طالبان حکمرانلیگیدن بېش ییل اۉتیب؛ سینما ایجادکارلری قشّاقلیک و ایشسیزلیک بیلن کوره‌شماقده
ایلیا
افغانستان‌نینگ بیر قطار سینما و تیاتر اکتورلری طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی آغیر اقتصادی احوالیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، سینما فعالیتی تۉخته‌تیلگنیدن سۉنگ، اولر اۉز ایشلری و اساسی درآمد منبعلریدن اَیریلگن و حاضرده حیاتی ضروری احتیاجلرینی تأمینلشده جدّی معمالرگه دوچ کېلیشماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم سینما ایجادکارلری تیریکچیلیک خرجتلرینی قاپلش اوچون باشقه کسبلرگه اۉتگن؛ بیراق باشقه‌لر هلی هم مقابل ایش تاپه آلمه‌گن. اولر اوشبو وضعیت‌نینگ دوام اېتیشی و سینما فعالیتینی قَیته تیکلش اوچون انیق شرایط یۉقلیگی افغانستانده قالگن صنعتکارلر‌نینگ کسبی کېله‌جگی و تیریکچیلیگینی موهوملیک پرده‌سی آستیده قالدیرگنینی قۉشیمچه قیلیشماقده.
اوشبو صنعتکارلر، شونینگدېک، افغان‌فیلم فعالیتی‌نینگ بېکار قیلینیشی و عملده‌گی اداری توزیلمه‌سیده اونینگ اۉرنیگه سېس بۉلیم‌نینگ تشکیل اېتیلیشی سینما ایجادکارلری‌نینگ تخصصی فعالیتی اوچون شرایط یره‌تمه‌گنینی تأکیدلشماقده. اولر خلق‌ارا تشکیلاتلر و سینمانی قۉللب-قوّتلاوچی توزیلمه‌لردن افغانستانده قالگن صنعتکارلرگه یاردم بېریش و اولر‌نینگ بدیعی فعالیتینی دوام اېتتیریشلری اوچون شرایط یره‌تیشده چاره کۉریشنی سۉره‌شماقده.
افغانستانلیک بیر قطار صنعتکارلر اوچون تیاتر و سینماده‌گی کۉپ ییللیک فعالیت شونچه‌که کسب اېمس، بلکه اولر‌نینگ اۉزلیگی و حیاتی‌نینگ مهم قِسمینی تشکیل اېتردی. اما طالبان حکمرانلیگی اۉرنه‌تیلیب، بدیعی فعالیت چېکلنگنیدن سۉنگ، اوشبو صنعتکارلر‌نینگ اکثریتی اۉز ایش جایلریدن اَیریلدی و حاضرده اېنگ عادی یشش خرجتلرینی قاپلشده قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده. اولر‌نینگ اَیریملری دولت اداره‌لریده کۉپ ییللر خدمت قیلگنیگه قره‌مه‌ی، نه درآمدگه اېگه، نه نفقه پوللرینی آلیشماقده.
افغانستان تیاتر و سینما صنعتکارلریدن بیری شکریه (مستعار) طالبان مملکتنی اېگه‌للب آلگنی و تیاتر باشقرمه‌سیده‌گی وظیفه‌سیدن بۉشه‌تیلگنیدن کېین جدّی اقتصادی معمالرگه دوچ کېلگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، او کۉپ ییللر دوامیده تیاتر و سینما ساحه‌سیده فعالیت یوریتگن و عایله‌سی‌نینگ باقووچیسی بۉلگن، بیراق طالبان حکمرانلیگی اۉرنه‌تیلیب، ایشینی یۉقاتگنیدن بېری هېچ قنده‌ی درآمد منبعیگه اېگه اېمس. اوشبو صنعتکار ایشسیزلیک و طالبان تامانیدن صنعت فعالیتگه قۉییلگن چېکلاولر اونینگ روحیتی و صنعتکارلیک اۉزلیگیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تگنینی قۉشیمچه قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، فرزندلریگه غمخۉرلیک قیلیش مسؤولیتی طفیلی افغانستاننی ترک اېته آلمه‌گن و حاضرده بېمار تورموش اۉرتاغی همده ایشسیز فرزندلری بیلن اجاره‌گه آلینگن اویده یشه‌ماقده.
