(۴) تېمیر پنجره‌لر آرتیدن حکایه؛ طالبان قماقخانه‌لریده عیاللر بیلن نیمه‌لر یوز بېرماقده؟
نسیمه شفیق
اېسلتمه: طالبان‌نینگ افغانستان اوستیدن حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیگه بېش ییلدن آرتیق وقت اۉتدی. بو دور مابینیده یوزلب عیاللر طالبان تامانیدن اۉغیرلب کېتیلگن، حبسگه آلینگن و قماققه تشلنگن؛ اولر‌نینگ کۉپچیلیگی جنایتی اثباتلنمسدن، ناانیق عیبلاولر یاکه عایله‌وی و اجتماعی مسأله‌لر سبب قماققه توشگن. قماقخانه پنجره‌لری آرتیده اولر بیلن نیمه‌لر صادر بۉلگنی و صادر بۉله‌یاتگنی افغانستان عیاللری‌نینگ طالبان‌نینگ ایکّینچی حاکمیتی دوریده‌گی اچّیق تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمیدیر. مذکور حکایه یازووچی‌نینگ طالبان‌نینگ کابلده‌گی قماقخانه‌لریده محبوس بۉلگن دوریده‌گی بې‌واسطه کوزه‌توولری و تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمیدیر. یازووچی حبسده بۉلگن وقتیده اۉز کۉزی بیلن کۉرگن و باشیدن کېچیرگنلریدن تشقری، بیرگه قملگن عیاللر و قیزلر‌نینگ حیاتی همده تقدیرلری حقیده‌گی حکایه‌لرنی هم اېشیتگن. شو باعث، بو متن قماقخانه دېوارلری آرتیده اولرگه نسبتاً قنده‌ی مناسبتده بۉلینگنی، اولر‌نینگ حیاتی شرایطلری و باشدن کېچیرگنلری حقیده بې‌واسطه گواهلیک‌نینگ بیر قِسمیدیر.
آلدینگی حکایه‌ده ساره و عایشه حقیده یازگن اېدیم. ساره تورموش قورگن عیال بۉلیب، «اخلاقی بوزوقلیک»ده عیبلنیب حبسگه آلینگن اېدی. اونینگ اَیتیشیچه، بو عیبلاو فقط شخصی هیداوچیسی بیلن بیر مو‌ترده بۉلگنلیگی سبب اونگه قۉییلگن. بو واقعه مهم سواللرنی اۉرته‌گه تشله‌یدی: طالبان نظریده اخلاقی بوزوقلیک عیناً نیمه‌نی انگله‌ته‌دی؟ قنده‌ی خطی-حرکتلر و عمللر اوشبو توشونچه دایره‌سیگه کیریتیله‌دی؟ بو عیبلاو بیلن حبسگه آلینگن شخصلر عادتده قنده‌ی جزاگه و قنچه مدت قماققه دوچ کېله‌دی؟ خودّی شو عیبلاو بیلن قماققه آلیب کېلینگن ۱۶ یاشلی قیز ستایش‌نینگ حکایه‌سی بو سواللرگه جوابلر‌نینگ بیر قِسمینی آیدینلشتیریشی ممکن.
ستایش، ۱۶ یاشلی قیز، طالبان تامانیدن حبسگه آلینگن اېدی. او اۉز حکایه‌سیده اَیتیشیچه، اۉشه کونی اۉزیگه تېنگداش بۉلگن عمکی‌بچه‌سی بیلن آته‌سی‌نینگ رخصتی اساسیده عایله‌وی ضیافتده قتنه‌شیش اوچون خاله‌سی‌نینگ اوییگه یۉل آلگن. اونینگ اَیتیشیچه، یۉل‌نینگ اۉرته‌سیده اولر‌نینگ مو‌تری طالبان‌نینگ امر باالمعروف خادملری تامانیدن تۉخته‌تیلگن. ستایش‌نینگ اَیتیشیچه، خادملر اونگه و عمکی‌بچه‌سیگه اوچ ته عیبلاو قۉیگن: بیرینچیسی اخلاقی بوزوقلیک؛ ایکّینچیسی عمکی‌بچه‌سی اونی اویدن قاچیریب کېتگنی حقیده‌گی دعوا بیلن «اویدن قاچیش»؛ اوچینچیسی اېسه «مخدره مادّه‌لرنی استعمال قیلیش». اونینگ اَیتیشیچه، خادملر بیر نېچه دانه تابلت‌نی کۉرسه‌تیب، بو تابلت‌لرنی مو‌تر ایچیدن تاپگنلیکلرینی و ایکّله‌سی هم مخدره مادّه‌لرنی استعمال قیلگنینی دعوا قیلگن همده ایکّله‌سینی هم خوفسیزلیک بۉلیمیگه آلیب کېتگن.
