کۉکره‌ک سرطانی؛ کېچ تشخیص قۉییلیشی و دوالش امکانیتلری‌نینگ یېتیشمسلیگی عیاللر حیاتیگه تهدید سالماقده
ایلیا
کۉکره‌ک سرطانی حقیده خبردارلیک آییگه تۉغری کېله‌یاتگن شو دورده، کابلده‌گی بیر قطار شفاکارلر اوشبو کسللیککه چه‌لینیش حالتلری کۉپه‌یه‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، عیاللر آره‌سیده خبردارلیک درجه‌سی‌نینگ پستلیگی، شفاکارگه کېچ مراجعت قیلیش و تشخیص خدمتلریدن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ چېکلنگنی کۉکره‌ک سرطانی حالتلری‌نینگ کۉپه‌ییشیگه سبب بۉله‌یاتگن مهم عامللردن دیر. شفاکارلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم عیاللر قۉرقوو، اویت و اقتصادی معمالر سببلی شبهه‌لی بېلگیلرنی سېزگنلریدن کېین هم شفاکارگه مراجعت قیلیشنی کېچیکتیره‌دیلر. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریم حاللرده بو کېچیکیش کسللیک‌نینگ رواجلنگن باسقیچده انیقلنیشیگه و دوالش جریانی‌نینگ قیینلشیشیگه آلیب کېله‌دی.
اوشبو شفاکارلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده عیاللر کۉکره‌ک سرطانیده هر قنده‌ی غیرطبیعی اۉزگریشنی سېزگنیدن سۉنگ، اۉز وقتیده تشخیص قیلیش اوچون ساغلیقنی سقلش مرکزلریگه مراجعت قیلیشلری کېره‌کلیگینی تأکیدله‌گن. اولر ولایتلرده تشخیص امکانیتلری و ملَکه‌لی طبی کادرلر‌نینگ یېتیشمسلیگینی هم کۉکره‌ک سرطانی بیلن کسللنگن بېمارلر دوچ کېله‌یاتگن معمالردن بیری دېب حسابله‌یدی.
کابلده‌گی عمومی جراحلیک و آنکولوژی شفاکارلریدن بیری احمد عمر امیری مراجعت قیله‌یاتگن بېمارلر آره‌سیده کۉکره‌ک سرطانیگه چه‌لینیش حالتلری کۉپه‌یگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، کابل طبیات بیلیم یورتی‌نینگ قارین بۉشلیغی جراحلیگی و سرطان بۉلیمیده یاتقیزیلگن هر ۱۰ بېماردن بیر یاکه ایکّی نفری کۉکره‌ک بېزیده‌گی اۉسمه بیلن کسللنگن.
اوشبو شفاکار شونده‌ی دېیدی: «مملکت مقیاسیده منتظم و یگانه اخبارات مرکزی موجود اېمس. سرطان مرکزلری نامی آستیده کۉپلب دوالش مرکزلری فعالیت یوریتماقده، بیراق اولر اۉرته‌سیده همکارلیک و موافقلشتیریش موجود اېمس. شو سببلی مملکتده‌گی سرطان حالتلری بۉییچه تقدیم اېتیله‌یاتگن معلومات تۉلیق بۉلمسلیگی ممکن. کابل طبیات بیلیم یورتی‌نینگ قارین بۉشلیغی جراحلیگی و سرطان بۉلیمیگه مراجعت قیله‌یاتگن بېمارلر آره‌سیده کۉکره‌ک بېزی اۉسمه‌سی حالتلری کۉپه‌ییب بارماقده و اَیریم حاللرده یاتقیزیلگن هر ۱۰ بېماردن بیر یاکه ایکّی نفری کۉکره‌ک بېزی اۉسمه‌سی بیلن کسللنگن.»
امیری کۉکره‌ک سرطانینی انیقلش امکانیتلری اوّلگیگه نسبتاً یخشیلنگنینی و حاضر مملکتده اَیریم پاتولوژی همده صورت آلیش خدمتلریدن فایده‌لنیش ممکنلیگینی اَیته‌دی. بیراق او پاتولوژی بۉلیمیده ایمونوهیستوشیمی یا IHC تحلیلی‌نینگ موجود اېمسلیگینی سرطاننی انیق تشخیصلشده‌گی مهم معمالردن بیری دېب حسابله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، کابل، هرات و بیر نېچه ته ییریک شهرلرده انیقلش امکانیتلری نسبتاً موجود، اما اکثریت ولایتلرده بونده‌ی خدمتلر یۉق و بېمارلر تشخیص همده دوالنیش اوچون ییریک مرکزلرگه مراجعت قیلیشگه مجبور.
