مجبوری نکاحدن تدبیرکارلیککچه؛ اۉنلب عیاللر اوچون ایش امکانیتلرینی یرهتگن عیالنینگ برداشلیلیک حکایهسی
حبیبه چکری
کابل شهرینینگ چېکّه حدودلریدن بیریده تیکوو ماشینینینگ اوزلوکسیز و بیر مرامدهگی آوازی کیچیک بیر خانهنینگ ایچینی تۉلدیرگن. اوستاخانهگه کیرگنده، بیرینچی نوبتده اعتبارنی تینیمسیز حرکتلنهیاتگن قۉللر تارتهدی؛ هر بیری ایشنینگ بیر قِسمی بیلن بند بۉلگن عیاللر. بیری رنگ-برنگ مونچاقلرنی نفیسلیک بیلن متاعگه تیکماقده، باشقهسی کشتهنینگ سۉنگگی قطارینی یکونلهماقده. ینه بیر نېچه عیال تیکوو ماشینلری قرشیسیده اۉتیریب، متاعلرنی کییم و صنعت اثرلریگه ایلنتیرماقده. خانهنینگ بیر بورچهگیده اېسه متاعلر، ایپلر و خاماشیالر سالینگن باغلهملر تخلب قۉییلگن؛ بو ماتریاللر شهرنینگ تورلی بورچکلریدهگی باشقه خاندانلرگه یوباریلیشی کېرهک. بو شونچهکه کیچیک تیکووچیلیک و هنرمندچیلیک اوستاخانهسی اېمس؛ بو یېر اۉنلب عیاللر اوچون امیدسیزلیک و امید اۉرتهسیدهگی، شونینگدېک، مالیوی مستقللیککه اېریشیش یۉلیدهگی کۉپریک دیر.
عیاللرنینگ قتنهب یوریشی آرهسیده اۉرته یاشلی بیر عیال خاطرجمع قدملر بیلن چوکیلر یانیدن اۉتهدی. بعضاً ایشلرنینگ صفتینی تېکشیرهدی، بعضاً بویورتمهلرنی سرهلهیدی، بعضاً اېسه عیاللرگه یۉل-یۉریق کۉرسهتهدی.
آمنه میرزایی، ۴۸ یاشلی عیال بۉلیب، اونینگ حیاتیدهگی پست-بلندلیکلر قشّاقلیک، چېکلاو، زۉرآورلیک و تېنگسیزلیک سایهسیده یشهیاتگن کۉپلب عیاللرنینگ تقدیرینی یقّال عکس اېتتیرهدی. اونینگ حکایهسی بالهلیکدهگی مجبوری نکاحدن باشلنیب، اۉنلب باقووچی عیاللردن عبارت ترماقنی یرهتیشگچه دوام اېتهدی؛ بوگون بو عیاللر اۉز مهارتی و محنتی آرقهلی اقتصادی مستقللیگینینگ بیر قِسمیگه اېریشگن.
اېرته یکونلنگن بالهلیک
بوندن ۳۵ ییل آلدین، آمنه اتیگی ۱۳ یاشده بۉلگنیده، عایلهسی اونی ۵۵ یاشلی اېرکککه تورموشگه بېرگن. اونینگ فکریچه، کېنگ ترقهلگن خوفسیزلیک معمالری، اۉته قشّاقلیک و عایلهنینگ حیاتی ضرور احتیاجلرنی تأمینلهی آلمسلیگی آتهسی و آپه-سینگیللرینی یاشلیگیده، اۉز خواهشلریگه قرشی تورموشگه بېریشگه مجبور قیلگن اېنگ مهم سببلر بۉلگن.
آمنه هلی باله بۉلگن پیتیده اېرینینگ اوییگه باردی؛ اېری آمنهدن آلدین هم بیر نېچه بار اویلنگن اېدی، بیراق بو سفر فرزندلی بۉلیش امیدیده آمنهنی نکاحیگه آلگن اېدی. اما بو نکاح ۱۳ یاشلی قیز اوچون حیاتینینگ اېنگ آغیر و اچّیق ییللرینینگ باشلنیشیگه ایلندی. بوگون او اۉشه ییللر حقیده خاطرجمع گپیرهدی، بیراق هر بیر جملهسیدن آغریقلی خاطرهلر و اوزاق دوام اېتگن عذاب-عقوبتلرنینگ آغیرلیگینی حس قیلیش ممکن.
آمنه دېیدی: «کۉپ کونلری یېییشگه هېچ نرسهمیز بۉلمهسدی. هلی باله اېدیم، اما اویده آغیر ایشلرنی قیلیشیم کېرهک اېدی. اگر عهدهلهی آلمسم، جزالنردیم.»
۱۵ یاشیده آمنهنینگ مسوولیتلری ینهده آرتدی. بو یاشده او آنه هم بۉلگن اېدی. تېنگداشلرینینگ کۉپچیلیگی هلی بالهلرچه اۉیینلر بیلن بند بۉلیب، مکتبگه قتنهیاتگن بیر پیتده، آمینه اۉز فرزندینی تربیهلشی کېرهک اېدی.
