اخبارات یېتکزیشده‌گی قیینچیلیکلر؛ طالبان عامه‌وی اخبارات واسطه‌لرینی اۉزی‌نینگ ترغیبات منبریگه ایلنتیردی
آدرینا بهزاد
اَیریم ژورنالیستلر طالبان‌نینگ اخباراتگه ایریشیش باره‌سیده‌گی قیینچیلیکلری و چېکلاولریدن شکایت قیلماقده. اولر اخباراتگه ایریشیش جدّی معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنینی، اخبارات آلیش و واقعه‌لرنی تصدیقلش جریانی حتا امکانسیز بۉلیب قالگنینی اَیتماقده. عینی پیتده، اَیریم ژورنالیستلر طالبان رژیمی اخباراتگه اېرکین ایریشیشنی امکانسیز قیلگنینی، بو گروه حکمرانلیگی آستیده فعالیت یوریته‌یاتگن یېتکرمه عملده طالبان‌نینگ رسمی اخباراتلریگه تیه‌نیشینی و اولر‌نینگ نشرلری ترغیبات خصوصیتیگه اېگه اېکنینی اَیتماقده.
ژورنالیست شراره (مستعار)، طالبان حکمرانلیگی آستیده اخباراتگه ایریشیشده‌گی قیینچیلیکلردن شکایت قیلیب، اخباراتگه ایریشیش جدّی چېکلاو و معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان نظارتی آستیده فعالیت یوریته‌یاتگن ژورنالیستلر و میدیا فعاللری هم اخباراتنی آلیش، تېکشیریش و اعلان قیلیش جریانیده خوفسیزلیک باسیمی، ایشده‌گی چېکلاولر و میدیا فعالیتی بیلن باغلیق خوف-خطرلرگه دوچ کېلماقده.
بو ژورنالیست قۉشیمچه قیله‌دی: «انیقلنیب قالیش، حبسگه آلینیشی، تهدید قیلینیشی یاکه عایله اعضالریگه باسیم اۉتکزیلیشیدن قۉرقیش ژورنالیستلر و منبعلرنی اۉز-اۉزینی سانسور قیلیشگه مجبور قیلگن.»
شراره اَیته‌دی: «طالبان نظارتی آستیده‌گی آو بیلن ایشله‌یدیگن ژورنالیستلر هم چېکلاولرگه دوچ کېلماقده و کۉپ حاللرده اۉز راپورتاژلریده انیق و خالص اخباراتنی عکس اېتتیره آلمه‌یدی. عیال ژورنالیستلر اخباراتگه کیریشده ینه‌ده کۉپراق معمالرگه دوچ کېلماقده، چونکه طالبان‌نینگ اَیریم عملدارلری عیاللر بیلن صحبتلشیشنی ایسته‌مه‌یدی و عیال ژورنالیستلر اخبارات آلیش اوچون اېرکک هم‌کسبلریدن یاردم سۉره‌شگه مجبور بۉله‌دی.»
طالبان نظارتی آستیده‌گی یېتکرمه اوچون فعالیت یوریته‌دیگن ژورنالیست طیب (مستعار)، اخباراتگه ایریشیش جوده قیینلشگنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «بیرار حادثه یاکه واقعه صادر بۉله‌دی، اما بعضاً اونی اعلان قیلیشیمیز اوچون طالبان‌نینگ تېگیشلی اداره‌لری تصدیغینی آلیشگه ایکّی کوندن آرتیق وقت کېته‌دی.»
بو ژورنالیست قۉشیمچه قیله‌دی: «اگر طالباننی خبردار قیلمسک، موضوع حقیقت بۉلسه هم، سۉراققه توتیله‌میز. کۉپ حاللرده طالبان عملدارلری ایضاح بېریشدن باش تارته‌دی و بیز موضوعنی اعلان قیلیشدن واز کېچیشگه مجبور بۉله‌میز. حقوقی و خلق معمالری بیلن باغلیق موضوعلر‌نینگ اکثریتینی اعلان قیله آلمه‌یمیز.»
ینه بیر ژورنالیست کوثر(مستعار)، افغانستانده، اینیقسه عیال ژورنالیستلر آلدیده تورگن اېنگ مهم معمالرنی بیر نېچه اساسی مسأله بیلن باغله‌یدی. او اَیته‌دی: «عملدارلرگه بې‌واسطه کیریش‌نینگ چېکلنیشی؛ بیز ژورنالیستلر کۉپ حاللرده باغلنیش، اینتېرویو آلیش یاکه اداره‌لرگه کیریشده معمالرگه دوچ کېله‌میز. شونینگدېک، طالبان‌نینگ بیرار عملداری عیال بیلن، اینیقسه عیاللر‌نینگ تعلیم آلیشی و ایشلشی حقیده‌گی موضوعلرده صحبت بېریشگه راضی بۉلمه‌یدی.» اونینگ سۉزلریگه کۉره، شفّافلیک و رسمی اخبارات‌نینگ یۉقلیگی هم ژورنالیستلر اوچون باشقه بیر معمادیر.
