اوزوم نرخی‌نینگ پسه‌ییشی؛ کوهدامن باغبانلری طالبان عشر سالیغی و مناسب بازار یۉقلیگی باسیمی آستیده
آدرینا بهزاد
کوهدامن باغدارلری محصولاتلری نرخی‌نینگ پسه‌ییشی، ساووتکیچ انبارلری‌نینگ یۉقلیگی و خلق‌ارا بازارلرگه چیقیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، ایچکی بازارلرده محصولاتلر نرخی توشیب کېتگنی سببلی، اۉز محنتلری عوضیگه یېتیشتیرگن حاصللرینی جوده ارزان نرخده ساتیشگه مجبور بۉلیشگن. نتیجه‌ده، حتا ایشلب چیقریش خرجتلری هم قاپلنمه‌گن. عینی پیتده، بیر قطار اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصصلر ستندردلرگه جواب بېره‌دیگن ساووتکیچ انبارلری‌نینگ یېتیشمسلیگی و خلق‌ارا بازارلرگه چیقیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنی باغدارچیلیک محصولاتلرینی ساتیش امکانیتلرینی کمه‌یتیریب، کوهدامن و افغانستان‌نینگ باشقه حدودلریده‌گی باغبانلر درآمدی‌نینگ پسه‌ییشیگه سبب بۉله‌یاتگنیدن آگاهلنتیرماقده.
کابل‌نینگ فرزه تومنی یشاوچیسی اوزوم باغی‌گه اېگه گل احمد‌نینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی ییللرده بازارده اوزوم نرخی پسه‌یگنی سببلی، محصولاتلرینی سوداگرلرگه جوده ارزان نرخده ساتیشگه مجبور بۉلگن. نتیجه‌ده، حتا اوشبو محصولاتنی یېتیشتیریش اوچون صرفله‌گن خرجتلری هم قاپلنمه‌گن.
فرزه تومنی بو یشاوچیسی شونده‌ی دېیدی: «ییل باشیدن باغیمده ایشلش اوچون کون بیع ایشچیلر یالله‌دیم، اۉغیت ساتیب آلدیم و سوو تنقیصلیگی معماسینی حل قیلیش مقصدیده چوقور قودوق قزیش اوچون قریب ۴۰۰ مینگ افغانی صرفله‌دیم. اما حاضر اوزومنی ییغیب آلگنیمدن سۉنگ، هر بیر خروارینی سوداگرلرگه ۴ مینگ افغانیدن ساتیشگه مجبور بۉلدیم. بو پول حتا قیلگن خرجتلریمنی هم قاپله‌مه‌یدی. اگر اوزومنی ساتمه‌گنیمده، او بوزیلیب کېتردی. باشقه تاماندن، ساووتکیچ انبارلری کم، اولرده محصولاتلرنی سقلش خرجتلری هم یوقاری. حتا اَیتیش ممکنکی، بوتون کوهدامن بیرارته هم ساووتکیچ انباری یۉق».
اوشبو باغبان‌نینگ اَیتیشیچه، اۉتگن ییللرده پاکستان بیلن سودا یۉللری آچیق بۉلگن پیتده اوزومینی انچه یوقاری نرخده ساتیش امکانیگه اېگه بۉلگن. بیراق حاضر نرخلر‌نینگ پسه‌ییشی و بازارلرگه چیقیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنیشی اونی همده باشقه باغبانلرنی اقتصادی معمالرگه دچار قیلگن.
فرزه تومنی بو یشاوچیسی شونده‌ی دېیدی: «ایلگری پاکستان یۉللری آچیق بۉلگنیده، هر بیر خروار اوزومنی حتا ۲۰–۳۰ مینگ افغانیدن ساتردیم. اما حاضر شونچه محنت و خرجت عوضیگه محصولاتیمنی جوده ارزان نرخده ساتیه‌پمن. نتیجه بېرمه‌یاتگن بو قدَر کۉپ محنتدن کۉنگلیمیز قالگن».
کوهدامنلیک ینه بیر باغبان شیرآغا هم اېکینچیلیک محصولاتلری نرخی‌نینگ پسه‌ییشیدن شکایت قیلیب، نرخلر‌نینگ پستلیگی و ایشلب چیقریش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی باغبانلر‌نینگ کېلگوسی ییللرده فعالیتینی دوام اېتتیریش همده محصولات یېتیشتیریشگه بۉلگن رغبتینی کمه‌یتیره‌یاتگنینی اَیته‌دی.
