طالبان چېکلاولری سایه‌سیده عیاللرگه نسبتاً عایله‌وی زۉرآورلیک؛ قربانلر: پناه تاپیش اوچون جاییمیز یۉق
ایلیا
بیر قطار عیاللر افغانستانده طالبان مملکتنی قَیته اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ اولرگه نسبتاً عایله‌وی زۉرآورلیک کوچه‌یگنینی اَیتماقده. اولر بو زۉرآورلیکلرگه قرشی کوره‌شیش اوچون قۉللب-قوّتلاوچی تشکیلاتلر‌نینگ یۉقلیگی، اقتصادی قره‌ملیک همده عیاللر‌نینگ تعلیم و محنتگه کیریش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنی اولرنی زۉرآورلیککه نسبتاً ینه‌ده ضعیف قیلیب قۉیگنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، کۉپلب عیاللر کلتکلنیش، حقارت و روحی زۉرآورلیککه دوچ کېلیشلریگه قره‌مه‌ی، مستقل درآمد و یشه‌ش اوچون خوفسیز جایگه اېگه بۉلمه‌گنی سببلی زۉرآور محیطنی ترک اېته آلمه‌یدی. بو عیاللر اجره‌لیشنی یامان دېب بیلیش، عایله‌لر‌نینگ بیرگه‌لیکده‌گی حیاتنی سقلب قالیش اوچون باسیم اۉتکزیشی و جمعیتده حکمران بۉلگن عنعنه‌لر هم عیاللرنی زۉرآورلیککه سکوت سقلش و چیده‌شگه مجبور قیله‌یاتگنینی تأکیدله‌ماقده.
اویلریده زۉرآورلیککه اوچره‌گن اَیریم عیاللر شکایت قیلیش‌نینگ ثمره‌لی میکانیزمی یۉقلیگی و اولر‌نینگ قۉللب-قوّتلاوچی تشکیلاتلرگه مراجعت قیلیش امکانیتی چېکلنگنی زۉرآورلیک‌نینگ دوام اېتیشیگه شرایط یره‌تگنینی اَیتماقده. اولر عیاللرده تېگیشلی تشکیلاتلرگه مراجعت قیلیش امکانیتی بۉلمه‌گنیده، اېرککلر هم خاتینلریگه نسبتاً زۉرآورلیک اوچون اۉزلرینی جوابگر دېب حسابله‌مسلیگینی قۉشیمچه قیلماقده. بو عیاللر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان تشکیلاتلریگه مراجعت قیلیش هم کۉپ حاللرده اولر‌نینگ شکایتلرینی جدّی کۉریب چیقیشگه آلیب کېلمه‌یدی و عیاللر یاردم آلیش اۉرنیگه اېریگه اطاعت قیلیش و بیرگه‌لیکده‌گی حیاتنی دوام اېتتیرایش حقیدگی توصیه‌لرگه دوچ کېله‌دی. اولر زۉرآورلیک‌نینگ دوام اېتیشی قۉرقوو، خواطر، اویقوسیزلیک و اۉزیگه بۉلگن ایشانچ‌نینگ پسه‌ییشی کبی روحی عاقبتلرنی کېلتیریب چیقرگنینی، اَیریم حاللرده اېسه مستقل حیاتنی دوام اېتتیریش و قرار قبول قیلیش قابلیتینی هم اولردن تارتیب آلگنینی تأکیدله‌ماقده.
