طالبان‌نینگ بېش ییلی؛ مېدیا سانسور تیغی آستیده
ایلیا
طالبان‌نینگ افغانستانگه حکمرانلیگی‌نینگ بېشینچی ییللیگی عرفه‌سیده بیر قطار ژورنالیستلر و یېتکرمه خادملری اوشبو گروه تامانیدن جاری اېتیلگن چېکلاولر سۉنگگی بېش ییل دوامیده میدیا فعالیتی اوچون محیطنی کېسکین تاره‌یتیرگنینی اَیتماقده. اولر سانسور، اخباراتگه کیریشده‌گی چېکلاولر، تنقید قیلیش‌نینگ تقیقلنیشی و حبسگه آلینیشدن خواطر ژورنالیستلرنی اۉزینی اۉزی سانسور قیلیشگه مجبور قیلگنی و واقعه‌لرنی اېرکین یاریتیش امکانیتینی کمه‌یتیرگنینی قۉشیمچه قیلماقده.
اولر‌نینگ ایتیشیچه، طالباندن کېله‌یاتگن باسیم و قۉرقوو فقط ایش محیطیده‌‌گینه قالمه‌گن، ژورنالیستلر حتا اۉزلری‌نینگ شخصی اجتماعی ترماق حسابلریده هم اېرکین فکر بیلدیره آلمه‌یدیلر. ژورنالیستلر اقتصادی معمالر هم اوشبو چېکلاولر بیلن بیر قطارده کۉپلب ژورنالیستلرنی موجود قیینچیلیکلرگه قره‌مه‌ی، یېتکرمه‌ده‌گی فعالیتینی دوام اېتتیریشگه مجبور قیلگنینی تأکیدله‌ماقده.
اوشبو ژورنالیستلر ۸صبح گزېته‌سی بیلن صحبتده سۉنگگی بېش ییل دوامیده اخباراتگه کیریش و مستقل راپورتاژ تیّارلش امکانیتی کېسکین چېکلنگنینی اَیتماقده. اولر کۉپلب حاللرده ژورنالیستلر طالبان ایسته‌گن اخباراتنی اعلان قیلیشگه مجبور بۉله‌یاتگنی و واقعه‌لر همده عینی حقیقتلرنی قنده‌ی صادر بۉلگن بۉلسه، شونده‌یلیگیچه یاریتیش امکانیگه اېگه اېمسلیگینی قۉشیمچه قیلماقده.
اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو حالت‌نینگ دوام اېتیشی اَیریم ژورنالیستلرده طالبان ایسته‌گن ماتریاللرنی اعلان قیلیش آرقه‌لی «کسب و خلققه خیانت قیله‌یاتگنلیک» حسینی اویغاتگن. اولر‌نینگ فکریچه، کېنگ کۉلملی سانسور، اخباراتگه کیریشده‌گی چېکلاولر و یېتکرمه‌گه باسیم افغانستاندهگی اخبارات ترقه‌تیش جریانینی بیریاقله‌مه و طالبان روایتیگه خدمت قیله‌دیگن حالگه کېلتیرگن.
مملکتده‌گی ژورنالیستلردن حمزه، (مستعار) بیری، دېیدی: «جمهوریت دوریده احتمال عمومی چېکلاولر موجود اېدی؛ مثلاً، مملکت‌نینگ عمومی و ملی منفعتلریگه ضد بۉلگن نرسه‌لرنی تیّارلش. اما حاضر هر بیر ساحه‌ده چېکلاو موجود؛ حتا اجتماعی راپورتاژ اوچون شهر منظره‌لرینی تصویرگه آلیشده هم. جمهوریت‌ده تنقید قیلیش امکانیتی جوده کېنگ اېدی و بیز آو بونی عملگه آشیرگنیگه گواه بۉلردیک، اما حاضر بو امکانیت دېیرلی نالگه توشگن.»