ستایش‌نینگ اَیتیشیچه، خوفسیزلیک بۉلیمیگه آلیب باریلگچ، او و عمکی‌بچه‌سی ایکّی علیحده خانه‌ده سۉراق قیلینگن. اونینگ اَیتیشیچه، اۉزی خانه‌لردن بیریده سۉراق قیلینه‌یاتگن پیتده، باشقه خانه‌دن عمکی‌بچه‌سی‌نینگ کلتکلنه‌یاتگن آوازینی اېشیتگن. اولر‌نینگ ایکّله‌سی هم ۱۸ یاشگه تۉلمه‌گن بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، خادملر عایله‌لریگه قۉنغیراق قیلمسدن سۉراقنی دوام اېتتیرگن.
ستایش‌نینگ اَیتیشیچه، خادملر اوندن نیمه سببدن عمکی‌بچه‌سی بیلن اویدن قاچگنی و اخلاقی بوزوقلیک صادر اېتگنی حقیده سۉره‌گن. او جوابا بو سفر آته-آنه‌سی‌نینگ خبری و راضیلیگی بیلن عملگه آشیریلگنینی تأکیدلب، ایشانچ حاصل قیلیش اوچون ایکّله عایله‌گه هم قۉنغیراق قیلیشنی سۉره‌گن. ستایش، شونینگدېک، اولر اۉرته‌سیده عایله‌وی قرینداشلیکدن باشقه هېچ قنده‌ی مناسبت بۉلمه‌گنینی انیقلش اوچون ایکّله‌سی‌نینگ هم تېلفونلرینی تېکشیریشنی تکلیف قیلگن. طالبان تېلفونلرنی تېکشیرگن و هېچ قنده‌ی دلیل تاپمه‌گن بۉلسه-ده، اولر‌نینگ قرینداشلری بیلن باغلنمه‌گن و اولرنی آزاد قیلمه‌گن. او مخدره مادّه‌لرنی استعمال قیلگنی حقیده‌گی عیبلاوگه جوابا هم بو دعوا‌نینگ اساسسیزلیگینی انیقلش اوچون قان تحلیلی اۉتکزیشنی سۉره‌گنینی، بیراق شونگه قره‌مه‌ی ایکّله‌سی هم کابلگه آلیب کېتیلگنینی اَیته‌دی.
ستایش‌نینگ اَیتیشیچه، اونینگ و عمکی‌بچه‌سی‌نینگ عایله‌لری اوچ کونگچه اولر‌نینگ قه‌یېرده سقلنه‌یاتگنیدن بېخبر بۉلگن و اولرنی تاپه آلمه‌گن. اونینگ عایله‌سی اَیتیشیچه، ایکّله عایله هم خوفسیزلیک بۉلیمیگه باریب، قیزلری عمکی‌بچه‌سی بیلن سفرگه چیققنیدن تۉلیق خبردار بۉلگنلیکلرینی و بونگه رخصت بېرگنلیکلرینی اَیتگن، بیراق طالبان بونگه اعتبار بېرمه‌گن. هر حالده، ستایش بیلن اوچره‌شگندن سۉنگ، اونگه عمکی‌بچه‌سی باسیم و کلتکلشگه دچار قیلینگنی همده طالبان اوندن ستایشگه قیزیقیشی بارلیگی و اونگه اویلنیش نیتیده اېکنینی تن آلیشنی طلب قیلگنی حقیده خبر بېریلگن. ستایش‌نینگ اَیتیشیچه، کېین اوندن هم خودّی شو گپلرنی تصدیقلش و اخلاقی بوزوقلیک عیبلاوینی تن آلیش سۉره‌لگن. او عایله‌سی، اگر بو عیبلاونی قبول قیلمسه، ینه‌ده آغیر عاقبتلر و کۉپراق عیبلاولرگه دوچ کېلیشی ممکنلیگی حقیده آگاهلنتیرگنینی اَیته‌دی.
