«شریک‌آباد»؛ سرمایه کیریتیش یۉلیمی یاکه حقوقی نزاعلر اوچون شرایط؟
آدرینا بهزاد
افغانستانده شریکلیک اساسیده‌گی قوریلیشلر یاکه همکارلیکده اوی-جای قوریش لایحه‌لری کېنگه‌ییب باره‌یاتگن بیر پیتده، حقوقدانلر انیق شرطنامه‌لر و ایشانچلی حجتلر موجود بۉلمه‌گن شرایطده اوشبو جریان‌نینگ حقوقی عاقبتلری حقیده آگاهلنتیرماقده. اولر‌نینگ فکریچه، شریکلر اۉرته‌سیده‌گی کېلیشوولر‌نینگ ناانیقلیگی یېرگه اېگه‌لیک قیلیش، سرمایه مقداری، قوریلیش خرجتلری، تورر جایلرنی تقسیملش همده بنالرنی ساتیش یاکه اجاره‌گه بېریشدن توشه‌دیگن درآمدلر یوزه‌سیدن نزاعلرنی کېلتیریب چیقریشی ممکن. باشقه تاماندن، اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصصلر قوریلیش سرمایه‌لری‌نینگ وطنداشلر‌نینگ اقتصادی امکانیتلری و حقیقی احتیاجلرینی حسابگه آلمسدن، قیمت‌بها اویلر قوریشگه یۉنه‌لتیریلیشی اوی-جای تکلیفی بیلن اهالی‌نینگ خرید قابلیتی اۉرته‌سیده‌گی تفاوتنی ینه‌ده چوقورلشتیریشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرماقده.
افغانستان حقوقدانلری عمومی اویوشمه‌سی رئیسی میر عبدالواحد سادا‌ت‌نینگ اَیتیشیچه، شریکلیک اساسیده بنا قوریش انیق شرطنامه‌لر و ایشانچلی حجتلر بۉلمسه، یېرگه اېگه‌لیک، سرمایه‌ده‌گی اولوش، قوریلیش خرجتلری، کورتیره‌لرنی تقسیملش همده ساتیش یاکه اجاره‌دن توشه‌دیگن درآمدلر یوزه‌سیدن کېلیشماوچیلیکلرگه آلیب کېلیشی ممکن.
جناب سادا‌ت شونده‌ی دېیدی: «حقوقی نقطه نظردن، افغانستان‌نینگ سابق حکومتی دوریده‌گی وطنداشلیک قانونیده شرطنامه‌لر و عمومی ملککه اېگه‌لیک قیلیش بۉییچه تمایللر بېلگیلنگن. هېچ بیر شریک کېلیشوو یاکه قانونی وکالتسیز باشقه‌لر‌نینگ حقوقلرینی اعتبارسیز قالدیرمسلیگی یاکه عمومی ملک یوزه‌سیدن قرار قبول قیلمسلیگی کېره‌ک. شریکلر‌نینگ حقوقلری و سرمایه‌لرینی حمایه قیلیش اوچون یازمه و امضالنگن شرطنامه توزیلیشی، اونده هر بیر شریک‌نینگ اولوشی، یېر‌نینگ قیمتی و نقد سرمایه مقداری، قۉشیمچه خرجتلر اوچون مسؤولیت، لایحه‌نی یکونلش مدتی، خاندانلرنی تقسیملش ترتیبی همده نزاعلرنی حل قیلیش اصولی انیق بېلگیلنیشی لازم. شونینگدېک، یېرگه اېگه‌لیک حجتلری تېکشیریلیشی و تۉلاولر حجتلر بیلن تصدیقلنیشی کېره‌ک».
اوشبو حقوقدان قۉشیمچه قیله‌دی: «فقط ایشانچ‌نینگ اۉزی یېترلی اېمس. شریکلر‌نینگ سرمایه‌سینی حمایه قیلیش اوچون انیق شرطنامه، ایشانچلی حجتلر و افغانستان قانونلرینی یخشی بیله‌دیگن یوریست بیلن مصلحتلشیش ضرور. حاضرگی وضعیتده‌گی اساسی معما سابق قانونلر، جمله‌دن، افغانستان وطنداشلیک قانونی‌نینگ اجراسی اوزلوکسیز دوام اېتمه‌یاتگنیدیر. شو سببلی انیق و عملده اجرا اېتیلیشی ممکن بۉلگن حقوقی اساس‌نینگ موجودلیگی نهایتده مهم».