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، چېکلاولر فقط یېتکرمه مضمونی بیلن چېکلنمه‌یدی و ژورنالیستلر‌نینگ اخباراتگه کیریشی هم قیینلشگن. حمزه‌‌نینگ اَیتیشیچه، حاضرگی شرایطده طالبان مطبوعات کاتبلری ژورنالیستلر اوچون اېنگ مهم رسمی اخبارات منبعسیگه ایلنگن.
مملکتده‌گی ینه بیر ژورنالیست عبدالله، (مستعار) طالبان چېکلاولری یېتکرمه‌نینگ ایش محیطینی کوندن-کونگه تاره‌یتیریب، اۉز وقتیده اخبارات آلیش و مستقل راپورتاژ تیّارلش امکانیتینی کمه‌یتیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، خوفسیزلیک عاقبتلریدن قۉرقیش کۉپلب ژورنالیستلرنی کۉپلب واقعه‌لرنی طالبان طلب قیلگن سانسور اساسیده یاریتیشگه مجبور قیلگن.
عبدالله دېیدی: «افسوس که یېتکرمه کوندن-کونگه طالبان حکمرانلیگی آستیده ینه‌ده چېکلنماقده. اۉز وقتیده اخبارات آلیش و اۉز وقتیده راپورتاژ تیّارلش کتّه درجه‌ده امکانسیز بۉلیب قالگن و دېیرلی همه نرسه اۉزی‌نینگ سانسور قیلینگن شکلیده یاریتیلیشی کېره‌ک. حقیقتلر اعلان قیلینسه، ژورنالیست، اینیقسه حبسگه آلیش و قماققه آلیش کبی کۉپلب معمالرگه دوچ کېله‌دی؛ حتا تېگیشلی آوگه اۉز خادیمی‌نینگ حبسگه آلینگنی یاکه قماققه آلینگنی حقیده‌گی خبرنی اعلان قیلیشگه رخصت بېریلمه‌یدی.»
اونینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی حالت نه‌فقط یېتکرمه آبروسیگه ضرر یېتکزگن، بلکه ژورنالیستلر آره‌سیده حبسگه آلینیشی و خوفسیزلیک اداره‌لری تامانیدن تعقیب قیلینیشیدن قۉرقوونی هم کوچه‌یتیرگن.
جمهوریت دوریده هم، طالبان حکمرانلیگی دوریده هم افغانستانده ایشله‌گن و طالبان چېکلاولری سبب مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن ژورنالیستلردن بیری شاه‌محمود، (مستعار) بو ایکّی دور اۉرته‌سیده‌گی اېنگ مهم فرق آو اېرکینلیگی‌نینگ کمه‌ییشی و ژورنالیستلر اوچون خوفسیزلیک بیلن باغلیق خواطرلر‌نینگ کوچه‌ییشی اېکنینی اَیته‌دی.
اونینگ اَیتیشیچه، طالبان قَیته حکمرانلیک قیلگنیدن سۉنگ انسان حقوقلری، عیاللر حقوقلری، خلق ناراضیلیکلری و حکمران اداره‌لر‌نینگ فعالیتی کبی موضوعلر عملده تقیقلنگن ساحه‌لرگه ایلنگن و ژورنالیستلر اۉز خوفسیزلیگینی سقلش اوچون اۉزینی اۉزی سانسور قیلیشگه مجبور بۉلگن.
