غزنینینگ قلعهنو عیاللری آلو بخارا آرقهلی درآمد تاپماقده؛ ناانیق بازارده مشقتلی محنت
ایلیا
غزنی ولایتینینگ قلعهنو قیشلاغیدهگی اَیریم عیاللر آلو بخارا تیّارلش و ساتیش آرقهلی عایلهلری خرجتلری همده فرزندلرینینگ تعلیم خرجتلرینینگ بیر قِسمینی قاپلشلرینی اَیتماقده. بیراق اوشبو محصولاتنینگ بازاردهگی نرخی پستلیگی و درآمدنینگ موسمیلیگی اولرنینگ درآمدینی آشیریش امکانیتلرینی چېکلهگن. اولر آلو بخارا تیّارلش بیر نېچه باسقیچده عملگه آشیریلیشی و کۉپ وقت همده محنت طلب قیلیشینی قۉشیمچه قیلماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، ساعتلب اۉتیریش و آلو بخارانی قۉلده پۉستلش بیلن اوزلوکسیز ایشلش یېلکهلرینینگ آغریشی همده تیرناقلرینینگ شکستلنیشیگه سبب بۉلهدی.
اوشبو عیاللر ۸صبح گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده ایشنینگ قیینلیگیگه قرهمهی، آلو بخارا قاقیسی بازارده یخشی ساتیلمسلیگی و اوندن آلینهدیگن درآمد ییلنینگ فقط بیر موسمیده قۉلگه کیریتیلیشینی اَیتماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، محصولاتنی تۉغریدن-تۉغری ساتیش و یخشی نرخده بازارگه چیقیش امکانیتی اولرنینگ درآمدینی آشیریب، اوشبو فعالیتنی دوام اېتتیریش و کېنگهیتیریش اوچون شرایط یرهتیشی ممکن.
اولرنینگ فکریچه، حاضرگی شرایطده آلوبخارا قاقیسینی تیّارلش عیاللرگه عایلهلر احتیاجلرینی تأمینلشده حصه قۉشیش امکانینی بېرهدیگن کم سانلی درآمد منبعلریدن بیری دیر. بیراق آلوبخارا موسمی توگهشی بیلن اوشبو درآمد منبعی هم تۉختهیدی. اولر طالباننینگ عیاللر اوچون ایش امکانیتلریگه قۉیگن چېکلاولری همده ایچکی و خلقارا تشکیلاتلر تامانیدن یېترلی قۉللب-قوّتلش یۉقلیگی اولرنینگ ایشلش و درآمد تاپیش امکانیتلرینی چېکلهگنینی تأکیدلهماقده.
اوشبو عیاللر، شونینگدېک، طالباندن قیزلرنینگ تعلیم آلیشی اوچون شرایط یرهتیشنی سۉرهماقده. اولرنینگ فکریچه، بو ینگی اولادگه کېلهجکده تعلیم آلیش، ایش بیلن تأمینلنیش و درآمد تاپیش اوچون کۉپراق امکانیت یرهتهدی. اولرنینگ فکریچه، قیزلرنینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی بو اولادنینگ کېلهجکده ایش بیلن تأمینلنیشی همده عایله و جمعیتنینگ اقتصادی حیاتیده اشتراک اېتیش امکانیتلرینی کمهیتیریشی ممکن.
قیشلاق اویلرینینگ تاملریگه هلی قویاش نوری توشمهگن پیتده شکیله قیزلری بیلن باغگه یۉل آلهدی. اولر پیشگن آلخۉریلرنی ییغیب، آلوبخارا قاقیسی تیّارلشگه حاضرلشهدی. بېش ییلدن بېری آلوبخارا قاقیسی تیّارلش بیلن شغللنهیاتگن شکیله بو ایش عایلهسی خرجتلرینی تأمینلشده حصه قۉشه آلهدیگن کم سانلی یۉللردن بیری اېکنینی اَیتهدی. شکیله ایشنینگ قیینلیگی و موسمیلیگیگه قرهمهی، او و قیزلری حیات خرجتلرینینگ بیر قِسمینی قاپلش اوچون بو ایشنی دوام اېتتیریشگه مجبور اېکنینی قۉشیمچه قیلهدی.