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص بهزاد (مستعار) افغانستانده شریکلیک اساسیده‌گی قوریلیشلر‌نینگ کېنگه‌ییشی شخصی سرمایه‌‌نینگ یېتیشمسلیگی، ایشانچلی سرمایه کیریتیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنی و اوی-جایگه بۉلگن احتیاج‌نینگ آرتیشی کبی عامللر بیلن باغلیقلیگینی اَیته‌دی. اونینگ تأکیدلشیچه، کۉپلب آدملر مستقل روشده اوی ساتیب آلیش یاکه قوریش امکانیتیگه اېگه بۉلمه‌گن شرایطده قوریلیش لایحه‌لریده شریکلیک قیلیش کیچیک سرمایه‌لرنی بیرلشتیریش و اوشبو ساحه‌گه کیریش واسطه‌سیگه ایلنگن.
اوشبو متخصص شونده‌ی دېیدی: «یېر و قوریلیش ماتریاللری نرخی‌نینگ آشیشی، ایشسیزلیک‌نینگ کېنگه‌ییشی و اهالی‌نینگ خرید قابلیتی پسه‌ییشی، اوی-جایگه بۉلگن احتیاج‌نینگ تاباره آرتیب باریشی بیلن بیرگه، شریکلیک اساسیده‌گی سرمایه‌لر کېنگه‌ییشی اوچون شرایط یره‌تدی. بو جریان کیچیک سرمایه‌لرنی بیرلشتیریش، قوریلیش ایشچیلری اوچون ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیش و اقتصادیات‌نینگ اۉزارا باغلیق ترماقلرینی جانلنتیریش آرقه‌لی مملکت اقتصادیاتیگه ایجابی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن. بیراق قوریلیش ایشلری اساسا قیمت‌بها اویلر برپا اېتیشگه قره‌تیلسه و بازار‌نینگ حقیقی احتیاجلریگه ماس کېلمسه، قیمت اوی-جایلر تکلیفی آرتیشی ممکن. بونده‌ی وضعیتده کم درآمدلی عایله‌لر همان اوی ساتیب آلیش امکانیتیدن محروم بۉلیب قاله‌دی».
جناب بهزاد قۉشیمچه قیله‌دی: «شریکلیک اساسیده‌گی قوریلیش مملکت اقتصادی اۉسیشیگه فقط بازار‌نینگ حقیقی احتیاجلری، شرطنامه‌لر‌نینگ شفّافلیگی و شریکلر اۉرته‌سیده‌گی ایشانچ اساسیده عملگه آشیریلگن تقدیرده‌‌گینه حصه قۉشه آله‌دی. شونینگدېک، قیمت‌بها اویلر قوریش بیلن بیر قطارده، کم درآمدلی عایله‌لر‌نینگ اقتصادی امکانیتلریگه ماس ارزان اوی-جایلر قوریلیشی هم استوار وظیفه‌گه ایلنیشی کېره‌ک. شونده‌‌گینه بو جریان‌نینگ منفعتلری جمعیت‌نینگ کېنگراق قتلملریگه یېتیب باره‌دی».
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص عبدالنصیر رشتیا‌‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستانده شریکلیک اساسیده‌گی قوریلیش فعالیتی‌نینگ آرتیشی کۉپ جهتدن یېری بار، اما سرمایه یېتیشمسلیگی سببلی مستقل روشده بنا قوریشگه امکانیتی بۉلمه‌گن آدملر‌نینگ حالتی بیلن باغلیق.
جناب رشتیا شونده‌ی دېیدی: «اوی-جایگه طلب‌نینگ آرتیشی قوریلیش فعالیتی‌نینگ کېنگه‌ییشیگه شرایط یره‌تدی. قوریلیش ساحه‌سی‌نینگ رواجلنیشی هر قنده‌ی مملکتده اقتصادی فعاللیکنی آشیرووچی مهم عامللردن بیری حسابلنه‌دی. چونکه بو ساحه اقتصادیات‌نینگ یېتکچی ترماقلریدن بیری صفتیده قوریلیش ماتریاللرینی ایشلب چیقریش و یېتکزیب بېریش، اوی-رۉزغار بویوملری همده اوی اوچون ضرور واسطه‌لر ایشلب چیقره‌دیگن ترماقلر کبی کۉپلب باشقه ساحه‌لر بیلن بې‌واسطه باغلیق. شو سببلی قوریلیش فعالیتی تۉغری باشقریلیب، اوشبو ساحه‌گه یۉنه‌لتیریلگن سرمایه‌لر ثمره‌لی یۉنه‌لتیریلسه، او ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیش، اقتصادی فعاللیکنی آشیریش و مملکت اقتصادیاتینی رواجلنتیریشده مهم رۉل اۉینه‌شی ممکن».