شاه محمود دېیدی: «جمهوریت دوریده معمالر، فساد، خوفسیزلیک تهدیدلری و اَیریم اداره‌لر همده قدرتلی شخصلر‌نینگ باسیمیگه قره‌مه‌ی، یېتکرمه نسبی اېرکینلیککه اېگه اېدی و ژورنالیستلر کۉپلب موضوعلر حقیده راپورتاژ تیّارله‌ی آلردیلر. اما طالبان قَیتگنیدن سۉنگ آوگه کېنگ کۉلملی چېکلاولر جاری قیلیندی، سانسور کوچه‌یدی و ژورنالیستلر هر بیر راپورتاژنی اعلان قیلیشدن آلدین اونینگ خوفسیزلیک بیلن باغلیق عاقبتلرینی حسابگه آلیشگه مجبور بۉلدیلر.» او حرفه‌ای فعالیت باسیمی و اونینگ عاقبتلریدن خواطر افغانستاننی ترک اېتیش حقیدگی قراریده هم رۉل اۉینه‌گنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
اوشبو ژورنالیست دېیدی: «افغانستاننی ترک اېتیش مېن اوچون تنلاو اېمس، بلکه حیاتیمنی سقلب قالیش و یشه‌شنی دوام اېتتیریش اوچون ضرورت اېدی. اوّلگی ایش فعالیتیم و اۉتگن ییللرده تیّارله‌گن راپورتاژلریمنی حسابگه آلگن حالده، شخصی خوفسیزلیگیم و عایله‌م‌نینگ خوفسیزلیگی جدّی خوف آستیده اېکنینی حس قیلردیم. اگر افغانستانده قالگنیمده، مستقل و حرفه‌ای فعالیتیمنی دوام اېتتیریش امکانیتی بۉلمس اېدی و حبسگه آلینیشی یاکه باشقه خوفسیزلیک عاقبتلریگه دوچ کېلیش احتمالی جوده یوقاری اېدی.»
شو بیلن بیرگه، بیر قطار میدیا تشکیلاتلری و یېتکرمه اېرکینلیگی حمایه‌چیلری سۉنگگی بېش ییل دوامیده افغانستانده سۉز اېرکینلیگی و میدیا فعالیتی کېنگ کۉلملی چېکلاولرگه دوچ کېلگنینی اَیتماقده. اولر سانسور و عاموې اخبارات واسطه‌لری مضمونینی نظارت قیلیش، ژورنالیستلرگه باسیم بیلن بیر قطارده، مستقل اخبارات ترقه‌تیش محیطینی کېسکین چېکله‌گنینی قۉشیمچه قیلماقده.
افغانستان آزاد مېدیالرنی قۉللب-قوّتلش تشکیلاتی (نی)نینگ سورگونده‌گی باشلیغی مجیب خلوتگر ۲۰۲۱-ییلدن کېین یېتکرمه اېرکینلیگی و سۉز اېرکینلیگی عملده مستقل فعالیت یوریتیش امکانیتیدن محروم بۉلگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، طالباندن مستقل روشده فعالیت یوریته‌یاتگندېک کۉرینه‌دیگن اَیریم یېتکرمه‌لر عملده اوشبو گروه تامانیدن اونینگ سیاستی و فعالیتینی یاریتیش اوچون فایده‌لنیلماقده.
خلوتگر جنابلری دېیدی: «یېتکرمه اېرکینلیگی و سۉز اېرکینلیگی حقیده گپیرگنیمیزده، مېنیمچه، افغانستانده بو ایکّی اساسی قدریت اېندی موجود اېمس. ۲۰۲۱-ییلدن کېین اېرکین یېتکرمه و سۉز اېرکینلیگی اۉز فعالیتینی نمایان قیلیش امکانیگه اېگه بۉلمه‌دی. طالبانگه علاقه‌دار بۉلمه‌گن تشکیلاتلر دېب اتله‌یاتگن نرسه‌لریمیز، کۉرینیشیدن، طالبان باشقروویده اېمس؛ اما طالبان اولردن اۉز سیاستی و فعالیتی اوچون منبر صفتیده فایده‌لنه‌دی. طالبان مفکوره‌سی و اعتقادی آو اېرکینلیگی دېگن نرسه‌نی قبول قیلمه‌یدی.»
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، طالبان حتا یېتکرمه مضمونینی اعلان قیلینیشیدن آلدین هم، کېین هم نظارت قیله‌دی و بو جریان یېتکرمه‌نی جمعیتده‌گی کۉپلب حقیقتلرنی یاریتیشدن تۉسیب قۉیگن.