اوشبو عیال شوندهی دېیدی: «بېش ییلدن بېری آلوبخارانی پۉستلش و آلوبخارا قاقیسی تیّارلش بیلن شغللنهمیز و شو آرقهلی حیات خرجتلرینی تأمینلشگه حصه قۉشهمیز. بو ایش آسان اېمس؛ اوزاق وقت یېرده اۉتیریب، سانی کۉپ بۉلگن آلوبخارالرنی ییغهمیز و پۉستلهیمیز. کۉپ کونلری ایشنی اېرته تانگدن باشلهیمیز. آلوبخارالرنی گروگه یاکه اجارهگه آلگن باغلردن ییغهمیز و آخریده حاصل یاکه درآمدنینگ بیر قِسمینی باغ اېگهسیگه بېرهمیز، اۉزیمیزگه اېسه آزگینه اولوش قالهدی.»
شکیلا دوام اېتهدی: «ایشنینگ اېنگ قیین باسقیچی آلوبخارانی پۉستلشدیر، چونکه آلوبخارالر بیر وقتنینگ اۉزیده پیشهدی و اولرنینگ سانی کۉپ بۉلهدی. ساعتلب ایشلهگنیمیزدن یېلکهمیز و قۉللریمیز آغریدی. آلو بخارینی قوریتیش هم قیین، چونکه اونگه چنگ توشمسلیگی کېرهک، یامغیر یاغسه، محصولات ضرر کۉرهدی. شونچه محنتگه قرهمهی، بازارده آلو بخارا قاقیسینی ارزان نرخده ساتیب آلیشهدی و اونینگ نرخی هم هر ییلی اۉزگریب تورهدی؛ بیر ییل بازار یخشی بۉلسه، باشقه ییل یامان بۉلهدی.»
شکیلانینگ اَیتیشیچه، عیاللر تیّارلنگن محصولاتنی اوزاق وقت سقلهی آلمهیدی، چونکه وقت اۉتیشی بیلن آلوبخارا قاقیسینینگ رنگی اۉزگرهدی و خریدارلر هم اونی ساتیب آلیشگه کمراق قیزیقهدی.
اوشبو عیال قۉشیمچه قیلهدی: «بیز محصولاتنی اوزاق وقت سقلهی آلمیمیز، چونکه وقت اۉتیشی بیلن اونینگ رنگی اۉزگرهدی و آدملر اونی ساتیب آلمهیدی. محصولاتیمیز اوچون مارکېتینگ قیلینیشی کېرهک، شونده اونی یخشی نرخده ساته آلهمیز. بو ایش بیز اوچون قیین، اما حیات خرجتلرینی تأمینلش اوچون موجود کم سانلی یۉللردن بیریدیر. اگر یخشی بازار بۉلسه، اونی ینهده کتّه اشتیاق بیلن دوام اېتتیرهمیز.»
اوشبو قیشلاقدهگی دهقان عایلهلریدن بیرینینگ قیزی صدیقه حیات خرجتلری و اۉز سېپینی تیّارلش اوچون هر ییلی آلوبخارا ییغیمی موسمیده آلوبخارا قاقیسی تیّارلش بیلن شغللنیشینی اَیتهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو ایشدن آلینهدیگن درآمد باغ اېگهسی و اولرنینگ عایلهسی اۉرتهسیده تقسیملنهدی و قالگن اولوش اونینگ حیات خرجتلری همده سېپینی تیّارلش خرجتلرینینگ بیر قِسمینی قاپلهیدی.
۷-صنفدن کېین تعلیمدن قالگن صدیقه تعلیم آلیش امکانیتلرینینگ چېکلنگنی و اونهشتیریلگنی سببلی آلوبخارا قاقیسی تیّارلش اونینگ سېپینی تیّارلشنینگ اساسی یۉللریدن بیریگه ایلنگنینی تاکیدلهیدی.
صدیقه شوندهی دېیدی: «آتهم دهقان و اگر بو ایشنی قیلمسک، آچ قالهمیز. آتهم باغنی آلگنیده، حاصلنینگ ایکّی حصهسی باغ اېگهسیگه تېگهدی و بیر حصهسی بیزگه قالهدی. تیرناقلریمگه قرهنگ؛ شونچه آلوبخارا پۉستلهگنیمدن اولر یاریلیب، سینگن. قۉلقاپ بیلن آلوبخارا پۉستلهی آلمهگنیمیز اوچون شو حالتده ایشلشگه مجبورمیز، حاضرگچه بو ایشنی آسانلشتیرهدیگن واسطه هم ایشلب چیقیلمهگن. ایش پیتیده تیرناقلریم یرهلنهدی، اما چاره یۉق. قیزنینگ سېپینی تیّارلش هم عایله ذمّهسیده و اونی تۉلدیریش آتهم اوچون قیین. مېن ۷-صنفگچه اۉقیدیم، اما طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن کېین مکتبدن قالدیم. کېین اونهشتیریلدیم و شوندن بېری هر ییلی آلوبخارا قاقیسی تیّارلهیمن، تاکه سېپیمنی تیّارلشگه حصه قۉشه آلهی.»
