بۉش دسترخوان و آچ بالهلر؛ ایکّی فرزندی تۉییب-آوقتلنمسلیکدن اذیت چېکهیاتگن اېرککنینگ حکایهسی
آدرینا بهزاد
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ بالهلرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمهسی (یونیسف) مملکتده تۉییب-آوقتلنمسلیک حالتلری آرتیب بارهیاتگنی حقیده آگاهلنتیرهیاتگن بیر پیتده، ایکّی فرزندی تۉییب-آوقتلنمسلیکدن اذیت چېکهیاتگن بیر عایله ایشسیزلیکنینگ آرتیشی سببلی فرزندلرینینگ اساسی احتیاجلرینی تامینلش امکانیگه اېگه اېمسلیگینی اَیتماقده. بو عایلهنینگ اَیتیشیچه، بالهلرنینگ آچ حالده اوخلشی و اولرنینگ باشلنغیچ احتیاجلرینی تأمینلهی آلمسلیک عایله اعضالریگه کتّه روحی باسیم اۉتکزگن. اوشبو عایله فرزندلری کۉپینچه کېچهلری آچ حالده اوخلب قالیشینی اَیتماقده. عینی پیتده بیر گروه اقتصادی مسالهلر بۉییچه تحلیلچیلر درآمدلرنینگ کمهییشی و تورموش همده دوالنیش خرجتلرینینگ آرتیشی عایلهلرنی طعاملنیش محلری سانینی کمهیتیریشگه مجبور قیلگنینی اَیتماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، طعاملنیش ترتیبیدهگی بو اۉزگریش بالهلر سلامتلیگیگه عایلهنینگ باشقه اعضالریگه قرهگنده کۉپراق تهدید سالماقده.
زلگی (مستعار)، کابلنینگ ده افغانان حدودیده کۉچه سوداسی بیلن شغللنهدیگن آلتی فرزندنینگ آتهسی، کونیگه تخمیناً ۲۰۰ افغانی درآمد بیلن عایلهسینینگ خرجتلرینی تأمینلش امکانیگه اېگه اېمسلیگینی اَیتهدی. او فرزندلری یاش اېکنینی و درآمدی کملیگی سببلی عایلهسی کۉپ کونلرده حتا یېترلی آزیق-آوقت تیّارلش امکانیگه هم اېگه اېمسلیگینی اَیتهدی.
بو اېرکک شوندهی دېیدی: «ده افغانانده کۉچه سوداسی بیلن شغللنهمن. آلتی فرزندیم بار، اولرنینگ برچهسی کیچکینه. هر آی اوی اجارهسی اوچون بېش مینگ افغانی تۉلهیمن. ایش هم یۉق، جوده کۉپ حرکت قیلسم هم، کونیگه اتیگی ۲۰۰ افغانی درآمد تاپهمن.»
زلگی قۉشیمچه قیلیشیچه، بو درآمد عایلهنینگ احتیاجلرینی تأمینلش اوچون یېترلی اېمس. او دېیدی: «کونیگه ۲۰۰ افغانی بیلن قندهی قیلیب قوروق نان، طعام پیشیریش خرجتلری، فرزندلریمنینگ کییم-کېچهکلری، چقهلاقنینگ قوروق سوتی و اوی اجارهسینی تأمینلهی آلهمن؟ طعام پیشیریش اوچون بیرار نرسهمیز بۉلیشی اوچون کېچهدن قالگن قوروق ناننی ارزانراق نرخده آلیشگه مجبور بۉلهمن.»
آلتی فرزندنینگ بو آتهسی قۉشیمچه قیلهدی: «کۉپینچه فرزندلریمنینگ قارنی تۉیمهیدی؛ چونکه دسترخوانده هېچ نرسه قالمهیدی. باشقه تاماندن، قرضدارمن و اېندی هېچ کیم مېنگه حتا قرض هم بېرمهیدی.»
سحر (مستعار)، بو عایلهنینگ آنهسی، اساسی احتیاجلرنی تامینلهی آلمسلیک و فرزندلریگه تۉغری غمخۉرلیک قیله آلمسلیک او اوچون آغریقلی اېکنینی اَیتهدی. اونینگ اَیتیشیچه، بالهلری باشقه بالهلرنینگ قۉلیده کۉرگن هر قندهی نرسهنی خواهلهیدی؛ بیراق عایلهنینگ اونی ساتیب آلیشگه امکانیتی یۉق و بو حالت اونگه جوده قیین.
اونینگ اَیتیشیچه، قشّاقلیک سببلی فرزندلری یېترلی و تۉغری طعاملنمهیپتی و حاضرگچه بو عایلهنینگ ایکّی فرزندی تۉییب-آوقتلنمسلیکدن اذیت چېکّن. سحرنینگ اَیتیشیچه، او ایکّی آی دوامیده آزیق-آوقت یاردمی آلگن، اما شوندن کېین بو یاردملرنی باشقه آله آلمهگن.
