طلبه‌لر‌نینگ امیدسیزلیگیدن متخصصلر‌نینگ آگاهلنتیریشیگچه؛ نېگه ییگیتلر بیلیم یورتلرده تحصیل آلیشدن اوزاقلشماقده؟
آدرینا بهزاد
اَیریم متخصصلر‌نینگ اَیتیشیچه، اقتصادی معمالر، اجتماعی باسیم، سیاسی و تعلیمی چېکلاولر بیلیم یورتیلرگه اۉغیل باله‌لر‌نینگ اۉقیشگه کیریشینی کمه‌یتیرگن. اولر‌نینگ فکریچه، بیلیم یورتی محیطیده خاص قره‌شلر‌نینگ مجبورا جاری اېتیلیشی، کیینیش توریگه قۉییلگن مجبوری طلبلر، مخصوص دنیاقره‌ش و مفکوره‌‌نینگ سینگدیریلیشی همده اېرکین علمی محیط‌نینگ یۉقلیگی یاشلر‌نینگ عالی اۉقوونی دوام اېتتیریشگه بۉلگن قیزیقیشینی پسه‌یتیرگن. شو بیلن بیرگه، اَیریم طلبه‌لر صفتلی تعلیم آلیش، مناسب ایش امکانیتلریگه اېگه بۉلیش، عاقلانه اکادمیک اېرکینلیک و اۉز استعدادلرینی رواجلنتیریش همده مقصدلریگه اېریشیش اوچون ساغلام و فعال محیط یره‌تیلیشینی طلب قیلماقده.
تعلیم مسأله‌لری بۉییچه تحلیلچی میاگل وثیق‌نینگ اَیتیشیچه، تعلیمی چېکلاولر، بیلیم یورتیلرده خاص قره‌شلر‌نینگ مجبوری جاری اېتیلیشی، کیینیش توریگه قۉییلگن مجبوری طلبلر همده مخصوص فکرلش طرزی و مفکوره‌‌نینگ سینگدیریلیشی طلبه‌لرنی اۉقیشگه قیزیقمه‌ی قۉییشیگه سبب بۉلماقده. اونینگ اَیتیشیچه، ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی، یاشلر‌نینگ تعلیم و کسبی کېله‌جگی ناانیقلیگی هم اولرنی اۉقیشنی دوام اېتتیریشدن ساویته‌یاتگن باشقه عامللردندیر.
وثیق شونده‌ی دېیدی: «علمی کادرلر ترکیبیگه کیرووچی، مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن یاکه طالبان تامانیدن ایشدن بۉشه‌تیلگن پروفیسور-اۉقیتووچیلر‌نینگ یۉقلیگی هم طلبه‌لر‌نینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تدی. بوندن تشقری، اقتصادی معمالر و عایله‌نی مادّی تأمینلش مسؤولیتی یاشلرنی اۉقیش بیلن عایله‌‌نینگ احتیاجلرینی قاندیریشدن بیرینی تنلشگه مجبور قیلماقده.»
اوشبو تحلیلچی قۉشیمچه قیله‌دی: «معلوماتلی انسانلر‌نینگ دولت اداره‌لری و مؤسسه‌لردن چېتلشتیریله‌یاتگنینی کۉریش، کېله‌جکده‌گی ایش فعالیتی‌نینگ ناانیقلیگی، ایشگه قبول قیلیش جریانیده تنیش-بیلیشچیلیک و پاره‌خۉرلیک‌نینگ موجودلیگی، شونینگدېک، جمعیت‌نینگ یریمی بۉلگن قیزلر‌نینگ تعلیم و اۉقیشدن محروم اېتیلیشی هم اۉغیل باله‌لر‌نینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشگه بۉلگن قیزیقیشینی پسه‌یتیریشی ممکن بۉلگن عامللردندیر. حاضرگی شرایطده قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی و اۉغیل باله‌لر‌نینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشگه قیزیقیشی سوسه‌ییشی سوادسیز جمعیت‌نینگ شکللنیشیگه آلیب کېله‌دی همده افغانستاننی کۉپ ییللر دوامیده ترقیاتدن آرتده قالدیره‌دی.»