قیزلری بیلن بیرگه آلوبخارا قاقیسی تیّارلشده ایشلهیدیگن عیاللردن ینه بیری زرمینه بو فعالیت اولرنینگ عایلهسی درآمدینینگ مهم قِسمینی تأمینلشینی اَیتهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اېری دهقان بۉلیب، هر ییلی عایلهنینگ، اینیقسه قیشکی خرجتلرینی تأمینلش اوچون کۉپراق باغلرنی اجارهگه آلهدی. زرمینه آلو بخارانینگ موسمیلیگی و مېوهلرنینگ بیر وقتده پیشیشی سببلی اولر حاصل بوزیلیب کېتیشیدن آلدین قیسقه وقت ایچیده و تنفسسیز ایشلشگه مجبور اېکنینی قۉشیمچه قیلهدی.
زرمینه شوندهی دېیدی: «اېرتهلبدن کېچگچه آلوبخارا قاقیسی تیّارلش بیلن بندمیز. ایش جوده قیین؛ آلوبخارالرنی بیرتهلب پۉستلهیمیز و شو آرقهلی عایلهمیز خرجتلرینینگ بیر قِسمینی قاپلهیمیز. اېریم دهقان و هر ییلی تورلی باغلرنی دهقانچیلیک قیلیش اوچون آلهدی، بعضاً قیشکی خرجتلرنی تأمینلش اوچون بیر وقتنینگ اۉزیده بیر نېچته باغنی آلهدی. اویده بېش کیشیمیز و مېندن همده قیزلریمدن باشقه هېچ کیم ایشلهمهیدی؛ اېریم هم قریب قالگن. آلوبخارا بیر وقتنینگ اۉزیده پیشهدی و اونی استه-سېکین پۉستلهی آلمهیمیز. شو سببلی هر کونی تنفسسیز ایشلهیمیز، تاکه ایش توگهسین و چیقیندی کۉپهییب کېتمسین.»
اوشبو عیال محصولاتلرنی قداقلش اوچون یېترلی امکانیتلرنینگ یۉقلیگی، بازارگه چیقیش امکانیتینینگ چېکلنگنی و یېترلی سرمایهگه اېگه اېمسلیک اولرنینگ فعالیتینی کېنگهیتیریشگه تۉسقینلیک قیلهیاتگن عامللردن اېکنینی تأکیدلهیدی. اونینگ فکریچه، محصولاتلرینی ساتیش و قداقلش اوچون یخشیراق شرایط یرهتیلسه، اولر ایشلب چیقریشنی آشیریشلری ممکن.
شو بیلن بیرگه، اقتصادی مسالهلر بۉییچه اَیریم تحلیلچیلر یخشی بازارنینگ یۉقلیگی، ستندرد قداقلش و مارکېتینگ کۉنیکمهلرینینگ یېتیشمسلیگی افغانستانده آلوبخارا قاقیسینی ایشلب چیقریش و ساتیشنی رواجلنتیریشگه تۉسقینلیک قیلهیاتگن اساسی عامللردن اېکنینی اَیتماقده. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ایشلب چیقرووچیلرنینگ مالیوی منبعلرگه چېکلنگن درجهده اېگه بۉلیشی هم عیاللر و دهقانلرنینگ اوشبو محصولات ایشلب چیقریشینی کېنگهیتیریشی و بازارده مناسب اۉرین اېگهللشیگه تۉسقینلیک قیلگن.
اقتصادی مسألهلر بۉییچه تحلیلچیلردن بیری عبدالنصیر رشتیا، آلوبخارا قاقیسی افغانستانده تنیقلی و کۉپ استعمال قیلینهدیگن مېوهلردن بیری اېکنینی، اوندن مربّا، ایچیملیکلر و باشقه آزیق-طعام محصولاتلرینی تیّارلشده فایدهلنیش ممکنلیگینی اَیتهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ستندرد قداقلشنینگ یۉقلیگی، مارکېتینگنینگ ضعیفلیگی و بازارگه چیقیش امکانیتینینگ چېکلنگنی اوشبو محصولاتنینگ رواجلنیش امکانیتلرینی چېکلهگن.