حکمت (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، طالبان باش وزیری تامانیدن کۉپ قبتلی بنالر قوریشگه رخصت بېریلیشی همده سۉنگگی آیلرده ایران و پاکستاندن قَیته‌یاتگن مهاجرلر سانی‌نینگ مثلی کۉریلمه‌گن درجه‌ده آرتیشی افغانستانده شریکلیک اساسیده‌گی قوریلیشلر‌نینگ کېنگه‌ییشیگه تأثیر کۉرسه‌تگن عامللردن حسابلنه‌دی. اونینگ تأکیدلشیچه، قَیتگن مهاجرلر‌نینگ کتّه قِسمی کابلده جایلشگنی اوی-جایگه بۉلگن طلبنی آشیریب، ساتیله‌دیگن و اجاره‌گه بېریله‌دیگن اویلر بازاریگه باسیمنی کوچه‌یتیرگن.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «اوی-جایگه احتیاج آرتیشی و ینگی تورر جایلر قوریش ضرورتی طفیلی اَیریم آدملر شریکلیک اساسیده‌گی قوریلیش لایحه‌لرینی باشلشگه کیریشدیلر. شو باعث، مهاجرلر‌نینگ قَیتیشی بیلن باغلیق اجتماعی اۉزگریشلر و اهالی سانی‌نینگ کۉپه‌ییشی بونده‌ی سرمایه‌لر کېنگه‌ییشی‌نینگ مهم عامللریدن بیری بۉلگنینی اَیتیش ممکن. اوشبو اۉزگریشلر اوی-جای بازاریگه تأثیر کۉرسه‌تیش بیلن بیرگه، اقتصادی وضعیت‌نینگ هم اۉزگریشیگه زمینه یره‌تدی».
کابل شهریده یشاوچی و شریکلیک اساسیده قوریلیش بیلن شغللنووچی جبار (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، شخصی سرمایه‌سی‌نینگ چېکلنگنی و قوریلیش لایحه‌لرینی مستقل مالیه‌لشتیریشگه امکانیتی یېتمه‌گنی سببلی ینه ایکّی کیشی بیلن بیرگه‌لیکده سرمایه کیریتیشگه قرار قیلگن.
او شونده‌ی دېیدی: «بیز اوچ کیشی بیرگه‌لیکده فعالیت یوریته‌میز. حاضرگچه ایکّی ته تورر جای بناسینی قوریب، ساتیشگه موفق بۉلدیک و بوندن یخشی درآمد هم آلدیک. اوی-جایگه طلب‌نینگ آرتیشی اوشبو فعالیتنی دوام اېتتیریش اوچون قوله‌ی شرایط یره‌تدی. بیراق طالبان ایشلرنی عملگه آشیریش جریانیده کۉپلب بهانه‌لر قیله‌دی و بیزدن پول آله‌دی. شونده‌ی قیینچیلیکلرگه قره‌مه‌ی، فعالیتیمیزنی دوام اېتتیریه‌پمیز. هر بیر لایحه‌نی باشلشدن آلدین اۉزارا شرطنامه توزه‌میز و ایشلریمیزنی کېلیشوولر همده رسمیلشتیریلگن حجتلر اساسیده آلیب باره‌میز».
بوندن بیر مدت آلدین مملکت‌نینگ اَیریم وطنداشلری هم قوریلیش جریانیده‌گی موجود معمالردن شکایت قیلگن اېدی. اولر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده قوریلیش ایشلری طالبان اداره‌لریده‌گی اداری فساد، پاره‌خۉرلیک و آرتیقچه کاغذبازلیک کبی کۉپلب تیزیملی همده اداری معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتیشگن. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، رخصت‌نامه‌لرنی آلیش باسقیچیدن تارتیب لایحه‌نی عملگه آشیریشگچه بۉلگن جریانده قوریلیش خرجتلری و ایشلرنی یکونلش مدتی کېسکین آشگن.
ایران و پاکستاندن مهاجرلر‌نینگ قَیتیشی، بیر تاماندن، یۉللر قوریلیشی اوچون شهرسازلیک رېجه‌لریگه کیریتیلگن حدودلرده‌گی اویلر‌نینگ بوزیلیش خوفی، ایکّینچی تاماندن اېسه اوی اجاره‌سی نرخلری‌نینگ آشیشی وطنداشلرنی مثلی کۉریلمه‌گن قیینچیلیکلرگه دچار قیلماقده.
بو وضعیت نه‌فقط اوی-جای بازاریگه توشه‌یاتگن باسیمنی کوچه‌یتیردی، بلکه کۉپلب عایله‌لرنی مناسب باش‌پناه تاپیشده جدّی معمالرگه دچار قیلدی. شو بیلن بیرگه، شهرسازلیک‌نینگ ترتیبلی رېجه‌لشتیریلمه‌گنی و ضرور خدمتلر‌نینگ یېتیشمسلیگی فقرالر آره‌سیده‌گی خواطرلرنی کوچه‌یتیریب، کونده‌لیک حیاتده‌گی قیینچیلیکلرنی ینه‌ده آشیرماقده.