اونینگ اَیتیشیچه، عیناً اۉشه ییللر اونی حقیقی یاشیدن انچه آلدین اولغهیتیردی و شو بیلن بیرگه اونینگ صبر-طاقتی و برداشلیلیگینی آشیردی. «اۉشه کونلرنینگ برچه قیینچیلیکلریگه قرهمهی، دایم اۉزیمگه: شرایط یخشیلنهدی، یخشیلیک بۉلهدی، چیدهشیم کېرهک، دېردیم. باشقه چارهم هم یۉق اېدی.»
حیات یۉلینی اۉزگرتیرگن هنر
برچه اۉشه آغیر و امیدسیز کونلر آرهسیده آمنهنینگ حیاتیده کیچیک بیر امید اېشیگی آچیلدی. آمنه یشهگن محلهده (میدان وردک، حصهی اول بهسود) خیریه تشکیلاتلریدن بیری تیکووچیلیک بۉییچه تعلیمینی تشکیل اېتدی. آمنه بو امکانیتنی قۉلدن بای بېرمهدی و بو هنرنی باشقهلردن یخشیراق اۉرگنیش اوچون بار کوچی بیلن حرکت قیلدی.
او بیرار هنرنی اۉرگنیش اونینگ حیاتینی اۉزگرتیریشی ممکنلیگینی یخشی بیلردی؛ بو نهفقط حیات خرجتلرینی قاپلش، بلکه ییللر دوامیده اوندن تارتیب آلینگن مستقللیکنینگ بیر قِسمیگه اېگه بۉلیش اوچون هم ضرور اېدی.
افغانستاندهگی کۉپلب عیاللر اوچون بیرار کسب-هنر اۉرگنیش شونچهکه ایش تاپیش دېگنی اېمس؛ بو اۉز حیاتی و کېلهجگی حقیده قرار قبول قیلیش امکانیتیگه اېگه بۉلیش دېگنی دیر. آمنه اوچون هم تیکووچیلیک عیناً شو معنانی انگلهتگن.
آلتی آیلیک اۉقوونی توگهتگچ، او قۉشنیلر و محلهدهگی عیاللر اوچون کییم تیکیشدن ایش باشلهدی. بو ایشدن آلگن درآمدی کم اېدی، اما اۉشه ارزیمس درآمد اونینگ اقتصادی مستقللیک سری تشلهگن ایلک قدمی بۉلدی؛ کیچیک قدم کېینچهلیک اونینگ و ینه اۉنلب عیاللرنینگ حیات یۉلینی اۉزگرتیردی.
یالغیز قالیش و دوام اېتیش
۲۳ یاشیده، آمنه اېندیگینه اۉز قابلیتلرینی انگلهی باشلهگن پیتده، کسل و کېکسه اېری وفات اېتدی. اونینگ اَیتیشیچه، اېری او بیلن اتیگی اۉن ییل بیرگه یشهگن؛ اونینگ تأکیدلشیچه، بو اۉن ییل اونگه عذاب، محروملیک و ارمانلردن باشقه هېچ نرسه قالدیرمهگن.
اېری وفات اېتگچ، آمنه قیشلاقده قالیش اوچون باشقه سبب کۉرمهی قالدی. او اۉزی و فرزندینینگ کېلهجگی اوچون ینگی یۉل آچیشگه قرار قیلدی. نهایت، یوکلرینی ییغیب، کابل تامان یۉل آلدی.
شهردهگی حیات آمنه اوچون اونچهلیک آسان بۉلمهدی؛ او هم ایشلشی، هم فرزندیگه غمخۉرلیک قیلیشی، هم ینگی محیطگه ماسلشیشی کېرهک اېدی. کونلری ایش بیلن بند بۉلسه، کېچهلری سواداۉرگنیش کورسلریگه قتنردی؛ بو بالهلیگیده اوندن تارتیب آلینگن امکانیتنینگ اۉرنینی قاپلشگه بۉلگن حرکت اېدی.
آمنه تیریشقاقلیک و قطعیت بیلن تعلیمینی دوام اېتتیردی و نهایت ۱۲-صنفگچه اۉقیشگه موفق بۉلدی. او اۉشه کونلرینی شوندهی اېسلهیدی: «هر کونی اۉزیمگه: اگر سېنینگ و فرزندینگنینگ حیاتینی کیمدیر اۉزگرتیریشی کېرهک بۉلسه، بو آدمنینگ اۉزی سېنسن؛ شونینگ اوچون دوام اېت، دېردیم.»
ایکّی مینگ افغانی بیلن باشلنگن کتّه آرزو
اۉن ییل آلدین، آمنه اۉزینی تیکووچیلیک و هنرمندچیلیکنینگ تورلی یۉنهلیشلریده ماهر تیکووچی و هنرمند صفتیده نمایان قیلگنیدن سۉنگ، فعالیتینی کېنگهیتیریشگه قرار قیلدی. او اۉزی بیلن کۉپراق عیاللرنی بیرلشتیرماقچی اېدی؛ اۉزی کبی قشّاقلیک، آغیر عایلهوی مسوولیتلر، زۉرآورلیک و اجتماعی چېکلاولر باسیمی آستیده یشهیاتگن عیاللرنی.