عایله‌وی زۉرآورلیک قربانی بۉلگن عیاللردن بیری حسنا، (مستعار) طالبان افغانستاننی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ عیاللرگه نسبتاً جاری اېتیلگن چېکلاولر و نکاح، اجره‌لیش، تعلیم همده محنت حقیده چیقریلگن فرمانلر اولر‌نینگ زۉرآورلیککه نسبتاً ضعیفلیگینی آشیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، عیاللر‌نینگ اېرلریگه اقتصادی قره‌ملیگی، مستقل درآمدگه اېگه اېمسلیگی همده فرزندلری‌نینگ کېله‌جگینی تأمینلش و اجره‌لیشدن کېین خوفسیز حیات کېچیریش اوچون مناسب شرایطلر‌نینگ یۉقلیگی کۉپلب عیاللر‌نینگ زۉرآورلیککه چیده‌شیگه قره‌مه‌ی، زۉرآور محیطدن چیقیب کېته آلمسلیگیگه سبب بۉلگن. حسنا‌‌نینگ سۉزلریگه کۉره، بو حالت عیاللرنی قره‌ملیک و زۉرآورلیک دایره‌سیده اوشلب توریبدی همده بیرگه‌لیکده‌گی حیاتنی دوام اېتتیریش یاکه توگه‌تیش حقیده مستقل قرار قبول قیلیش امکانیتیدن محروم قیلگن.
حسنا اَیته‌دی: «مېن ۱۴ یاشیمده تورموشگه چیققنمن، حال‌بوکه بیرگه‌لیکده‌گی حیات نیمه اېکنینی و قنده‌ی مسؤولیتلری بارلیگینی عموماً بیلمسدیم. قَیناته‌م‌نینگ اوییگه بارگنیمده، کلتکلشدن تارتیب تارتیشوو و جنجللرگچه، هر کونی مېنگه یامان مناسبتده بۉلیشردی. اوی انسان اوچون خوفسیز جای بۉلیشی کېره‌ک، اما مېنینگ اوییم قۉرقوو و واهمه‌گه تۉله جایگه ایلنگن اېدی. حتا حامله‌دار بۉلگنیمده هم قَینانه‌م مېنی اویقودن اویغاتردی و تۉغری چۉمیلیشیمگه رخصت بېرمسدی، مېنگه جوده افلاس و سینگن کاسه‌ده نان بېریشردی. بو خطی-حرکتلر روحیتیمگه جوده یامان تأثیر قیلدی و حتا قارنیمده‌گی باله‌منی یۉقاتیشیمگه سبب بۉلدی. اېریم هم امکان تاپگنیده مېنی کلتکلردی. اۉزیمگه بۉلگن ایشانچنی یۉقاتدیم، عصبی و روحی معمالرگه دوچ کېلدیم، اویقوسیزلیکدن اذیت چېکه‌من و دایما قۉرقوونی حس قیله‌من.»
حسنا عایله‌لردن قیزلرینی تورموشگه بېریشدن آلدین قیزلرینی تاپشیره‌دیگن عایله حقیده سوریشتیریشنی و بو نکاح‌نینگ عاقبتلرینی حسابگه آلیشنی سۉره‌یدی. او شونینگدېک، عایله‌لرنی زۉرآورلیک قربانی بۉلگن عیاللرنی قۉللب-قوّتلشگه چقیره‌دی و عایله‌لر جمعیتده حکمران بۉلگن عنعنه‌لر سبب عیاللرنی زۉرآورلیککه سکوت سقلش و چیده‌شگه مجبور قیلمسلیگی کېره‌کلیگینی اَیته‌دی.
بو عیال اَیته‌دی: «عایله‌م تامانیدن روحی دوالنیش اوچون بیر نېچه مرته باردیم، اما دوالنیشیمنی دوام اېتتیره آلمه‌دیم. حاضر فرزندیم بار و باله‌م اوچون بو حیاتدن چیقه آلمه‌یمن؛ اگر اجره‌شسم، باله‌منی آلسم، اونگه کیم نان بېره‌دی؟ مېنده نه ایش بار، نه حیاتیمنی دوام اېتتیریش اوچون بیرار نرسه. باشقه تاماندن، عایله‌م‌نینگ نامی و شأنی سبب شکایت قیله آلمه‌یمن؛ آدملر عیالنی عیبله‌یدی، اما اېرکک هېچ قچان خودّی شونده‌ی درجه‌ده عیبلنمه‌یدی.»