اوشبو شفاکار شونده‌ی دېیدی: «پاتولوژی ساحه‌سیده ایمونوهیستوشیمی یا IHC تېکشیرووی‌نینگ یۉقلیگی کتّه معما حسابلنه‌دی. بو امکانیتلر کابل، هرات و بیر نېچته ییریک شهرلرده نسبتاً موجود، بیراق ولایتلر‌نینگ قریب ۹۰ فایزیده بونده‌ی انیقلش امکانیتلری یۉق و بېمارلر تشخیص همده دوالنیش اوچون ییریک مرکزلرگه مراجعت قیلیشگه مجبور بۉله‌دی.»
امیری سرطان ساحه‌سیده ملَکه‌لی کادرلر‌نینگ یېتیشمسلیگینی هم بېمارلر اوچون جدّی معمالردن بیری دېب بیله‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، پاتولوژی، سرطان دارولرینی قۉللش و پرتو‌درمانی بۉلیملریده یېترلی درجه‌ده متخصصلر موجود اېمس و حاضرده مملکت ایچیده رادیوتېره‌پیه عملگه آشیریلمه‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، دوالش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی هم بېمارلر و اولر‌نینگ عایله‌لریگه کتّه اقتصادی باسیم اۉتکزه‌دی، چونکه سرطاننی دوالش اوزاق مدتلی پرورشنی طلب قیله‌دی.
امیری شونده‌ی دېیدی: «سرطان‌نینگ برچه یۉنه‌لیشلریده ملَکه‌لی کادرلر اولادینی تیّارلش، ضرور واسطه و امکانیتلرنی تأمینلش همده سرطان بیلن کسللنگن بېمارلر اوچون مالیوی یاردم و سوغورته تیزیمینی یره‌تیش ضرور. حاضرده کیموتراپی‌نی عملگه آشیریش ممکن، بیراق پرتو‌درمانی یاکه نور بیلن دوالش مملکتده موجود اېمس.»
شفاکارلردن بیری نجم‌السماء شفاجو، عیاللر‌نینگ شفاکارگه مراجعت قیلیشنی کېچیکتیریشی کۉکره‌ک سرطانینی تشخیصلش و دوالش جریانینی قیینلشتیریشینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، قشّاقلیک، اقتصادی معمالر، خبردارلیک درجه‌سی‌نینگ پستلیگی و تېکشیروو اوچون مراجعت قیلیشدن اویه‌لیش اَیریم عیاللر‌نینگ کسللیگینی کېچ انیقلشیگه سبب بۉلماقده. شفاجو‌نینگ اَیتیشیچه، کۉکره‌ک سرطانینی اېرته انیقلش دوالش جریانینی آسانلشتیریشی و بېمار اوچون یخشیراق نتیجه بېریشی ممکن.
خانم شفاجو شونده‌ی دېیدی: «افغانستانده کۉکره‌ک سرطانی تشخیصی‌نینگ کېچیکیشیگه سبب بۉله‌دیگن جوده کۉپ عامللر موجود: قشّاقلیک، اقتصادی احوال‌نینگ ضعیفلیگی، خبردارلیک درجه‌سی‌نینگ پستلیگی، سوادسیزلیک و اویت عیاللر‌نینگ شفاکارگه بارمسلیگیگه، حتا اۉز عایله‌لریگه هم اَیتمسلیگیگه سبب بۉله‌دی.»
اوشبو شفاکار‌نینگ اَیتیشیچه، کۉکره‌ک تېریسی رنگینینگ اۉزگریشی، تېری‌نینگ نارنج پۉستلاغیگه اۉخشه‌ب قلینلشیشی، کۉکره‌ک‌نینگ ایچکریگه تارتیلیشی یاکه چۉکیشی همده کۉکره‌ک یاکه قۉلتیق آستیده توگون پیدا بۉلیشی جدّی اعتبار قره‌تیش کېره‌ک بۉلگن بېلگیلر حسابلنه‌دی. او عیاللر بونده‌ی اۉزگریشلرنی سېزگن تقدیرده تېکشیروو و تشخیص اوچون شفاکارگه مراجعت قیلیشلری کېره‌کلیگینی تأکیدله‌یدی.
خانم شفاجو شونده‌ی دېیدی: «پیدا بۉلگن هر قنده‌ی توگوننی سرطان دېب اَیته آلمه‌یمیز؛ کۉکره‌ک اۉسمه‌لری ایکّی تورگه یخشی صفتلی و یامان صفتلی اۉسمه‌لرگه بۉلینه‌دی. اما تېری رنگینینگ اۉزگریشی، تېری‌نینگ نارنج پۉستلاغیگه اۉخشه‌ب دغللشیشی، کۉکره‌ک‌نینگ ایچکریگه تارتیلیشی و قۉلتیق آستیده توگون پیدا بۉلیشیگه جدّی اعتبار بېریش کېره‌ک. عایله‌ده اوشبو کسللیک تاریخی هم حسابگه آلینیشی لازم.»
شو بیلن بیرگه، افغانستانده کۉکره‌ک سرطانیگه چه‌لینگن اَیریم عیاللر اوشبو کسللیکنی انیقلشده‌گی قیینچیلیکلر و دوالش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگیدن شکایت قیلماقده.