اونینگ اَیتیشیچه، اۉشه تشکیلات اونگه ۲ مینگ افغانی مقداریده اوزاق مدتلی قرض بېرگن؛ دستلب قرهگنده ارزیمسدېک کۉرینگن بو مبلغ کېینچهلیک اۉنلب عیاللرگه درآمد تاپیش امکانیتینی یرهتگن یۉلنینگ باشلنیش نقطهسیگه ایلندی.
آمنه بو پولنی آلگچ، ایپ و متاع کبی خاماشیالرنی ساتیب آلدی و اولرنی عیاللر اۉرتهسیده خاندانمه-خاندان ترقهتیب، اولرگه خامکدۉزلیک، مونچاقدۉزلیک و نفیسهدۉزلیک ایشلرینی بجریشنی تاپشیردی. او تیّار محصولاتلرنی ییغیب، ساتر و توشگن درآمدنی ینه ایشنی رواجلنتیریشگه سرمایه قیلردی. وقت اۉتیشی بیلن هنرمند عیاللر ترماغی کېنگهیدی و محصولاتلرنینگ صفتی هم کۉپراق مزاجلرنی جلب قیله باشلهدی.
بویورتمهلر کۉپهیگچ، آمنه ایشنی خاندانلرگه ترقهتیشدن تشقری، عیاللر بیرگه ایشلشی، تجربهلرینی اۉرتاقلشیشی و ینگی کۉنیکمهلرنی اۉرگنیشی ممکن بۉلگن اوستاخانه هم تشکیل اېتیشگه قرار قیلدی.
استه-سېکین بو ترماققه کۉپراق عیاللر قۉشیلدی؛ اولرنینگ کۉپچیلیگی عایلهنینگ اۉزلری باقووچیسی بۉلیب، خاندان خرجتلرینی تامینلش مسوولیتینی ذمّهسیگه آلگن اېدی.
آمنه باسیب اۉتگن یۉلی حقیده فخر بیلن گپیرهدی: «ایکّی مینگ افغانی قرض پول بیلن باشلهگن اېدیم؛ حاضر ۷۰ مینگ افغانی سرمایهم بار. سرمایهدن تشقری، اۉزیم بیلن فخرلنهمن، چونکه اۉنلب خانیملرنی ایش بیلن بند قیلدیک و ینه اۉنلب خانیملرگه هم هنر اۉرگهتدیک.»
بوگون اۉنلب عیاللر اوشبو ترماق آرقهلی تیکووچیلیک، کشتهچیلیک، نفیسهدۉزلیک و مونچاقدۉزلیکنینگ تورلی یۉنهلیشلریده فعالیت یوریتماقده. اَیریملری اوستاخانهده ایشلهسه، باشقهلری اۉز اویلریده محصولات تیّارلهماقده.
اونینگ اَیتیشیچه، سابق حکومتنینگ سۉنگگی دورلری اونینگ فعالیتیدهگی اېنگ یخشی دور بۉلگن. اۉشه ییللرده فرزندی بیلیم یورتینی تماملب، ایش بازاریگه کیرگن؛ شو بیلن بیرگه، اوستاخانهنینگ اقتصادی فعالیتی هم سېزیلرلی درجهده رواجلنگن. اونینگ سرمایهسی دستلبکی ۲ مینگ افغانیدن ۸۰ مینگ افغانیدن آشگن اېدی.
چېکلاولر آرهسیده یۉلنی دوام اېتتیریش
سابق حکومتنینگ قولهشی بیلن هنرمند و تدبیرکار عیاللر اوچون شرایط ینهده قیینلشدی. سودا بازارینینگ قیسقریشی، ییریک مزاجلر بیلن بېواسطه علاقهلرنینگ چېکلنیشی، خاماشیا نرخلرینینگ آشیشی همده عیاللرنینگ اجتماعی و اقتصادی ساحهلردهگی اشتراکیگه قۉییلگن موجود چېکلاولر آمنه و اونینگ همکسبلری فعالیتیگه تأثیر کۉرسهتگن عامللر جملهسیدن دیر.
آمنه درآمد و بویورتمهلر حجمی اوّلگیگه نسبتاً یریمیدن کۉپراققه کمهیگنینی، سابق ییللردهگی رواجلنیش اېندی یۉقلیگینی اَیتهدی. شونگه قرهمهی، اوستاخانه فعالیتی هنوز دوام اېتماقده؛ ایلگریدن سستراق، اما تۉختهمهگن. «هلی هم قریب ۵۰ نفر عیال مېن بیلن ایشلهیدی. شرایط قیینلشدی، اما بیز تۉختهب قالمسلیککه حرکت قیلماقدهمیز. بو کونلر هم اۉتیب کېتهدی.»
آمنهنینگ فرزندی هم حاضرده عالی معلوماتلی یاش بۉلیب، حقوق یۉنهلیشیده تۉرت ییل تحصیل آلگنیدن سۉنگ، کمپنیلردن بیریده ایشلهماقده.