اوشبو صنعتکار شونده‌ی دېیدی: «تیاتر باشقرمه‌سیده‌گی ایشیمدن بۉشه‌تیلگنیمدن سۉنگ حیاتیم جوده آغیرلشدی. مېن عایله‌م‌نینگ باقووچیسی اېدیم و کۉپ ییللر سینما همده تیاتر ساحه‌سیده ایشله‌دیم، اما حاضر هېچ قنده‌ی درآمدیم یۉق. تورموش اۉرتاغیم کسل، فرزندلریم اېسه ایشسیز. اجاره اویده یشه‌یمیز و سوو، برق انرژیسی، دوالنیش همده باشقه کونده‌لیک احتیاجلر خرجتلرینی تۉله‌شیمیز کېره‌ک. نه ایشیم بۉلسه و نه نفقه پولیم تۉله‌نسه، بو برچه خرجتلر‌نینگ عهده‌سیدن قنده‌ی چیقیشنی بیلمه‌یمن. بو حالت نه‌فقط اقتصادی حیاتیمنی قیینلشتیردی، بلکه روحیتیم و صنعتکارلیک اۉزلیگیمگه هم سلبی تأثیر کۉرسه‌تدی».
شکریه تیاتر و سینما ساحه‌سیده‌گی کۉپ ییللیک خدمتلریگه قره‌مه‌ی، نفقه پولی هم تۉله‌نمه‌یاتگنینی و اوی اجاره‌سی، سوو، برق انرژیسی همده عایله‌سی‌نینگ دوالنیش خرجتلرینی قاپلش اونگه آغیرلیک قیله‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اگر هنری فعالیت اوچون ینه امکانیت یره‌تیلسه، اونینگ ایلک ایشی اۉز حیاتی حقیده حجتلی فلم صورتگه آلیش بۉله‌دی؛ گرچه حاضرگی کونده بو‌نینگ اوچون ضرور امکانیتلرگه اېگه بۉلمه‌سه هم. اوشبو صنعتکار خلق‌ارا تشکیلاتلر و صنعتکارلرنی قۉللب-قوّتلاوچی توزیلمه‌لردن افغانستانده قالگن صنعتکار و سینما ایجادکاریلرگه یاردم بېریشنی همده اولر‌نینگ اقتصادی معمالرینی حل قیلیشگه کیریشیشنی سۉره‌یدی.
او سینما فعالیتیگه قَیتیش آرزوسی حقیده شونده‌ی دېیدی: «اگر سینما فعالیتی اوچون ینه امکانیت تاپسم، بیرینچی قیله‌دیگن ایشیم اۉز حیاتیم حقیده حجتلی فلم صورتگه آلیش بۉله‌دی. کۉپ ییللیک صنعت فعالیتدن سۉنگ دوچ کېلگن قیینچیلیکلریمنی تصویرگه توشیریشنی ایسته‌یمن. گرچه بو ایش اوچون مالیوی امکانیتیم بۉلمه‌سه-ده، هنوز سینماگه قَیتیشگه قیزیقیشیم بار. خلق‌ارا تشکیلاتلر و سینمانی قۉللب-قوّتلاوچی توزیلمه‌لردن افغانستانده قالگن صنعتکارلرنی اونوتمسلیکلرینی و اولرنی قۉللب-قوّتلش اوچون چاره کۉریشلرینی سۉره‌یمن».