شیرآغا شونده‌ی دېیدی: «بیز محنت قیله‌میز، خرجت قیله‌میز، اما محصولاتلریمیزنی جوده ارزان نرخده ساته‌میز. بازارده بیر سېر اوزوم ۴۰ افغانیدن کۉپی بیلن ۱۰۰ افغانیگچه، بیر سېر پامیدور تخمیناً ۵۰ افغانیدن، بیر کیلوگرام امرود ۲۰ افغانیدن، بیر سېر کچالو و پیاز ۵۰–۶۰ افغانیدن، بیر سېر آلمه اېسه ۶۰–۷۰ افغانیدن ساتیلماقده. بو هم فقط اۉزیمیز، باغبانلر، خلق‌نینگ اۉزیگه تۉغریدن-تۉغری ساتگنیمیزده شونده‌ی. سوداگرلرگه ساتسک، بوندن هم ارزان بۉله‌دی. تربوز و قاوون ییغیم-تېریمی موسمیده هم محصولاتلریمیزنی اېنگ ارزان نرخده، حتا دانه‌سینی ۱۰–۲۰ افغانیدن ساتیشگه مجبور بۉلدیک».
اوشبو باغبان شونده‌ی دېیدی: «بونده‌ی وضعیت‌نینگ دوام اېتیشی باغبانلر آره‌سیده جدّی خواطرلرنی کېلتیریب چیقرماقده. چونکه ایشلب چیقریش خرجتلری و محصولاتلرنی ساتیش نرخی پستلیگینی حسابگه آلسه‌ک، اولر کېلگوسی ییل اېکینچیلیک فعالیتینی دوام اېتتیریش اوچون ضرور رغبت و مالیوی امکانیتلرنی قنده‌ی سقلب قالیشی نامعلوم».
شکردره تومنیده آلمه یېتیشتیرووچی باغبان سردار بیر ییل دوامیده قیلگن محنتی و اورینیشلریگه قره‌مه‌ی، محصولاتلرینی ساتیشدن آلگن درآمدی ایشلب چیقریش همده باغنی پرورشلش خرجتلرینی قاپله‌مه‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، باغبانلر ییل دوامیده محصولاتلرنی یېتیشتیریش و پرورشلش اوچون مبلغ صرفله‌یدی. سوو تنقیصلیگیگه قره‌مه‌ی، حاصلنی ساتیش آرقه‌لی درآمد آلیش امیدیده محنت قیله‌دی. بیراق حاصل ییغیم-تېریمی موسمی کېلیب، بازارده آلمه تکلیفی آرتیشی بیلن نرخلر پسه‌یه‌دی و محصولاتلر مناسب نرخده ساتیلمه‌یدی.
سردار شونده‌ی دېیدی: «بیز، باغبانلر، ییل دوامیده محنت قیله‌میز و خرجت قیله‌میز. اینیقسه، سوو تنقیصلیگیگه هم دوچ کېله‌یاتگن شرایطده بو جوده قیین. امیدیمیز محصولاتلریمیزنی ساتیشدن آله‌دیگن درآمدیمیزده. اما ییل آخریده بازارده تکلیف کۉپه‌یگنی سببلی آلمه نرخی توشیب کېته‌دی و محصولاتلریمیز اولرنی یېتیشتیریش اوچون صرفله‌گن محنتیمیز همده خرجتلریمیزگه مناسب نرخده ساتیلمه‌یدی».
اوشبو باغبان محصولاتلرنی خصوصی ساووتکیچ انبارلریده سقلش کتّه خرجت طلب قیلیشینی اَیتیب، باغبانلر اوچون دولت ساووتکیچ انبارلرینی تشکیل اېتیش و اېکینچیلیک محصولاتلرینی خلق‌ارا بازارلرگه چیقریش امکانیتلرینی یره‌تیشنی سۉره‌ماقده.
او تأکیدله‌یدی: «خصوصی ساووتکیچ انبارلریدن فایده‌لنیش کتّه خرجت طلب قیله‌دی. بیز، باغبانلر‌نینگ طلبی دولت ساووتکیچ انبارلری تشکیل اېتیلیشی و محصولاتلریمیزنی خارجگه ساتیش امکانیتی یره‌تیلیشیدیر. شونده محصولاتلریمیزنی مناسب نرخده ساته آله‌میز».
کوهدامن یشاوچیلریدن بیری احمد (مستعار) شونده‌ی دېیدی: «حاضرگی وضعیتده خلقدن عشر سالیغی آلینماقده. خیرخانه داوانیدن اۉته‌دیگن هر بیر قاپ اوزومدن ۳۰ روپیه، باغباندن اېسه ینه ۵۰ روپیه آلینه‌دی. آدملر اوزوملرینی مییزگه ایلنتیریشدی، اما مییزنی هېچ کیم ساتیب آلمه‌یپتی. بونده‌ی شرایطده آدملر حتا اۉز خرجتلرینی قاپلشگه هم قادر اېمس، لېکن بریبیر عشر تۉله‌یپتی».
عینی پیتده، اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصص سیر قریشی‌نینگ اَیتیشیچه، کوهدامن ده ساووتکیچ انبارلری‌نینگ یۉقلیگی باغبانلرگه محصولاتلرینی اوزاق وقت سقلش امکانینی بېرمه‌یدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، حاصل ییغیم-تېریمی موسمیده محصولاتلر‌نینگ بیر وقتده بازارگه چیقریلیشی باغبانلرنی اولرنی بوزیلیب کېتیشیدن آلدین و ارزانراق نرخده ساتیشگه مجبور قیله‌دی.