سحر دېیدی: «فرزندلریم تۉغری طعاملنمهیدی، حتا یېترلی طعام هم یېمهیدی. حاضرگچه ایکّی فرزندیم تۉییب-آوقتلنمسلیککه دچار بۉلدی. ایکّی آی یاردم آلدیم، اما باشقه یاردم آله آلمهدیم. بیرار جایده فرّاش بۉلیب ایشلهماقچی اېدیم، لېکن فرزندلریمگه قرهیدیگن هېچ کیم یۉق.»
بو آنه قۉشیمچه قیلیشیچه، فرزندلرینینگ آچ حالده اوخلشی و اولرنینگ باشلنغیچ احتیاجلرینی تأمینلهی آلمسلیگی اونگه کتّه روحی باسیم اۉتکزگن. او دېیدی: «بالهلریم یېگولیک سۉرهشی و مېن اولرگه بېره آلمسلیگیم جوده آغریقلی. کېچهلری آچ حالده اوخلهیدی. حتا اولرگه مناسب کییم ساتیب آلیب بېره آلمهیمن. بعضاً قۉشنیلر بیزگه نان یاکه باشقه نرسهلر آلیب کېلهدی. بیر نېچه مرته یاردم سۉرهب حدود وکیلیگه مراجعت قیلدیک. اسمیمیز و تذکرهلریمیزنی آلیشدی، اما حاضرگچه بیزگه هېچ قندهی یاردم یېتیب کېلمهدی.»
شو بیلن بیرگه، اقتصادی مسالهلر بۉییچه تحلیلچی شکیب (مستعار) ایکّی یاشگچه بۉلگن بالهلر، گودکلر و حاملهدار یاکه اېمیزیکلی عیاللر عایلهلردهگی آزیق-طعام تنقیصلیگینینگ بیرینچی قربانلری اېکنینی اَیتهدی. اونینگ اَیتیشیچه، ضعیف عایلهلر قطاریگه عیال باشچیلیگیدهگی عایلهلر، قَیتیب کېلهیاتگن مهاجرلر، کونلیک ایشچیلر و ایشسیزلر، قورغاقچیلیک و اېکینلر همده چاروا ماللریدن اَیریلیشدن ضرر کۉرگن عایلهلر، شونینگدېک، کسللیکنی دوالش اوچون کتّه خرجتلرگه دوچ کېلهیاتگن عایلهلر کیرهدی.
بو اقتصادی مسالهلر بۉییچه تحلیلچی دېیدی: «درآمدلرنینگ کمهییشی و دوالنیش خرجتلرینینگ آرتیشی عایلهلرنی طعاملنیش محلری سانینی کمهیتیریشگه و قوروق نان، چای همده ارزان یاکه حتا مدتی اۉتگن آزیق-طعاملرگه اۉتیشگه مجبور قیلدی. طعاملنیش ترتیبیدهگی بو اۉزگریش بالهلر سلامتلیگیگه تهدید سالیب، ویتهمین و آقسیل یېتیشمسلیگیدن کېلیب چیقهدیگن یشیرین آچلیکنی یوزهگه کېلتیریش، آغیر تۉییب-آوقتلنمسلیک، جسمانی اۉسیشنینگ بوزیلیشی و خوفسیزلیک تیزیمینینگ ضعیفلشیشیگه زمینه یرهتدی.»
بو حالت بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ بالهلرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمهسی (یونیسف) جاری آینینگ باشیده افغانستانده ۳،۷ میلیون باله تۉییب-آوقتلنمسلیکدن اذیت چېکهیاتگنینی، اولردن قریب بیر میلیون نفری آغیر و حیات اوچون خوفلی درجهدهگی تۉییب-آوقتلنمسلیککه دچار بۉلگنینی معلوم قیلگن بیر پیتگه تۉغری کېلماقده.
اوشبو تشکیلات بو انقراض یاش و ضعیف بالهلرگه نامتناسب روشده تأثیر کۉرسهتگنینی بیلدیرگن اېدی.
یونیسفنینگ اَیتیشیچه، آغیر تۉییب-آوقتلنمسلیک و ساغلیق معمالری سببلی شفاخانهگه یاتقیزیلهدیگن بالهلرنینگ قریب ۴۰ فایزینی آلتی آیلیکدن کیچیک بۉلگن گودکلر تشکیل اېتهدی. اوشبو تشکیلات جاری ییل باشیدن بویان یریم میلیوندن آرتیق باله اۉرتهچه خوفلی درجهدهگی تۉییب طعاملنمسلیک و آغیر تۉییب طعاملنمسلیک سببلی شفاخانهگه یاتقیزیلگنینی قۉشیمچه قیلگن اېدی. اوشبو تشکیلاتنینگ اَیتیشیچه، ساغلیق معمالری بیلن بیرگه کېچهیاتگن آغیر تۉییب-آوقتلنمسلیک حالتلری هم اۉتگن ییلنینگ شو دوریگه نسبتاً اوچدن بیرگه آشگن.
بو کۉرسهتکیچ ۲۰۲۵-ییل جولای آییدهگی ۶ مینگ حالتدن ۲۰۲۶-ییل جولای آییگچه ۸ مینگ حالتگه یېتگن.
