ماموریت هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) پس از سقوط جمهوریت، به دلایل مختلف با انتقادهای جدی از سوی جناحهای مختلف داخلی و همچنان کشورهای عضو شورای امنیت سازمان ملل مواجه بوده است. در ماه مارچ امسال، این ماموریت برخلاف معمول، صرف برای سه ماه تمدید شد تا در این مدت کارکرد آن ارزیابی شود. قرار است شورای امنیت سازمان ملل تا یک هفته دیگر قطعنامهای را صادر کند و بر بنیاد آن، آینده این ماموریت تا حدی روشن شود.
در آستانه این تصمیمگیری مهم، «روند گفتوگو و چشمانداز افغانستان» (DVP) ــ بهعنوان یک ابتکار غیروابسته مستقر در انستیتوت مطالعات بینالمللی صلح کراک، دانشگاه نوتردام ــ در ماه گذشته سلسله مشورتهای گستردهای را با دهها تن، شامل فعالان سیاسی و اجتماعی، کارشناسان سکتور خصوصی، زنان، جوانان، گروههای قربانیان، علما و دانشگاهیان در داخل و خارج از کشور انجام داده است. این گفتوگوها یک دیدگاه مهم را آشکار میسازد: مردم افغانستان بهشدت از عملکرد فعلی یوناما ناراضی هستند، اما همزمان خروج آن را به ضرر خود میبینند.
دلیل نارضایتی از یوناما چیست؟
به نظر میرسد که دلیل این انتقادها در میان طرفهای مختلف، متفاوت و حتا در مواردی متضاد است. در سطح داخلی، به نظر میرسد طالبان ماموریت اصلی و سیاسی یوناما را نوعی مداخله در امور داخلی افغانستان میدانند و تمایل دارند فعالیتهای این نهاد صرفاً به بخشهای تخصصی و کمکهای بشردوستانه محدود شود. در نقطه مقابل، سایر جریانهای سیاسی و اقشار جامعه افغانستان، یوناما را به کمکاری در هدف اصلیاش متهم میکنند. از نظر این جناحها، وظیفه بنیادین یوناما، پیشبرد ماموریت سیاسی و راهاندازی گفتوگوهای ملی برای تعیین سرنوشت کشور است.
در سطح بینالمللی، کشورهای تمویلکننده و اعضای شورای امنیت، بهطور خاص ایالات متحده امریکا، از زاویه اقتصادی و کارآمدی به موضوع میبینند. از نظر آنها، هزینههای هنگفتی که برای بقای یوناما پرداخت میشود، با نتایج ملموس کاری و دستاوردهای آن همخوانی و تعادل ندارد. آنها بر این باورند که هر ماموریتی باید پایانی داشته باشد و این ماموریت نیز باید به «غروب» خود نزدیک شود.
سه سناریو برای آینده یوناما
آنچه واضح است این است که یوناما به شکل فعلی خود باقی نمیماند. با توجه به دلایلی که در بالا ذکر شد، سه سناریوی احتمالی برای آینده این ماموریت متصور است:
سناریوی اول: بدنه و تشکیلات یوناما بهطور قابل ملاحظهای کوچک میشود تا مصارف و هزینههای گزاف آن کاهش یابد.
سناریوی دوم: ماموریت یوناما با اعمال برخی تغییرات، برای مدت نه ماه تا یک سال دیگر تمدید میشود. در طول این دوره، موثریت یوناما مورد «ارزیابی جامع» قرار خواهد گرفت تا بر مبنای یافتههای آن، درباره کوچکسازی یا بهنحوی بسته شدن آن تصمیمگیری شود.
سناریوی سوم: ماموریت یوناما در همین رایزنیهای ماه جاری پایان یافته و این نهاد در سال روان به فعالیت خود پایان میدهد.
در میان این گزینهها، سناریوی دوم (تمدید کوتاهمدت با اعمال تغییرات) محتملترین مسیر به نظر میرسد. این رویکرد فرصت لازم را به اعضای شورای امنیت خواهد داد تا در یک سال پیشرو، بهصورت مفصل در مورد سرنوشت و جزییات این ماموریت با یکدیگر مذاکره کنند.