امینه، (مستعار)، ۴۵ یاشلی عیال بۉلیب، یقینده کۉکره‌ک سرطانیگه چه‌لینگنینی بیلگن. او اوشبو کسللیکنی تشخیصلش و دوالش اوچون متخصص شفاکارلر یېتیشمسلیگیدن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، قۉلتیق آستیده توگون پیدا بۉلگنینی سېزگچ شفاکارلرگه مراجعت قیلگن، بیراق دستلبکی مراجعتلریده کسللیگیگه تۉغری تشخیص قۉییلمه‌گن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، آخر-عاقبت باشقه بیر شفاکار اونده کۉکره‌ک بېزی سرطانینی انیقله‌گن و حاضرده دوالنماقده.
بو عیال شونده‌ی دېیدی: «شفاکارگه مراجعت قیلگنیمده، قۉلتیق آستیمده بیر دانه توگون بار اېدی. بیر نېچه ته شفاکارگه باردیم، اما تۉغری تشخیص قۉییلمه‌دی. آخریده باشقه بیر شفاکارگه باردیم و او مېنگه کۉکره‌ک سرطانی بارلیگینی اَیتدی. جوده قتّیق اضطراب چېکدیم و اۉله‌من دېب اۉیله‌دیم. حاضر دوالنیه‌پمن و توزه‌لیب کېتیشیمگه امید قیله‌من. عیاللردن سۉره‌یمن: اگر تنه‌لریده اۉزگریش یاکه توگون سېزسه‌لر، البته شفاکارگه باریشسین؛ احتمال، کسللیک دستلبکی باسقیچده انیقلنسه، یخشیراق دوالنیش ممکن.»
امینه دوالش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی و مملکتده اَیریم دوالش امکانیتلری‌نینگ موجود اېمسلیگیدن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، موجود چېکلاولر و معمالر سببلی دوالنیشنی دوام اېتتیریش اوچون خارجگه چیقه آلمه‌یدی. امینه بېمارلر طبی خدمت آلیش اوچون باشقه دولتلرگه باریشگه مجبور بۉلمه‌سلیگی اوچون مملکت ایچیده دوالش امکانیتلری و شرایطلری یخشیلنیشیگه امید قیلماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «دوالنیشیم اوچون برچه طلا بویوملریمنی ساتدیک و مېنگه هېچ نرسه قالمه‌دی. ایرانگه و پاکستانگه باریش هم جوده قیین، ویزه بېریشمه‌یدی. بو یېرده هم آدم اۉزینی دواله‌تیشی اوچون شرایط یخشی اېمس. بیز بونگه اعتبار قره‌تیلیشینی ایسته‌یمیز، انسان حیاتی جوده قدرلی.»
هر ییلی اکتوبر آیی دنیا‌نینگ کۉپلب مملکتلریده کۉکره‌ک سرطانی حقیده خبردارلیک آیی صفتیده تن آلینه‌دی. بو آیده کسللیک بېلگیلری، اېرته تشخیص و بېمارلرنی قۉللب-قوّتلش حقیده خبردارلیکنی آشیریشگه قره‌تیلگن دستورلر اۉتکزیله‌دی.
جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی حساباتیگه کۉره، کۉکره‌ک سرطانی دنیا بۉییچه عیاللر آره‌سیده اېنگ کۉپ اوچره‌یدیگن سرطان توری حسابلنه‌دی. اوشبو تشکیلات ۲۰۲۱-ییلده «کۉکره‌ک بېزی سرطانیگه قرشی خلق‌ارا تشبث»نی ایشگه توشیرگن و ۲۰۴۰-ییلگچه اوشبو کسللیکدن کېلیب چیقه‌دیگن اۉلیم حالتلرینی هر ییلی ۲،۵ فایزگه کمه‌یتیریشنی مقصد قیلگن. اوشبو مقصد عملگه آشیریلسه، قریب ۲،۵ میلیون عیال‌نینگ حیاتینی سقلب قالیش ممکن.
بیراق افغانستانده کۉکره‌ک سرطانیگه چه‌لینگن عیاللر سانی و اوشبو کسللیک سببلی اۉلیم درجه‌سی بۉییچه انیق و منتظم معلومات موجود اېمس. طالبان هم اوّلراق مملکتده سرطان بیلن کسللنگن بېمارلر سانی کۉپه‌یگنینی بیلدیرگن، بیراق حالتلر قنچه مقدارده آشگنی یاکه کۉکره‌ک بېزی سرطانیگه چه‌لینگن عیاللر سانی حقیده رقملر تقدیم اېتمه‌گن. خلق‌ارا تشکیلاتلر هم افغانستانده کۉکره‌ک سرطانیگه چه‌لینگنلر سانی و اوشبو کسللیک عاقبتیده‌گی ییللیک اۉلیملر بۉییچه انیق معلوماتلرنی اعلان قیلمه‌گن.