خلوتگر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان یېتکرمه‌دن فایده‌لنیب، اۉزی‌نینگ حکمرانلیک قیلگن بیرینچی دوریدن اۉزگرگنی حقیده‌گی تصورنی یره‌تیشگه اورینماقده؛ اما اونینگ فکریچه، تلویزیون کاناللر و شخصی یېتکرمه‌لر‌نینگ موجودلیگی میدیا اېرکینلیگی موجودلیگینی انگله‌تمه‌یدی. اونینگ فکریچه، طالبان بو آولردن اۉز فعالیتینی نمایش قیلیش اوچون فایده‌لنه‌دی، شو بیلن بیرگه جمعیتده‌گی کۉپلب مهم واقعه‌لر و اچّیق حقیقتلر یاریتیلمه‌یدی.
خلوتگر دېیدی: «مضمون اعلان قیلینیشیدن آلدین و حتا اعلان قیلینگنیدن کېین هم طالبان نظارتیدن اۉته‌دی و بو اۉز-اۉزیدن سۉز اېرکینلیگی اۉز ماهیتینی یۉقاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی. حتا بیر اریقنی تازه‌لشسه، افغانستان یېتکرمه‌لری بونی کۉرسه‌ته‌دی؛ اما اَیریم ولایتلرده قان آقه‌دیگن اریقلر پیدا بۉلگنده، بو یېتکرمه‌لر اونی یاریتیشگه جرأت اېته آلمه‌یدی. یېتکرمه‌لرده ایشله‌گن قریب ایکّی مینگ عیالدن حاضرده یوزدن کمی رسماً اوشبو ساحه‌ده فعالیت یوریتماقده و کۉپلب ژورنالیستلر هم مملکتنی ترک اېتگن.»
طالبان ۱۴۰۰-ییل ۲۴-اسدده قَیته حکمرانلیک قیلگنیدن سۉنگ، افغانستانده میدیا فعالیتی کېنگ کۉلملی چېکلاولرگه دوچ کېلدی. یېتکرمه اېرکینلیگی حمایه‌چیلری یېتکرمه مضمونیگه، اخباراتگه کیریشگه، حکومتنی تنقید قیلیشگه و عیال ژورنالیستلر فعالیتیگه چېکلاولر قۉییلیشی یېتکرمه مستقللیگینی کېسکین ضعیفلشتیرگنینی اَیتماقده.
سورگونده‌گی «نی» تشکیلاتی طالبان حکمرانلیگی‌نینگ بېشینچی ییللیگی عرفه‌سیده افغانستان سۉز اېرکینلیگی و یېتکرمه اوچون «کتّه قماقخانه»گه ایلنگنینی اَیتگن اېدی. اوشبو تشکیلات سۉنگگی بېش ییل دوامیده افغانستانده آلتی ژورنالیست هلاک بۉلگنینی و اوشبو واقعه‌لرده طالبان همده داعش خراسان اشتراک اېتگنی انیقلنگنینی قۉشیمچه قیلگن اېدی.
«نی»نینگ اَیتیشیچه، طالبان یېتکرمه اېرکینلیگینی چېکلش اوچون مملکت مقیاسیده ۲۰ دن آرتیق فرمان و ولایتلر درجه‌سیده کۉپلب کۉرسه‌تمه‌لر چیقرگن.
چېگره بیلمس مخبرلر تشکیلاتی هم افغانستانده یېتکرمه‌گه نسبتاً چېکلاولر کوچه‌ییب باره‌یاتگنینی و طالباننی تنقید قیلیش، سیاسی مناظره‌لر همده تیریک موجوداتلر‌نینگ تصویرلرینی اعلان قیلیش تقیقلنگن یاکه چېکلنگنینی اَیته‌دی. تشکیلات‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ بیر قطار فرمانلری، کۉرسه‌تمه‌لری همده یازمه و آغزه‌کی بویروقلری افغانستانده مستقل میدیا فعالیتینی تاباره کۉپراق چېکلب قۉیگن.