پیشنهادهای سهگانه برای اصلاحات
شرکتکنندهگان در مشورتهای «روند گفتوگو و چشمانداز افغانستان» معتقدند اگر قرار است یوناما تمدید شود، نباید نسخه فعلی آن تکرار شود. پیشنهادهای اصلاحی که در انستیتوت مطالعات بینالمللی صلح کراک، دانشگاه نوتردام نشر شده است، در سه بخش خلاصه میشود:
ایجاد ثبات در ماموریت یوناما: ماموریت یوناما فعلاً یگانه مرجع «مستقل» برای نظارت بر اوضاع افغانستان است. از این جهت، دوام آن در نبود یک مکانیسم بدیل مهم است. اما این ماموریت به ثبات لازم نیاز دارد تا موثر واقع شود؛ چیزی که نمیتوان از قطعنامههای کوتاهمدت توقع داشت. از مشورتهای فوقالذکر چنین برداشت میشود که ماموریتهای حداقل یکساله نسبت به ماموریتهای سهماهه بهتر اند. اما شرط موفقیت یوناما در این است که بر هدف فلسفی خود، یعنی تسهیل گفتوگوهای سیاسی و مساعی جمیله (Good Offices)، تمرکز کند.
نقش سیاسی یوناما و تعیین نماینده جدید: قطعنامههای سالهای اخیر شورای امنیت سازمان ملل از برجستهساختن نقش سیاسی یوناما حمایت میکنند. بهعنوان مثال، قطعنامه پیشرو میتواند گزارش ارزیابی مستقل سال ۲۰۲۳ را رسماً در بر گرفته و بر حرکت به سمت نظمی بر اساس یک قانون اساسی تاکید کند. البته برای پیشبرد این ماموریت حساس، انتصاب یک نماینده جدید (SRSG) با وزن سیاسی بالا و شناخت عمیق از سیاست و فرهنگ افغانستان ــ بدون وابستهگی به کشورهای همسایه که تضاد منافع دارند ــ یک نیاز فوری است. پر کردن این پست که در شش ماه گذشته خالی بوده، باید تسریع شود.
تعامل دو بُعدی: از آنجا که طالبان مخالف گفتوگو با سایر جناحها، مخصوصاً آنانی که خارج از کشور به سر میبرند، هستند، سازمان ملل باید یک تعامل دو بُعدی ایجاد کند؛ بهطوریکه گفتوگو با نیروهای مقیم در بیرون به مقر سازمان ملل در نیویورک یا یک دفتر منطقهای محول شود.
علاوه بر این، پیشرفت در زمینههای تخصصی مانند سکتور خصوصی و مبارزه با قاچاق مواد مخدر، باید مستقیماً به پیشرفت در حوزه حقوق بشر و روند سیاسی پیوند بخورد تا بهانهای برای فرار از گفتوگوهای ملی ایجاد نگردد. متن اصلی این مجموعه پیشنهادها برای معلومات بیشتر، اینجا قابل دسترس است.
جمعبندی
تصمیمگیری در مورد آینده یوناما یک آزمون دیگر برای جامعه جهانی در قبال افغانستان است. واقعیت این است که مالکیت و صلاحیت ماموریت یوناما در اختیار شورای امنیت سازمان ملل متحد است، اما این مردم افغانستان هستند که عواقب و پیامدهای تلخ و شیرین این تصمیم را در زندهگی روزمره خود متحمل میشوند. به همین دلیل، شرکتکنندهگان در مشورتهایی که در مقدمه به آن اشاره شد، ضمن قدردانی از کشورهای عضوی که به صدای مردم افغانستان گوش میدهند، آمادهگی خود را برای همکاری در تدوین استراتژی و اجرای این توصیهها اعلام کردند. این اعلام همکاری نشان میدهد که مردم افغانستان میخواهند فعالیتهای سازمان ملل به ابزاری واقعی برای دستیابی به صلح پایدار در افغانستان تبدیل شود.
