
تشخیص پوکی استخوان از طریق سنجش تراکم استخوان امکان‌پذیر است. همچنین تغذیه مناسب، فعالیت بدنی منظم و دریافت کلسیم و ویتامین D کافی می‌تواند در حفظ سلامت استخوان‌ها و کاهش خطر ابتلا به این بیماری مؤثر باشد.
جنسیت، افزایش سن، جثه کوچک و سابقه خانوادهگی از جمله عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان‌اند. در مقابل، تغذیه نامناسب، کم‌تحرکی و برخی اختلالات هورمونی از عواملی‌اند که با مراقبت و مداخله پزشکی می‌توان خطر ناشی از آن‌ها را کاهش داد.
با این حال، در افغانستان آمار رسمی و دقیقی درباره میزان شیوع پوکی استخوان، به‌ویژه در میان زنان، در دست نیست.
