افغانستانده الکترونیک چیقیندیلر کۉپه‌یشی؛ ستندردلرگه ماس قَیته ایشلش تیزیمی‌نینگ یۉقلیگی تشویش اویغاتماقده
ایلیا
اَیریم اطراف-محیط مسأله‌لری بۉییچه متخصصلر افغانستانده الکترونیک چیقیندیلرنی ییغیش، سره‌لش و قَیته ایشلش بۉییچه انیق دستور یۉقلیگی انسانلر سلامتلیگی و اطراف-محیطنی خوف آستیده قالدیره‌یاتگنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، ایشله‌تیلگن الکترونیک قوریلمه‌لر‌نینگ آلیب کېلینیشی و خدمت مدتی توگه‌گنیدن کېین اولرنی باشقریش بۉییچه انیق دستور موجود اېمسلیگی الکترونیک چیقیندیلر مقدارینی آشیرماقده. اولر اوشبو چیقیندیلرنی یۉق قیلیش‌نینگ ستندرد اصوللری یۉقلیگی سببلی اېسکیرگن قوریلمه‌لرنی یاقیش و اطراف-محیطگه تشلب یوباریش هوا، توپراق و سوو‌نینگ افلاسلنیشیگه آلیب کېلیشی ممکنلیگینی قۉشیمچه قیلماقده.
متخصصلر رسمی معلوماتلر، ستندردلرگه ماس قَیته ایشلش مرکزلری و الکترونیک چیقیندیلرنی باشقریش بۉییچه ثمره‌لی دستورلر‌نینگ یۉقلیگینی اوشبو ساحه‌ده‌گی اساسی معمالر دېب بیله‌دی. اولر ثمره‌لی ییغیش و قَیته ایشلش تیزیمینی یره‌تیش، جماعتچیلیک خبردارلیگینی آشیریش همده مکتبلر اۉقوو دستورلریگه چیقیندیلرنی سره‌لش و اولرنی ناتۉغری یۉق قیلیش خوفلری حقیده‌گی تعلیمنی کیریتیش ضرورلیگینی تأکیدله‌ماقده. اولر‌نینگ فکریچه، ساغلیق اوچون خوفلرنی کمه‌یتیریش و اطراف-محیط افلاسلنیشی‌نینگ کېنگه‌ییشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون بو معمانی حل اېتیش ضرور.
اطراف-محیط بۉییچه متخصصلردن بیری سید محمد سلیمانخیل‌نینگ اَیتیشیچه، الکترونیک چیقیندیلر باشقه اېکولوژیک معمالر قطاریده افغانستانده هم تشویشلی مسأله‌لردن بیریگه ایلنگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، افغانستان رواجلنگن مملکتلر‌نینگ ایشله‌تیلگن الکترونیکی قوریلمه‌لرینی ساتیش بازاریگه ایلنگن، بیراق اوشبو قوریلمه‌لردن قَیته فایده‌لنیش، اولرنی ییغیش و ستندردلرگه موافق یۉق قیلیش اوچون انیق دستور موجود اېمس.
اوشبو متخصص شونده‌ی دېیدی: «افسوس که افغانستانده الکترونیک چیقیندیلرنی باشقریش بۉییچه هېچ قنده‌ی انیق و ثمره‌لی دستوریمیز یۉق. مملکتده‌گی اقتصادی وضعیت طفیلی آدملر اساسا ایشله‌تیلگن الکترونیکی قوریلمه‌لردن فایده‌لنه‌دی، اما بو قوریلمه‌لر اېسکیرگنیده اولرنی قَیته ایشله‌تیش یاکه تۉغری یۉق قیلیش اصوللرینی بیلمه‌یدی. کۉپ حاللرده اولر اوشبو قوریلمه‌لرنی یاقیب یوباره‌دی. بو اېسه هوا، توپراق و سوو‌نینگ افلاسلنیشیگه آلیب کېلیب، اېکالاگیک و ساغلیق اوچون خوفلرنی آشیره‌دی».
سلیمانخیل‌نینگ اَیتیشیچه، الکترونیک چیقیندیلر مقداری حقیده رسمی معلوماتلر‌نینگ یۉقلیگی و قَیته ایشلش دستورلری‌نینگ یېتیشمسلیگی اوشبو چیقیندیلرنی باشقریشنی قیینلشتیرماقده. او، اگر وضعیت شو طرزده دوام اېتسه، فایده‌لنیشدن چیققن الکترونیک قوریلمه‌لر حجمی آرتیب، اولرنی باشقریش ینه‌ده مرکّبلشیشیدن آگاهلنتیره‌دی.
جناب سلیمانخیل تأکیدله‌یدی: «بیز آدملر‌نینگ ایشله‌تیلگن الکترونیک قوریلمه‌لرگه بۉلگن احتیاجینی اعتبارسیز قالدیره آلمه‌یمیز، چونکه مملکتده‌گی اقتصادی وضعیت کۉپلب فقرالر‌نینگ ینگی قوریلمه‌لرنی ساتیب آلیش امکانیتیگه اېگه اېمسلیگینی انگله‌ته‌دی. شونگه قره‌مه‌ی، اېکولوژیک دستورلریمیزنی قَیته کۉریب چیقیشیمیز، جماعتچیلیکنی خبردار قیلیشنی کوچه‌یتیریشیمیز همده اوشبو قوریلمه‌لرنی ییغیش، قَیته ایشلش و یۉق قیلیش اوچون ضرور جهازلر و ستندردلرگه ماس مرکزلرنی تشکیل اېتیشیمیز کېره‌ک. بو اولرنی یاقیش و ناتۉغری اصوللر بیلن یۉق قیلیش‌نینگ آلدینی آله‌دی».