جناب قریشی قۉشیمچه قیله‌دی: «خارجی خریدارلرگه چیقیش امکانیتی‌نینگ چېکلنگنی طلبنی کمه‌یتیره‌دی و نتیجه‌ده باغبانلر‌نینگ درآمدی هم پسه‌یه‌دی. اېکسپورت اوچون محصولاتلر‌نینگ صفتلی بۉلیشی یېترلی اېمس. ستندردلرگه ماس قداقلش، ساغلیق سېرتیفیکتلرینی آلیش و ساووتیلگن حالده تشیش امکانیتلرینی یره‌تیش هم ضرور. اوشبو امکانیتلرنی یره‌تیش و خارجی خریدارلر بیلن بې‌واسطه علاقه‌لر اۉرنه‌تیش محصولاتلرنی ایشانچلی و برقرار اېکسپورت قیلیش اوچون شرایط یره‌تیشی ممکن».
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه ینه بیر متخصص شکیب (مستعار) ستندردلرگه جواب بېره‌دیگن ساووتکیچ انبارلری‌نینگ یېتیشمسلیگی و خلق‌ارا بازارلرگه چیقیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنلیگی کوهدامن همده افغانستان‌نینگ باشقه حدودلریده‌گی باغبانلر درآمدینی کمه‌یتیرگنیدن آگاهلنتیرماقده.
اونینگ اَیتیشیچه، محصولاتلرنی سقلش اوچون یېترلی امکانیتلر موجود اېمسلیگی سببلی، باغبانلر اوزوم، آلمه، اۉریک و باشقه محصولاتلرینی حاصل ییغیم-تېریمی موسمیده ارزان نرخده ساتیشگه یاکه اولر‌نینگ بیر قِسمینی بوزیلیب کېتیشی طفیلی یۉقاتیشگه مجبور بۉلماقده. بو حالت محصولاتلر اسرافینی کۉپه‌یتیریب، باغدارچیلیککه سرمایه کیریتیش رغبتینی پسه‌یتیرماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «ستندردلرگه جواب بېره‌دیگن ساووتکیچ انبارلری‌نینگ یۉقلیگی اېکسپورت امکانیتلری‌نینگ بای بېریلیشیگه و قۉشنی مملکتلردن مېوه-سبزه‌وات صادراتی‌نینگ کۉپه‌ییشیگه سبب بۉلماقده. و حالان‌که، ساووتکیچ انبارلری محصولاتلر تکلیفینی ترتیبگه سالیش، اولر‌نینگ صفتینی سقلش همده منطقوی و خلق‌ارا بازارلرگه یخشیراق چیقیش امکانینی بېریشی ممکن».
اوشبو اقتصادی متخصص محصولاتلر‌نینگ بوزیلیب کېتیشیدن قۉرقیش و اولرنی بیردنیگه حددن تشقری کۉپ مقدارده بازارگه چیقریشنی نرخلر پسه‌ییشی‌نینگ اساسی عامللری دېب حسابله‌یدی.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «ترانزیت معمالری، چېگره‌لر‌نینگ یاپیلیشی، ساووتکیچ انبارلری‌نینگ یېتیشمسلیگی، عنعنوی بازارلرگه قره‌ملیک، مارکېتینگ و برېندینگ ساحه‌سیده‌گی ضعیفلیک، منطقوی رقابت همده قَیته ایشلش صناعتیگه سرمایه‌‌نینگ کملیگی افغانستان اېکینچیلیک محصولاتلری چیقریلیشی یۉلیده‌گی اېنگ مهم تۉسیقلردن حسابلنه‌دی».
معلوم بۉلیشیچه، اۉتگن آی افغانستاندهگی بیر قطار سوداگرلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده مملکتده ستندردلرگه جواب بېره‌دیگن ساووتکیچ انبارلری یۉقلیگیدن شکایت قیلیشگن اېدی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، محصولاتلرنی سقلش اوچون ضرور امکانیتلر‌نینگ یېتیشمسلیگی هر ییلی اېکینچیلیک محصولاتلری‌نینگ، اینیقسه، ینگی مېوه‌لر‌نینگ بیر قِسمینی بوزیلیب کېتیشی و اسراف بۉلیشیگه آلیب کېلماقده همده سوداگرلر و دهقانلرگه کتّه مالیوی ضرر یېتکزماقده. سوداگرلر سۉنگگی ییللرده مملکتده بیر قطار خصوصی ساووتکیچ انبارلری تشکیل اېتیلگن بۉلسه-ده، اولر‌نینگ سیغیمی سوداگرلر و دهقانلر احتیاجلرینی قاندیریش اوچون یېترلی اېمسلیگینی قۉشیمچه قیلیشگن. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، سقلش قوّتلری‌نینگ یېتیشمسلیگی سوداگرلرنی محصولاتلرینی بوزیلیب کېتیشی‌نینگ آلدینی آلیش اوچون قیسقه مدت ایچیده و ارزان نرخده بازارگه چیقریشگه مجبور قیلماقده.