عایله‌وی زۉرآورلیک قربانی بۉلگن عیاللردن بیری سکینه، (مستعار) اېری تامانیدن بیر نېچه بار قتّیق کلتکلنگنینی و حالتلردن بیریده کلتکلش شو درجه‌ده کوچلی بۉلگنینی اَیته‌د که او بیر هفته دوامیده اۉرنیدن تورالمه‌گن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اېری‌نینگ خطی-حرکتیدن اونینگ عایله‌سیگه شکایت قیلگنیگه قره‌مه‌ی، اېری‌نینگ عایله اعضالریدن هېچ بیری بو زۉرآورلیک قرشیسیده اونی قۉللب-قوّتله‌مه‌گن و اېری‌نینگ خطی-حرکتینی عنعنوی قره‌شلر بیلن آقله‌گن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بیرینچی فرزندی توغیلگندن سۉنگ اجره‌لیشگه قرار قیلگن، اما اۉز عایله‌سی‌نینگ قرشیلیگی و جمعیتده اجره‌لیشنی یامان دېب بیلیش بو قرار‌نینگ عملگه آشیشیگه تۉسقینلیک قیلگن.
سکینه اَیته‌دی: «اېریم بیر مرته مېنی شو قدَر کلتکله‌دی که بیر هفته دوامیده اۉرنیمدن تورالمه‌دیم. ساچلریمنی شو قدَر قتّیق تارتدی که ساچلریم یولیندی و هنوز باشیم آغریدی. قه‌یېرگه پناه تاپیشنی بیلمه‌یمن؛ عایله‌منیکیگه بارسم، اولر اوچون جمعیتده کېنگ ترقه‌لگن عنعنه‌لر مهم‌راق، طالبان تشکیلاتیدن هم امیدیم یۉق.»
بو عیال قۉشیمچه قیلیشیچه، اېریگه و آته-آنه‌سی‌نینگ عایله‌سیگه مالیوی قره‌ملیگی، شونینگدېک، اوچ نفر فرزندی بارلیگی اونینگ حیاتی حقیده مستقل قرار قبول قیلیش امکانیتینی اوندن تارتیب آلگن. سکینه، شونینگدېک، اېری‌نینگ عایله‌سی اونینگ شخصی حیاتی‌نینگ تورلی جهتلریگه، جمله‌دن، قتنه‌ب یوریشی و کیینیشیدن تارتیب، تېلفوندن فایده‌لنیشی و فرزندیگه اسم تنلشیگچه اره‌لشگنینی اَیته‌دی.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «اېریمدن بیر نېچه بار اونینگ عایله‌سیگه شکایت قیلدیم، اما اولر: «نیمه ایش قیله‌یپسن که اېرینگ سېنی اوره‌دی؛ اېرکک‌نینگ عیالنی اوریشگه حققی بار»، دېییشدی. بیز مالیوی جهتدن اېریمیزگه و اۉز عایله‌میزگه قره‌میز و عیناً شو قره‌ملیک باشیمیزنی اېگیب، قنده‌ی بۉلمه‌سین، حیاتنی اۉتکزیشیمیزگه سبب بۉلگن.»
عایله‌وی زۉرآورلیک قربانی بۉلگن ینه بیر عیال میترا، (مستعار) عایله‌وی زۉرآورلیکنی کۉریب چیقیش‌نینگ ثمره‌لی میکانیزمی یۉقلیگی کۉپ حاللرده عیاللرنی اۉز حقوقلرینی طلب قیلیشدن قَیترگنینی اَیته‌دی. او عایله‌لر هم عیاللرنی اۉز حقوقلری اوچون کوره‌شیشگه اونده‌ش اۉرنیگه، کۉپ حاللرده اولرنی صبر قیلیش و آبرونی سقلشگه چقیریشینی، عیناً شو یانده‌شوو عیاللرگه نسبتاً زۉرآورلیک‌نینگ دوام اېتیشیگه سبب بۉلیشینی قۉشیمچه قیله‌دی.