اطراف-محیط بۉییچه ینه بیر متخصص کاظم همایون‌نینگ اَیتیشیچه، الکترونیک چیقیندیلر ترکیبیده خوفلی مادّه‌لر بۉلگنی سببلی مخصوص چیقیندیلر طایفه‌سیگه کیره‌دی و اولرنی ناتۉغری باشقریش انسان سلامتلیگی همده اطراف-محیط اوچون ضررلی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. همایون‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستانده الکترون و طبی چیقیندیلر ستندردلرگه موافق سره‌لنمه‌یدی و کۉپینچه عادی چیقیندیلر بیلن بیرگه تشلنه‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، الکترونیکی قوریلمه‌لرنی ناتۉغری یاقیش خوفلی مادّه‌لرنی هواگه چیقریب، انسانلر سلامتلیگینی خوف آستیگه قۉییشی ممکن.
اوشبو اېکولوژی متخصصی شونده‌ی دېیدی: «بوتون دنیاده چیقیندیلرنی سره‌لش اساسی تمایللردن بیریدیر. چیقیندیلر فقط قتّیق و سویوق تورلرگه اجره‌تیلمه‌یدی، بلکه مخصوص چیقیندیلر هم موجود. اولر اطراف-محیطگه ترقه‌لگنیده توپراق، سوو، هوا و تیریک اۉرگانیزملرگه سلبی تأثیر کۉرسه‌ته‌دی. الکترونیکی چیقیندیلر، هستوی چیقیندیلر و اَیریم قوریلیش چیقیندیلری ترکیبیده خوفلی مادّه‌لر بۉلگنی سببلی اوشبو طایفه‌گه کیره‌دی».
او چیقیندیلرنی سره‌لش بۉییچه تعلیم و خبردارلیکنی آشیریش ضرورلیگینی تأکیدلب، اوشبو موضوعنی مکتبلر و بیلیم یورتیلر‌نینگ اۉقوو دستورلریگه کیریتیش، شونینگدېک، ستندردلرگه ماس قَیته ایشلش مرکزلرینی تشکیل اېتیش افلاسلنیشنی کمه‌یتیریش و ینگی ایش ا‌ۉرینلرینی یره‌تیشگه یاردم بېریشی ممکنلیگینی اَیته‌دی.
جناب همایون شونده‌ی دېیدی: «افغانستانده کېنگ ترقه‌لگن قشّاقلیک طفیلی اَیریم آدملر الکترونیکی چیقیندیلرنی یاقیب یوباریشی ممکن. حال‌بوکه، بو جریان زهرلی مادّه‌لرنی هواگه چیقریب، انسان سلامتلیگی اوچون جدّی خوفلرنی کېلتیریب چیقره‌دی. اوشبو مادّه‌لرگه تأثیرلنیش اَیریم سرطان تورلریگه چه‌لینیش خوفینی آشیریشی، حامله‌دار عیاللر سلامتلیگیگه تأثیر قیلیشی و حامله توشیشیگه سبب بۉلیشی ممکن. شونینگدېک، بو مادّه‌لر باله‌لر‌نینگ، اینیقسه، کیچیک یاشده‌گی باله‌لر‌نینگ اۉسیشی و سلامتلیگیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن».
الکترونیکی چیقیندیلر دېگنده اېسکیرگن، بوزیلگن یاکه تشلب یوباریلگن، اېندی فایده‌لنیشگه یراقسیز بۉلگن یاخود خدمت مدتینی توگه‌تگن برق و الکترونیکی قوریلمه‌لر توشونیله‌دی. کامپیوترلر، تېلفونلر، تلویزیونلر و باشقه الکترونیکی قوریلمه‌لر شونده‌ی چیقیندیلر جمله‌سیگه کیره‌دی. اوشبو قوریلمه‌لر‌نینگ اَیریملری خوفلی مادّه‌لرنی اۉز ایچیگه آله‌دی. اولرنی ناتۉغری یۉق قیلیش توپراق، سوو و هوانی افلاسلنتیریب، انسان سلامتلیگیگه ضرر یېتکزیشی ممکن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ انسان منزلگاهلری بۉییچه دستوری (UN-Habitat) افغانستانده چیقیندیلرنی باشقه‌ریش بیلن باغلیق معمالر حقیده آگاهلنتیرگن. شونینگدېک، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی دنیاده الکترونیکی چیقیندیلر مقداری آرتیب باره‌یاتگنی و اولرنی ناتۉغری یۉق قیلیش عاقبتیده یوزه‌گه کېله‌دیگن خوفلرگه اعتبار قره‌تگن.
افغانستانده ایشلب چیقریله‌یاتگن الکترونیکی چیقیندیلر مقداری انیق اېمس و بو باره‌ده رسمی معلوماتلر موجود اېمس. شونینگدېک، اوشبو چیقیندیلرنی ناتۉغری یۉق قیلیش عاقبتلری همده اولر حاضرگچه انسان سلامتلیگی و اطراف-محیط اوچون کېلتیریب چیقرگن خوفلر حقیده هم انیق معلوماتلر یۉق.