سابق حکومت‌نینگ معارف وزیرلیگی اۉرین‌باسری آصف ننگ‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستانده عالی تعلیم تیزیمی تورغونلیک تامان کېتماقده و بو جریان کېله‌جکده هم دوام اېتیشی ممکن. اونینگ فکریچه، بیلیم یورتیلرده طلبه‌لر سانی‌نینگ کمه‌ییشی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی سببلرگه اېگه بۉلیشی ممکن.
ننگ شونده‌ی دېیدی: «دولت بیلیم یورتیلریده طلبه‌لر قیزیقه‌دیگن یۉنه‌لیشلر یېترلی درجه‌ده موجود اېمس، خصوصی بیلیم یورتیلرده اۉقیش اېسه کتّه خرجتلرنی طلب قیله‌دی. حاضرگی شرایطده کۉپلب یاشلر ایش بیلن اۉقیشدن بیرینی تنلشگه مجبور. بوندن تشقری، اینیقسه ولایتلرده تعلیم امکانیتلری و خدمتلری‌نینگ یېتیشمسلیگی هم سېزیلرلی. باشقه تاماندن، طلبه‌لر کېله‌جککه اونچه‌لیک امید بیلن قره‌مه‌یدی. اولر‌نینگ کۉپچیلیگی اۉقیشنی تمامله‌گچ، اۉزلری ایسته‌گن لوازملرگه ایشگه جایلشیشگه امید قیلگن اېدی. بیراق حاضر آچیق رقابت یۉقلیگینی و ایشگه قبول قیلیش جریانیده متخصصلیک همده استعداد‌نینگ اۉرنی کمه‌یگنینی کۉریب، اۉقیشنی دوام اېتتیریش اۉرنیگه ایش ایزلش و تیریکچیلیگینی تأمینلشنی افضل کۉرماقده.»
کابل بیلیم یورتی طلبه‌سی احمد (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، طالبان تامانیدن جاری اېتیلگن چېکلاولر، جمله‌دن، طلبه‌لر‌نینگ کیینیش توریگه قۉییلگن طلبلر، اَیریم فاکولته‌لر‌نینگ توگه‌تیلیشی، بعضی فاکولته‌لرده طلبه‌لرنی قبول قیلیش امکانیتلری‌نینگ قیسقرتیریلیشی و اَیریم اۉقوو فنلری‌نینگ آلیب تشلنیشی یاشلر‌نینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشگه بۉلگن قیزیقیشی و رغبتیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تگن عامللردندیر.
اونینگ اَیتیشیچه، ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی، کېله‌جک استقبالی‌نینگ ناانیقلیگی، طلبه‌لرنی قۉللب-قوّتله‌یدیگن ایشانچلی تشکیلات‌نینگ موجود اېمسلیگی، طلبه‌لر حقوقلری‌نینگ اعتبارسیز قالدیریلیشی و معلوماتلی انسانلرگه بې‌فرق مناسبتده بۉلینیشی سۉنگگی بېش ییل دوامیده یاشلر آره‌سیده کېنگ تشویش اویغاتگن باشقه معمالردیر.
طلبه شونده‌ی دېیدی: «یاشلر طبیعتا حیات‌نینگ تورلی ساحه‌لریده اېرکینلیک و مستقللیککه اینتیله‌دی. بو اۉقیش ساحه‌سیگه هم، کیینیش تورینی تنلشگه هم تعلقلیدیر.»
