روسیه‌‌نینگ ژئوپلیتیک حساب-کتابلریده افغانستان
عبدالناصر نورزاد
روسیه‌لیکلر جمهوریت دوریدن باشلب طالبان بیلن چوقور استخبارات علاقه‌لریگه اېگه بۉلگن. اولر اوشبو گروهگه پول بېرگن، قورال-یراغ بیلن تأمینلشده یاردم کۉرسه‌تگن و کۉپلب حاللرده طالبانگه استخباراتی معلوماتلری همده مصلحتلر تقدیم اېتگن. ۲۰۱۷-ییلدن باشلب روسیه اوشبو علاقه‌لرنی سیاسی دایره‌ده ترتیبگه سالیش، دیپلوماتیک جریان شکلیگه کېلتیریش و طالبان بیلن ملاقات اوچون رسمیراق همده منطقویراق میدان یره‌تیش مقصدیده «مسکوه فرمتی»نی تشکیل اېتدی.
حاضرده روسیه سیاسی و دیپلوماتیک، خوفسیزلیک، اقتصادی همده ژئوپلیتیک ساحه‌لرده ایزچیل و کۉپ قیرّه‌لی استراتیژینی عملگه آشیریش آرقه‌لی، بیر تاماندن، اقتصادی لایحه‌لر، تاکتیک همکارلیک و استخبارات اۉیینلری کبی یومشاق واسطه‌لردن فایده‌لنیب، منطقوی تهدیدلرنی برطرف اېتیشگه، ایکّینچی تاماندن اېسه، امریکانینگ منطقه‌گه قَیته کیریب کېلیش احتمالینی امکان قدَر کمه‌یتیریشگه حرکت قیلماقده. بو جریانده طالبان نظارتی آستیده‌گی افغانستان احتمالی خوفسیزلیک بۉشلیغی صفتیده مسکونینگ حساب-کتابلریده علیحده اهمیت کسب اېته‌دی. باشقه‌چه اَیتگنده، روسیه غرب تأثیری اوچون امکانیتلرنی چېکلش آرقه‌لی منطقه‌ده امریکا تأثیرینی کمه‌یتیریش جریانینی ایلگری سوریش و امریکانینگ استراتژیک اشتراکی همده تأثیری قَیته تیکلنیشی احتمالینی امکان قدَر پسه‌یتیریشگه اینتیلماقده.
بو مسأله بیلن بیر قطارده، روسیه‌‌نینگ افغانستان و اونگه قۉشنی حدودلرگه نسبتاً یانده‌شوویده ینه بیر مهم اۉزگریش یوز بېردی. روسیه ۲۰۲۳-ییلده اۉز تشقی سیاستی دایره‌سیده یېوراسییا مسأله‌سیگه علیحده اعتبار قره‌تدی. ایلدیزلری ۱۹۲۰-ییللرگه باریب تقه‌له‌دیگن یورواسیاچیلیک شوروی اتفاقی پرچه‌لنیشیدن کېین ینگی ژئوپلیتیک شکلگه اېگه بۉلدی و استه-سېکین روسیه‌‌نینگ استراتژیک تفکریده مهم‌راق ا‌ۉرین اېگه‌لله‌ی باشله‌دی. اوشبو مکان مرکزی آسیا، کوکز، شرقی اروپا، اېران و آسیا‌نینگ اَیریم قِسملرینی قمره‌ب آله‌دی. افغانستان هم اوشبو ژئوپلیتیک مکان بیلن باغلیق حساب-کتابلرده مهم چېکّه حدود و خوفسیزلیک نقطهع نظرایدن سېزگیر منطقه صفتیده قره‌له‌دی. بو یۉنه‌لیش‌نینگ اساسی مقصدلری روسیه‌‌نینگ یورواسیا حدودیده‌گی تأثیرینی کوچه‌یتیریش، کۉپ قطبلی ترتیبنی شکللنتیریش همده امریکا و اونینگ اتفاقچیلری‌نینگ ژئوپلیتیک اوستونلیگینی چېکلشدن عبارت.