اکتورلر‌نینگ اقتصادی معمالری بیلن بیر قطارده، سینما محصولاتلری ایشلب چیقریش‌نینگ تۉخته‌تیلیشی و سینما بیلن باغلیق اداره‌لر توزیلمه‌سی‌نینگ اۉزگریشی هم افغانستانده قالگن بیر قطار سینما ایجادکارلری‌نینگ خواطرلریدن بیریدیر. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اۉتگن بېش ییل ایچیده مستقل سینما اثرلرینی یره‌تیش و مملکت‌نینگ اجتماعی، مدنی همده سیاسی واقعلیکلرینی عکس اېتتیریش امکانیتی کېسکین چېکلنگن.
افغان فلم‌نینگ سابق خادملریدن بیری و افغانستان سینما اکتوری اکبر خان (مستعار) اۉتگن بېش ییل ایچیده مملکت ایچکریسیده جمعیت واقعلیکلرینی عکس اېتتیرووچی بیرارته هم مستقل سینما اثری یره‌تیلمه‌گنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، عیاللر احوالی، قیزلر‌نینگ تعلیم آلیشی، مدنیت، صنعت همده اېتنیک، دینی و تیل اساسیده‌گی زۉرآورلیکلر کبی موضوعلر سینما اثرلریده اېرکین عکس اېتتیریلیشی امکانسیز بۉلگن مسأله‌لر سیره‌سیگه کیره‌دی.
اوشبو مملکت سینما ایجادکاری شونده‌ی دېیدی: «بېش ییل بۉلدیکی، افغانستان سینماسی مملکت ایچکریسیده جمعیت‌نینگ حقیقی واقعلیکلری و حادثه‌لرینی، مدنیت، صنعت، عیاللر احوالی، قیزلر تعلیمی همده اېتنیک، دینی و تیل اساسیده‌گی زۉرآورلیکلرنی تصویرگه آله‌دیگن بیرارته هم سینما محصولاتیگه اېگه اېمس. دولت اداره‌سی و افغانستان سینما ایجادکارلری‌نینگ عمومی اویی بۉلگن افغان‌فیلم بېکار قیلیندی. نتیجه‌ده، مملکت ایچکریسیده افغانستان سینماسی سکوت و جیمجیتلیک ایچیده قالماقده و سینما ایجادکاریلرده جمعیت واقعلیکلرینی عکس اېتتیریش اوچون دېیرلی امکانیت یۉق».
اکبر خان افغان‌فیلم بېکار قیلینگنیدن سۉنگ، جهادی قدریتلر بیلن باغلیق ایشلر باش باشقرمه‌سی توزیلمه‌سیده سېس دېب ناملنگن بۉلیم تشکیل اېتیلگنینی قۉشیمچه قیله‌دی؛ بیراق اونینگ اَیتیشیچه، اوشبو بۉلیم سینما ایجادکارلرنی قۉللب-قوّتلش و مستقل سینما اثرلرینی ایشلب چیقریشده افغان‌فیلم‌نینگ تخصصلی اۉرنینی باسه آلمه‌گن.
اوشبو کیشی شونده‌ی دېیدی: افغان‌فیلم افغانستان سینما ایجادکارلری‌نینگ عمومی اویی اېدی، اما حاضر اونینگ اۉرنیگه سېس بۉلیمی تشکیل اېتیلگن. افسوسکی، بو بۉلیمده متخصص بۉلمه‌گن کیشیلر ایشله‌ماقده و شو پیتگچه سینما ایشلب چیقریش ساحه‌سیده سېزیلرلی یوتوق کۉزگه تشلنمه‌دی. اگر بیرار حجتلی فلم صورتگه آلینسه هم، اونینگ مضمونی اساسا جهادی و حکومتگه عاید بۉلیب، افغانستان خلقی‌نینگ کۉپچیلیگی تامانیدن قبول قیلینمه‌یدی. حتا یوتیوب فایده‌لنووچیلری هم اجتماعی موضوعلرنی تیّارلشده قۉرقوو و خواطر بیلن فعالیت یوریتیشه‌دی».