میترا اَیته‌دی: «اېرککلر عیاللر مراجعت قیله‌دیگن هېچ قنده‌ی تشکیلات یۉقلیگینی توشونیب یېتگنلریده، خاطرجمعلیک بیلن زۉرآورلیک قیلیشه‌دی؛ کلتکلشه‌دی و خواهله‌گن ایشلرینی قیلیشه‌دی. بیز بو زۉرآورلیککه دوچ کېله‌یاتگن عیاللر‌نینگ هېچ قنده‌ی باش‌پناه‌میز یۉق.»
بو عیال قۉشیمچه قیلیشیچه، بیر مرته اۉز حقوقینی طلب قیلیش اوچون طالبان‌نینگ تشکیلاتلریدن بیریگه مراجعت قیلگن، اما اونینگ سۉزلریگه کۉره، او تشکیلاتگه باریش اوچون محرمگه محتاج بۉلگن و شکایتی هم نتیجه بېرمه‌گن. میترا‌‌نینگ سۉزلریگه کۉره، عیاللر عایله‌وی زۉرآورلیکنی حل قیلیش اوچون مراجعت قیلگن حالتلرده، مسأله عایله‌وی ییغیلیشلر آرقه‌لی کۉریب چیقیله‌دی و اولردن آبرونی سقلش اوچون سکوت سقلش سۉره‌له‌دی.
میترا اَیته‌دی: «طالبانگه شکایت قیلگنیمیزده، بیزگه آیت و حدیث اۉقیب بېریشه‌دی و ینه قَیتریب یوباریشه‌دی؛ هېچ قنده‌ی جدّی چاره کۉریلمه‌یدی. مولوی کېله‌دی و عیال عیبلنه‌دی، کېین ینه اوییگه قَیتریله‌دی. بیز عیاللر‌نینگ دردیمیزنی هېچ کیم اېشیتمه‌یدی؛ هر قنده‌ی قیینچیلیک و غم عیال‌نینگ باشیگه توشه‌دی.»
افغانستانده عیاللر و قیزلر ییللر دوامیده عایله‌وی، اجتماعی و مدنی زۉرآورلیکلرگه دوچ کېلماقده؛ بیراق طالبان قَیته حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ تعلیم، ایش، اجتماعی حیات و عیاللر‌نینگ قۉللب-قوّتلاوچی همده محکمه تشکیلاتلریگه کیریشیگه کېنگ کۉلملی چېکلاولر جاری اېتیلگنی اولر‌نینگ زۉرآورلیککه نسبتاً ضعیفلیگی آرتیشی حقیده‌گی خواطرلرنی ینه‌ده کوچه‌یتیردی. اقتصادی قره‌ملیک، مستقل درآمد‌نینگ یۉقلیگی همده تعلیم و ایش امکانیتلری‌نینگ چېکلنیشی هم کۉپلب عیاللر‌نینگ زۉرآور محیطنی ترک اېتیش امکانیتینی کمه‌یتیردی.
طالبان جاری ییلده عیاللرگه قرشی چېکلاوچی فرمان و قاعده‌لر چیقریش بیلن بیر قطارده، «اېر-خاتیننی اجره‌تیش نظامی»نی هم ایشلب چیقدی. تنقیدچیلر‌نینگ اَیتیشیچه، بو نظام عیاللر و قیز باله‌لرگه نسبتاً زۉرآورلیک اوچون شرایطنی ینه‌ده کوچه‌یتیریشی ممکن.
بریتانیا‌نینگ افغانستاندهگی اېلچیخانه‌سی هم بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیگه تیه‌نیب، افغانستاندهگی تورموش قورگن عیاللر‌نینگ ۴۶ فایزی جسمانی زۉرآورلیک، ۳۴ فایزی روحی زۉرآورلیک و آلتی فایزی جنسی زۉرآورلیکنی باشدن کېچیریشینی اَیتگن اېدی. بو معلوماتلر عیاللر حقوقلری ساحه‌سیده‌گی تیزیملی انقراضنی عکس اېتتیره‌دی و عیاللر ایشلری وزیرلیگی، مستقل انسان حقوقلری کمیسیونی و خوفسیز اویلر کبی تشکیلاتلر‌نینگ توگه‌تیلیشی بیلن بو معما ینه‌ده آغیرلشگن.