رشتیا شوندهی دېیدی: «آلوبخارا قاقیسی افغانستانده تنیقلی و آدملر استعمال قیلهدیگن مېوهلردن بیری دیر، اینیقسه مربّا و اَیریم آزیق-طعام محصولاتلرینی تیّارلشده ایشلهتیلهدی. اساسی معما شو که بو محصولات اوچون یخشی بازار، ستندرد قداقلش و مارکېتینگ کۉنیکمهلری موجود اېمس. بیرار محصولات ایچکی بازارده اۉز اۉرنینی تاپه آلمسه، ایشلب چیقرووچی اونینگ ایشلب چیقریشینی آشیره آلمهیدی. باشقه تاماندن، باشقه مملکتلردن اېکینچیلیک محصولاتلرینینگ کېنگ مقیاسده ایمپورت قیلینیشی محلی ایشلب چیقرووچیلر اوچون رقابتنی قیینلشتیرگن.»
اوشبو اقتصادی تحلیلچینینگ فکریچه، آلوبخارا قاقیسینی ستندرد قداقلش و قَیته ایشلشنی قۉللب-قوّتلش اوشبو مېوهدن تورلی محصولاتلر یرهتیش و اونینگ اقتصادی قیمتینی آشیریش اوچون شرایط یرهتیشی ممکن. رشتیانینگ اَیتیشیچه، طالبان و خلقارا تشکیلاتلر ایشلب چیقرووچیلرنی قۉللب-قوّتلسه و مالیوی منبعلر یرهتیلسه، اوشبو محصولات ایچکی و حتا تشقی بازارلرگه چیقیشی ممکن.
رشتیا شوندهی دېیدی: «اگر بو محصولات اوچون ستندرد قداقلش و یخشی بازار یرهتیلسه همده اوندن تورلی ایچیملیکلر و آزیق-آوقت محصولاتلری ایشلب چیقریلسه، شبههسیز، بازارده یخشی اۉرین اېگهللشی ممکن. بو ایش قیشلاق عیاللرینینگ درآمدینی آشیریشی و باشقه آدملر اوچون هم ایش اۉرینلری یرهتیشی ممکن. اگر آلوبخارا قاقیسی اېکسپورتی هم رواجلنسه، اوشبو محصولاتگه طلب آرتهدی و نتیجهده ایشلب چیقرووچیلر همده دهقانلر کۉپراق درآمد آلیشی ممکن.»
اوشبو عیاللر محصولاتلرینی ساتیش اوچون یخشی بازار یۉقلیگیدن شکایت قیلهیاتگن بیر پیتده، اروپا اتفاقی یقینده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ آزیق-آوقت و اېکینچیلیک تشکیلاتی (FAO) بیلن همکارلیکده افغانستاندهگی دهقانلر و اېکینچیلیک بیزنسلرینی قۉللب-قوّتلش اوچون ۵ میلیون یورولیک دستور ایشگه توشیریلیشینی معلوم قیلدی.
اوشبو دستور دایرهسیده دهقانلر و قیشلاق تدبیرکارلرینی مصلحت، اختصاصلشتیریلگن خدمتلر و بازارلرگه باغلش اوچون تۉرت ته بیرلشتیریلگن خدمت مرکزی تشکیل اېتیلهدی. اروپا اتفاقینینگ اَیتیشیچه، اوشبو دستور دهقانلر و اېکینچیلیک بیزنسلرینینگ بازارگه چیقیش امکانیتینی یخشیلش، درآمدنی آشیریش همده اولرنینگ اقلیم اۉزگریشی عاقبتلری و اقتصادی انقراضگه قرشی کورهشیش صلاحیتینی کوچهیتیریش مقصدیده عملگه آشیریلهدی.
اروپا اتفاقینینگ معلوماتلریگه کۉره، اوشبو دستور، شونینگدېک، ۲ مینگ هکتار ویران بۉلگن اۉرمان و ییلاولرنی تیکلشگه یاردم بېرهدی همده عیاللر و محلی جماعهلر باشقروویدهگی ۲۵۰ ته کۉچتخانهنی قۉللب-قوّتلهیدی.
آلوبخارا قاقیسی هم افغانستاننینگ اَیریم قیشلاقلریده عیاللر قَیته ایشلش و ساتیش آرقهلی عایلهلری اوچون درآمد یرهتهدیگن محصولاتلردن بیریدیر. تحلیلچیلرنینگ اَیتیشیچه، بازارگه چیقیش، قداقلش و مرکېتینگ امکانیتلرینی یخشیلش اوشبو محصولاتنینگ اقتصادی قیمتینی آشیریب، عیاللر و قیشلاق دهقانلری اوچون کۉپراق درآمد آلیش امکانینی یرهتیشی ممکن.