افغان‌فیلم‌نینگ اوشبو سابق خادیمی، شونینگدېک، طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ بیر قطار افغان سینما ایجادکارلری مملکتنی ترک اېتگنینی، بیراق مملکت ایچکریسیده قالگن بیر گروه صنعتکارلر اقتصادی معمالر و قۉللب-قوّتلش‌نینگ یۉقلیگیگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیته‌دی. او خارجده‌گی سینما ایجادکارلر‌نینگ ترقاقلیگینی هم تنقید قیلیب، اَیریم صنعتکارلرنی افغانستاندن تشقریگه آلیب چیقیش جریانیده معلوم سینما ایجادکارلرگه اعتبار قره‌تیلگنی، اما کۉپلب تجربه‌لی صنعتکارلر بو امکانیتدن محروم قالگنینی دعوا قیله‌دی.
افغانستانده سینما قریب بیر عصرلیک تاریخگه اېگه بۉلیب، تورلی دورلرده مملکت مدنیتی، صنعتی و اجتماعی واقعه‌لرینی عکس اېتتیرووچی واسطه‌لردن بیری بۉلیب کېلگن. اوشبو صنعت توری ۱۹۲۳-ییلده، امان‌الله‌خان حکمرانلیگی دوریده افغانستانگه کیریب کېلگن. محمد ظاهرشاه دوریده اېسه اخبارات و مدنیت وزیرلیگی دایره‌سیده افغان‌فیلم‌نینگ تشکیل اېتیلیشی بیلن مملکتده سینما صناعتی‌نینگ رواجلنیشی اوچون زمینه یره‌تیلدی. کېینگی اۉن ییللیکلرده سینما ایجادکارلر هنری و حجتلی اثرلر یره‌تیش آرقه‌لی افغانستان‌نینگ اجتماعی، مدنی و تاریخی اۉزگریشلری‌نینگ بیر قِسمینی تصویرگه توشیردیلر.
شونگه قره‌مه‌ی، افغانستانده‌گی اوروشلر و سیاسی اۉزگریشلر بیر نېچه بار سینما و تیاتر فعالیتینی تورغونلیککه آلیب کېلدی. جمهوریت توزومی شکللنگنیدن سۉنگ، کابل و ولایتلرده‌گی بیر قطار سینما تیاترلر فعالیتی قَیته تیکلندی. سینما ایجادکارلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اۉشه پیتده مملکتده ۳۸ ته سینما تیاتر فعالیت یوریتگن بۉلیب، اولردن ۱۷ ته سی کابلده و قالگن ۲۱ ته سی ولایتلرده جایلشگن اېدی. اوشبو سینمالرده تورلی اثرلر، اینیقسه هند فلملری نمایش اېتیلردی.
اما ۲۰۲۱-ییل اگوست آییده طالبان حکمرانلیگی اۉرنه‌تیلیشی بیلن سینمالر فعالیتی تۉخته‌تیلدی و مدنی همده هنری فعالیتگه قۉییلگن ینگی چېکلاولر سینما ایجادکارلری اوچون ایشلش امکانیتینی چېکلب قۉیدی. اوشبو دورده افغان‌فیلم هم اۉزی‌نینگ اوّلگی توزیلمه‌سی و مقامینی یۉقاتدی و طالبان‌نینگ جهادی قدریتلر بیلن باغلیق ایشلر باش باشقرمه‌سی توزیلمه‌سیده سېس بۉلیمی تشکیل اېتیلدی. بیر قطار سینما ایجادکارلری مملکتنی ترک اېتدی، قالگن صنعتکارلر اېسه ایشسیزلیک، مالیوی یاردم یۉقلیگی و سینما اثرلرینی ایشلب چیقریشده‌گی چېکلاولرگه دوچ کېلیشدی.
سینما فعالیتی‌نینگ تۉخته‌تیلیشی بیلن بیر قطارده، بیر قطار اېسکی فلم نمایش اېتیش مرکزلری هم یۉق قیلیندی. ۱۹۶۰-ییلده کابلده قوریلگن آریانا سینماسی اۉتگن هجری-شمسی ییلده بوزیب تشلندی.