کېنگراق مقیاسده اوشبو یانده‌شوونی روسیه‌‌نینگ امریکانینگ ژئوپلیتیک تاثیرطلبیگه اینتیلیشی و اروپا‌نینگ واشنگتن بیلن استراتژیک یقینلشووی دېب حسابله‌یاتگن جریانلرگه قرشی کوره‌شیش حرکتلری‌نینگ بیر قِسمی صفتیده بهالش ممکن. مسکونینگ نظریده، غرب‌نینگ یورواسیا مکانیده‌گی تأثیری کېنگه‌ییشی و امریکا بیلن اروپا اۉرته‌سیده‌گی آتلانتیک‌دن تشقری هم‌جهتلیک‌نینگ، خصوصاً، ناتو دایره‌سیده دوام اېتیشی کوچلر موازنتینی روسیه ضرریگه اۉزگرتیریشی ممکن. شو سببلی کرملین منطقوی علاقه‌لرنی مستحکملش، مستقل خوفسیزلیک و اقتصادی میکانیزملرنی یره‌تیش همده قۉشنی دولتلر بیلن همکارلیکنی کېنگه‌یتیریش آرقه‌لی اوشبو نازک جیوگرافیک مکانده غرب استراتژیک اوستونلیگی‌نینگ مستحکملنیشیگه تۉسقینلیک قیلیشگه اورینماقده.
عیناً شو دایره‌ده، ۲۰۲۳-ییل ۳۱-مارچ‌ده ولادیمیر پوتین «روسیه فدراسیونی تشقی سیاستی مفهومی»نی تصدیقله‌دی. اوشبو حجتده روسیه اۉزینی بویوک یورواسیا دولتی همده اروپا-تینچ اقیانوسی مکانیده‌گی کوچ صفتیده تقدیم اېته‌دی و یورواسیا همکارلیگینی، شانگهای همکارلیک تشکیلاتینی، یورواسیا اقتصادی اتفاقینی همده کۉپ قطبلی ترتیب‌نینگ شکللنیشینی مستحکملشگه اورغو بېره‌دی. اوشبو حجت روسیه‌‌نینگ اۉز اطرافیده‌گی حدودلرگه قره‌شی فقط قۉشنی دولتلر بیلن ایکّی تامانله‌مه مناسبتلر بیلن‌گینه چېکلنمسلیگینی کۉرسه‌ته‌دی. عکسینچه، بو یانده‌شوو روسیه‌‌نینگ خلق‌ارا تیزیمده‌گی اۉرنینی قَیته بېلگیلش و غرب‌نینگ ژئوپلیتیک اوستونلیگیگه قرشی توریشگه قره‌تیلگن کېنگراق رېجه‌‌نینگ بیر قِسمی حسابلنه‌دی.
باشقه تاماندن، اوکراین اوروشی و روسیه‌‌نینگ اوشبو جبهه‌ده کېنگ مقیاسده بند بۉلیب قالیشی جَنوبده ینگی خوفسیزلیک جبهه آچیلیشی احتمالی باره‌سیده‌گی جدّی خواطرلرنی کوچه‌یتیردی. افغانستان اېسه بونده‌ی جبهه‌نینگ مهم نقطه‌لریدن بیریگه ایلنیشی ممکن. مسکونینگ اساسی خواطری شونده‌کی، افغانستان حدودی چېگره‌لردن تشقری تروریزم اوچون تیه‌نچ میدانگه ایلنیشی و بو‌نینگ دستلبکی عاقبتلری روسیه‌‌نینگ خوفسیزلیک نقطه نظریدن اۉزیگه اېنگ یقین حدودی مرکزی آسیاگه تأثیر قیلیشی ممکن. شو نقطه نظردن، افغانستاندن کېلیب چیقه‌دیگن تهدیدلر شونچه‌که ایچکی مسأله یاکه قۉشنی دولتلرگه تېگیشلی معما اېمس، بلکه روسیه‌‌نینگ منطقوی خوفسیزلیگی و یورواسیاده‌گی استراتژیک منفعتلری اوچون ینه‌ده کېنگراق معماگه ایلنیشی ممکن.