بو یېرده سوال توغیله‌دی: ستایش‌نینگ اَیتیشیچه، هېچ قچان موجود بۉلمه‌گن مناسبتنی تن آلمه‌سلیک قنده‌ی قیلیب اونینگ ایشی‌نینگ کۉریب چیقیلیش جریانی‌نینگ اوزه‌ییشیگه و آغیرراق عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن اېدی؟ ستایش‌نینگ عایله‌سی و اخلاقی بوزوقلیک یاکه «ناقانونی مناسبت» عیبلاوی بیلن قملگن بیر قطار عیاللر‌نینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی ایشلر بۉییچه تامانلردن بیری عیبلاونی تن آلمه‌سه، ایشنی کۉریب چیقیش جریانی آیلر دوام اېتیشی ممکن؛ تاکه هر ایکّی تامان عیبلاونی تن آلگونیگه قدَر. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، شو سببلی ستایش و اونینگ عمکی‌بچه‌سی ایش جریانی تېزراق یکونلنیشی اوچون عیبلاونی قبول قیلیشگه راضی بۉلگن. اولر‌نینگ حکایه‌سیگه کۉره، ایکّله‌سی هم اوچ آیلیک قماق جزاسیگه حکم قیلینگن و آخریده طالبان محکمه‌سی اولر‌نینگ نکاحی حقیده حجت چیقرگن همده ایکّی تامان عایله‌لریدن اولرنی نکاحلش مراسمینی اۉتکزیش مجبوریتینی آلگن.
بیراق ستایش و اونینگ عایله‌سی‌نینگ اَیتیشیچه، آزادلیککه چیققندن کېین صادر بۉلگن واقعه‌لر بو ایش‌نینگ آخری بۉلمه‌گن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان محکمه‌سی ستایش و اونینگ عمکی‌بچه‌سی نکاحی حقیده حجت چیقرگچ، عمکی‌بچه‌سی عیناً شو حجتدن ستایشگه باسیم اۉتکزیش اوچون فایده‌لنگن. ستایش‌نینگ عایله‌سی اَیتیشیچه، ییگیت ستایش او بیلن خاتین صفتیده یشه‌شی کېره‌کلیگینی، عکس حالده نکاح حجتیگه اساسلنیب، اونینگ اوستیدن شکایت قیلیشینی اَیتیب تهدید قیلگن. ستایش‌نینگ عایله‌سی اَیتیشیچه، ییگیت بو دعوالریدن واز کېچیش عوضیگه اولردن پول طلب قیلگن و اگر اونینگ طلبلرینی قبول قیلمسه‌لر، طالبان‌نینگ آلدیگه باریب، ستایش اېری‌نینگ اوییدن قاچیب کېتگنینی دعوا قیلیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرگن. بونده‌ی عیبلاو اېسه اونینگ ینه حبسگه آلینیشی اوچون اساس بۉلیشی ممکن اېدی. ستایش‌نینگ عایله‌سی اَیتیشیچه، اولر آخر-عاقبت دایمی سعی-حرکتلر و خرجتلر عوضیگه نکاح حجتینی ییگیت‌نینگ قۉلیدن آلیب، اوندن کېینگی فایده‌لنیشیگه تۉسقینلیک قیلیشگه موفق بۉلگن.
ستایش و قماقخانه‌ده او بیلن بیرگه سقلنگن، اخلاقی بوزوقلیکده عیبلنگن بیر قطار عیاللر‌نینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی حالت فقط اونینگ ایشیگه خاص اېمس اېدی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان اېرکک و عیال اۉرته‌سیده مناسبت بارلیگینی دعوا قیلگن، بیراق بونی اثباتلش اوچون دلیلگه اېگه بۉلمه‌گن حالتلرده، تامانلرگه باسیم اۉتکزیب، عیبلاونی تن آلیشگه مجبور قیلگن و آخر-عاقبت اولر اوچون نکاح حجتی چیقرگن. بو عیاللر‌نینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی حجتلر‌نینگ بېریلیشی اَیریم حاللرده آزادلیکدن کېین عیاللرگه باسیم اۉتکزیش، تهدید قیلیش و اولردن فایده‌لنیش واسطه‌سیگه ایلنگن همده ایش‌نینگ عاقبتلرینی قماق مدتی توگه‌گنیدن کېین هم دوام اېتتیرگن.
ستایش‌نینگ حکایه‌سی، ساره حکایه‌سی کبی، فقط بیر کیشی‌نینگ شخصی تجربه‌سی اېمس؛ بلکه اخلاقی بوزوقلیک عیبلاولریگه قنده‌ی مناسبتده بۉلینیشی، محکمه جریانی و اوشبو نام بیلن حبسگه آلینگن شخصلر‌نینگ تقدیری حقیده سواللرنی هم اۉرته‌گه قۉیه‌دی. بو سواللرگه جواب بېریش اوچون کۉپراق شفّافلیک و قۉشیمچه تېکشیروو طلب اېتیله‌دی.