احمد قۉشیمچه قیله‌دی: «اوشبو عامللر‌نینگ برچه‌سی یاشلر‌نینگ بیلیم یورتیده اۉقیشنی دوام اېتتیریشگه بۉلگن قیزیقیشی و رغبتی‌نینگ پسه‌ییشیگه آلیب کېلدی. حتا اولر‌نینگ کۉپچیلیگی بیلیم یورتیده اۉقیشنی دوام اېتتیریشدن واز کېچیب، حیات قیینچیلیکلریگه چیده‌شگه تیّار. بو حالت یاشلر‌نینگ تعلیم آلیشگه بۉلگن رغبتینی آشیریش اوچون طلبه‌لر‌نینگ عاقلانه اېرکینلیکلریگه، تعلیم صفتینی یخشیلشگه، ایش امکانیتلرینی یره‌تیشگه و اولر‌نینگ کېله‌جگی اوچون انیق استقبالنی تأمینلشگه جدّی اعتبار قره‌تیش ضرورلیگینی کۉرسه‌ته‌دی.»
ینه بیر طلبه شاکر (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، بیلیم یورتیلرگه طلبه‌لر قبول قیلینیشی‌نینگ کمه‌ییشی فقط تعلیمگه عاید مسأله اېمس، بلکه چوقور اقتصادی و اجتماعی معمالر همده تعلیم مؤسسه‌لریده‌گی موجود چېکلاولر‌نینگ عکسیدیر.
اونینگ فکریچه، اقتصادی معمالر، عالی تعلیمنی تمامله‌گنلر‌نینگ ایشسیزلیگی، تعلیمی چېکلاولر و یېترلی رغبت‌نینگ یۉقلیگی یاشلر‌نینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشگه بۉلگن قیزیقیشینی پسه‌یتیره‌یاتگن عامللردندیر.
طلبه شونده‌ی دېیدی: «مېنینگ نظریمده، بیلیم یورتی فقط دیپلوم آلیش جایی اېمس، بلکه فکرلشنی رواجلنتیریش، شخصنی شکللنتیریش، تحلیل قیلیش قابلیتینی مستحکملش و جمعیتگه خدمت قیلیشگه تیّارلنیش محیطیدیر. طلبه کۉپ ییللیک تعلیمدن سۉنگ اۉز بیلیمی و قابلیتلریدن فایده‌لنیش اوچون مناسب شرایط موجود اېمسلیگینی حس قیلسه، اونینگ تعلیمی کېله‌جگیگه شبهه بیلن قره‌شی طبیعی دیر.»
او قۉشیمچه قیله‌دی: «بیلیم یورتیلرگه طلبه‌لر قبول قیلینیشینی آشیریش اوچون صفتلی تعلیم آلیش شرایطلری، ایش امکانیتلری، عاقلانه اکادمیک اېرکینلیک و یاشلر‌نینگ استعدادلرینی رواجلنتیریشگه ماس محیط یره‌تیلیشی کېره‌ک. چونکه بیلیم یورتیلرگه سرمایه کیریتیش ملت کېله‌جگیگه سرمایه کیریتیش دیر. عالی تعلیم‌نینگ ضعیفلشیشی اېسه، اصلیده، جمعیت‌نینگ علمی و کسبی صلاحیتی ضعیفلشیشینی انگله‌ته‌دی.»
بو آره‌ده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ ایکّی مؤسسه‌سی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ تعلیم، فن و مدنیت مسأله‌لری بۉییچه تشکیلاتی (یونسکو) همده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ باله‌لرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمه‌سی (یونیسف) «۲۰۲۶-ییلده افغانستانده تعلیم حالتی» ناملی حساباتیده معلوم قیلیشیچه، ۲۰۲۶-ییلده افغانستان بیلیم یورتیلریده اېرکک طلبه‌لر اشتراکی و قمراوی ۲۰۱۹-ییلگه نسبتاً قریب ۳۰ فایزگه کمه‌یگن.
حساباتگه کۉره، جاری ییلده عالی تعلیم مؤسسه‌لریده تخمیناً ۲۰۸ مینگ نفر اېرکک طلبه رۉیخطدن اۉتگن. ۲۰۱۹-ییلده اېسه اولر‌نینگ سانی قریب ۳۰۶ مینگ نفر دېب بهالنگن.