حاضرگی شرایطده طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېسکینلیکدن کېلیب چیققن انقراض، هندوستان و اسرائیل‌نینگ اره‌لشووی همده اعتباری‌نینگ آرتیشی، شونینگدېک، عرب دولتلری و تورکیه‌نینگ افغانستانگه قیزیقیشی روسیه‌‌نینگ اوشبو مملکتده‌گی جریانلرده فعال اشتراک اېتیشگه بۉلگن اینتیلیشینی ینه‌ده کوچه‌یتیردی. مسکو دیپلوماتیک ملاقات، خوفسیزلیک ساحه‌سیده‌گی علاقه‌لر و منطقوی تشبثلر آرقه‌لی ینگی معمالرگه قرشی توریش همده انقراض کۉلمی‌نینگ کېنگه‌ییشیگه یۉل قۉیمسلیککه حرکت قیلماقده. روسیه رسمیلری‌نینگ استخبارات و دیپلوماتیک درجه‌لرده کابلگه تشریفلری، بیر تاماندن، مسکونینگ اوّلگی جریانلر، جمله‌دن، مسکو اوچره‌شوولری بیلن باغلیق موفقیتسیزلیکلر‌نینگ اۉرنینی تۉلدیریش و ینگی دیپلوماتیک یۉللرنی ایزلشگه اورینه‌یاتگنینی کۉرسه‌تسه، ایکّینچی تاماندن، روسیه‌‌نینگ یورواسیاچیلیک استراتیژیسی بیلن باغلیق. اوشبو استراتیژی مسکونینگ افغانستاندهگی اۉزگریشلرگه بې‌فرق قالمسلیگینی تقاضا اېته‌دی.
روسیه طالبان افغانستانده قنده‌ی سیاست یوریته‌یاتگنینی و اوشبو مملکت قنده‌ی قیلیب خوفسیزلیک بۉشلیغیگه ایلنیش خوفی آستیده قاله‌یاتگنینی یخشی بیله‌دی. بونده‌ی بۉشلیققه اعتبار بېریلمسه، او منطقه‌گه ینه‌ده چوقورراق انقراضنی آلیب کېلیشی ممکن. تورلی منفعت و مقصدلرگه اېگه بۉلگن اشتراکچیلر افغانستانده اۉز تأثیرینی اۉرنه‌تیشگه اینتیله‌یاتگن، طالبان اېسه مالیوی، سیاسی و خوفسیزلیک احتیاجلرینی قاندیریش اوچون تورلی تامانلر بیلن همکارلیک قیله‌یاتگن بیر شرایطده مسأله ینه‌ده مرکّبلشه‌دی. بونده‌ی وضعیتده طالبان بیلن همکارلیکنی یۉلگه قۉییش اوچون مالیوی منبعلر یاکه باشقه رغبتلنتیرووچی واسطه‌لرنی تقدیم اېته‌دیگن هر قنده‌ی اشتراکچی اوشبو گروه‌نینگ احتمالی همکاریگه ایلنیشی، عینی پیتده اېسه ینگی خوفسیزلیک معمالری‌نینگ یوزه‌گه کېلیشیگه زمینه یره‌تیشی ممکن. شو سببلی روسیه اۉتمیش تجربه‌سینی حسابگه آلگن حالده، یومشاق دیپلوماتیک واسطه‌لر و چېکلنگن اقتصادی همده مالیوی رغبتلر آرقه‌لی انقراضنی باشقریش و منطقوی کېسکینلیکلرنی نظارت قیلیش اوچون ضرور شرایط یره‌تیشگه اورینماقده.