بو ژورنالیست قۉشیمچه قیله‌دی: «کۉپلب منبعلر یېتکرمه بیلن بې‌واسطه گپلشیشدن قۉرقه‌دی. حتا ژورنالیستلر اخباراتگه اېگه بۉلگن پیتده هم خوفسیزلیک بیلن باغلیق خواطرلر سببلی اونی اعلان قیله آلمه‌یدی. بوندن تشقری، عیال ژورنالیستلر جنسیت‌گه عاید چېکلاولرگه هم دوچ کېلماقده؛ جماعت جایلریده بۉلیشگه قۉییلگن چېکلاولر و معین شرطلر همده کیینیش طلبلریگه رعایه قیلیش مجبوریتیدن تارتیب، چېکّه حدودلرگه سفر قیلیشده‌گی چېکلاولر و باشقه چېکلاولرگچه.»
هویدا (مستعار)، افغانستان ایچیده‌گی خصوصی یېتکرمه‌لردن بیریده ایشله‌یدیگن ژورنالیست، طالبان مطبوعات کاتبلری‌نینگ ژورنالیستلرگه نسبتاً ایکّی خیل مناسبتیدن شکایت قیله‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اساسی معمالردن بیری شو که طالبان‌نینگ اَیریم مطبوعات کاتبلری راپورتاژ تیّارلش اوچون کېره‌کلی اخباراتنی اېرکک ژورنالیستلرگه یوباره‌دی، اما عیال ژورنالیستلرگه یوبارمه‌یدی.
بو ژورنالیست قۉشیمچه قیله‌دی: «مالیوی امکانیتلر جهتیدن هم ژورنالیستلر جدّی معمالرگه دوچ کېلماقده. بعضاً یۉل خرجتلری سببلی ییغیلیشلرده قتنه‌شه آلمه‌یمیز، چونکه یېتکرمه‌نینگ مالیوی احوالی یخشی اېمس. نقاب هم ینه بیر معما. مېنده نفس قیسیشی بار و بعضاً خبر اۉقیش وقتیده تۉغری نفس آلالمه‌یمن، نقابدن فایده‌لنیش مېن اوچون قیین. ژورنالیستلرده قیزیقیشی یۉق؛ اولر رغبتلنتیریلمه‌یدی و قۉللب-قوّتلنمه‌یدی.»
عینِ پیتده، سورگونده‌گی ژورنالیست و سابق میدیالرنی کۉزه‌تووچی تشکیلاتی مسؤولی صدیق‌الله توحیدی‌نینگ اَیتیشیچه، جمهوریت توزومی قوله‌گنیدن سۉنگ افغانستانده میدیا فعالیتی اوچون موجود برچه شرایطلر تأثیر آستیده قالگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ژورنالیستلر‌نینگ اخباراتگه ایریشیشنی نه‌فقط چېکلنگن، بلکه بوتونله‌ی تۉسیب قۉییلگن.
جناب توحیدی اَیته‌دی: «اینیقسه خوفسیزلیک و حربی واقعه‌لر باره‌سیده ضرور درجه‌ده خبر بېریلمه‌یدی و فقط طالبان ژورنالیستلرگه تقدیم اېته‌دیگن اخبارات اعلان قیلینه‌دی.» او قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستان ایچیده‌گی میدیا تامانیدن یاریتیله‌دیگن خوفسیزلیک و سیاسی واقعه‌لر کۉپ حاللرده طالبان‌نینگ رسمی اخباراتلریگه تیه‌نه‌دی و اونینگ اَیتیشیچه، اولر ترغیبات خصوصیتیگه اېگه.
بو ژورنالیست اَیته‌دی: «جمهوریت دوریده قبول قیلینگن اخباراتگه ایریشیش تۉغریسیده‌گی قانون طالبان تامانیدن تۉخته‌تیب قۉییلگن و حاضر طالبان اداره‌لری اخباراتنی ژورنالیستلرگه فقط اۉز خواهشی و ایسته‌گیگه کۉره تقدیم اېتماقده.»
بو حالت افغانستان ژورنالیستلر مرکزی ایکّی کون اوّل خلق‌ارا اخباراتگه ایریشیش کونی مناسبتی بیلن ژورنالیستلر و میدیا نشردن آلدینگی سانسور، ناراضیلیک نمایشلرینی یاریتیشنی تقیقلش و اَیریم ماتریاللرنی اعلان قیلیشدن آلدین تصدیق آلیشگه مجبورلش کبی چېکلاولرگه دوچ کېله‌یاتگنینی معلوم قیلگن بیر پیتگه تۉغری کېلماقده.
مذکور مرکز دولت و خصوصی یېتکرمه‌لرده عیال ژورنالیستلر فعالیتیگه قۉییلگن چېکلاولر هم کوچه‌یگنینی، اَیریم خلق‌ارا تلویزیون کاناللر دستورلرینی نمایش اېتیش و قَیته نمایش قیلیش تقیقلنگنینی بیلدیرگن اېدی.
بیاناتگه کۉره، واقعه‌لرنی مستقل یاریتگنی و خارجده فعالیت یوریته‌یاتگن یېتکرمه بیلن علاقه قیلگنی سببلی ژورنالیستلر‌نینگ حبسگه آلینیشی، تهدید قیلینیشی و تعقیب قیلینیشی هم قید اېتیلگن باشقه حالتلردن دیر.