روسیه‌‌نینگ طالبان نظارتی آستیده‌گی افغانستانگه نسبتاً ایکّی تامانله‌مه و بعضاً قره‌مه-قرشی یانده‌شووی هم اوشبو تېنگلمه‌‌نینگ مهم قِسمیدیر. مسکو بیر تاماندن طالباننی افغانستان سیاسی میدانیده‌گی انکار اېتیب بۉلمه‌یدیگن واقعلیک صفتیده قبول قیله‌دی و اوشبو گروه بیلن ملاقاتنی دوام اېتتیره‌دی. باشقه تاماندن اېسه، مملکتده تروریستیک گروهلر موجودلیگی‌نینگ خوفسیزلیک عاقبتلری و تهدیدلر‌نینگ مرکزی آسیاگه ترقه‌لیشی احتمالیدن خواطرده. اوشبو ایکّی تامانله‌مه یانده‌شوو روسیه‌‌نینگ افغانستانگه نسبتاً ناانیقلیک استراتیژیسیدن هم سیاسی و خوفسیزلیک منفعتلری یۉلیده فایده‌لنه‌یاتگنینی، هم مرکزی آسیا دولتلرینی اۉزی‌نینگ خوفسیزلیک ساحه‌سیده‌گی همکارلیک دایره‌سیده سقلب قالیشگه اورینه‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
بوندن تشقری، مسکو عینی وضعیتنی باشقریش آرقه‌لی غرب بیلن رقابت‌نینگ ینگی باسقیچیگه هم تیّارگرلیک کۉریشگه اینتیلماقده. بو باسقیچ اوکراین اوروشی توگه‌گنیدن و کوچلر جایلشووی اۉزگرگنیدن کېین ینه‌ده کېنگ کۉلم کسب اېتیشی ممکن. بونده‌ی استقبالده افغانستان روسیه اوچون شونچه‌که خوفسیزلیک معماسی اېمس، بلکه مسکو و غرب اۉرته‌سیده‌گی ژیوپلیتیک رقابت میدانی‌نینگ بیر قِسمی هم دیر. مرکزی آسیا دولتلری آره‌سیده افغانستاندن کېلیب چیقه‌دیگن خوفسیزلیک تهدیدلری باره‌سیده‌گی خواطرلرنی کوچه‌یتیریش و شو بیلن بیرگه روسیه بیلن همکارلیک ضرورلیگینی تأکیدلش مسکونینگ منطقه‌ده‌گی اشتراکینی سقلب قالیش همده کوچه‌یتیریشگه قره‌تیلگن تاکیتیک‌لریدن بیری بۉلیشی ممکن. بیراق اوشبو یانده‌شوو‌نینگ تأثیرچنلیگی روسیه‌‌نینگ تهدیدلرنی جلولش و خوفسیزلیک، اقتصادی همده ژیوپلیتیک منفعتلری اۉرته‌سیده موازنتنی تأمینلش قابلیتیگه باغلیق.
خلاصه قیلیب اَیتگنده، روسیه‌‌نینگ افغانستانگه نسبتاً استراتیژیسینی فقط طالبان بیلن همکارلیک یاکه تروریزمدن خواطرلنیش بیلن چېکلب بۉلمه‌یدی. اوشبو استراتیژی روسیه‌‌نینگ یورواسیاده‌گی تأثیرینی سقلب قالیش، غرب‌نینگ اشتراکی و تأثیرینی چېکلش همده افغانستان‌نینگ منطقه خوفسیزلیگیگه تهدید سالووچی تیه‌نچ میدانگه ایلنیشی‌نینگ آلدینی آلیشگه قره‌تیلگن خوفسیزلیک، دیپلوماتیک، اقتصادی و ژیوپلیتیک حساب-کتابلر مجموعه‌سینی اۉز ایچیگه آله‌دی. شونگه قره‌مه‌ی، طالبان بیلن ملاقات‌نینگ اۉزی خوفسیزلیک تهدیدلرینی جلولش اوچون کفالت بۉله آلمه‌یدی. حتا ثمره‌لی نظارت میکانیزملری موجود بۉلمسه، بونده‌ی همکارلیک ینگی مرکّبلیکلرنی هم کېلتیریب چیقریشی ممکن. شو باعث اساسی سوال شوندن عبارت: روسیه افغانستاندهگی انقراضنی باشقریش بیلن اوندن ژیوپلیتیک منفعتلر یۉلیده فایده‌لنیش اۉرته‌سیده موازنت اۉرنه‌ته آله‌دیمی یاکه اونینگ ناانیقلیک سیاستی دوام اېتیشی آخر-عاقبت اوشبو مملکت و منطقه‌ده ژیوپلیتیک رقابت‌نینگ دوام اېتیشیگه همده خوفسیزلیک باره‌سیده‌گی ناانیقلیکلر‌نینگ کوچه‌ییشیگه زمینه یره‌ته‌دیمی؟
