قچانگچه آنلاین ییغیلیش؟ قچانگچه آنلاین آگاهلنتیریش؟
کیومرث صمدی
طالبان حاکمیتگه قَیتگنیگه بېش ییلدن آرتیق وقت اۉتدی. بو دورده طالبانگه مخالفلر بیر نېچه بار ییغیلیشلر اۉتکزدیلر، آنلاین اوچرهشوولر تشکیل قیلدیلر، بیاناتلر بېردیلر و طالبان بیلن اوروش و تینچلیک حقیده گپیردیلر. اېنگ سۉنگگی آنلاین ییغیلیش هم شهیدلر هفتهسی و طالبانگه قرشی تنیقلی قوماندان احمدشاه مسعودنینگ اۉلدیریلیشیگه اوچرهگنینینگ ییللیگی مناسبتی بیلن اۉتکزیلدی؛ بو ییغیلیشده ینه طالباندن مذاکرهگه یوز کېلتیریش سۉرهلدی، عکس حالده بونینگ بدلینی تۉلهشی اَیتیلدی. اما سوال شونده که: قچانگچه آنلاین ییغیلیش؟ قچانگچه آنلاین آگاهلنتیریش؟
طالبان بېش ییلدن آرتیق وقت دوامیده اۉز مخالفلری بیلن مذاکره قیلیشگه راضی بۉلمهگن بیر پیتده، مذاکرهگه قَیته-قَیته چقیریش نیمهنی اۉزگرتیریشی ممکن؟ شونچهکه مذاکرهگه توریب آلیش مستحکم اۉرنهشگن، غلبه قازانگن و انحصاری حاکمیتگه اېگه بۉلگن تاماننی مذاکره چوکیسیگه اۉتیریشگه مجبور قیله آلهدیمی؟ اگر جواب سلبی بۉلسه، کېینگی باسقیچ نیمه؟ اگر طالبان ینه آنلاین آگاهلنتیریشلرگه سکوت بیلن جواب بېرسه، مخالفلرنینگ قۉلیده ینه قندهی واسطه بار؟ اولر ینه آنلاین ییغیلیش اۉتکزیب، آنلاین آگاهلنتیریش بېرهدیلرمی؟ یاکه حربی تنلاوگه مراجعت قیلهدیلرمی؟ مارشال عبدالرشید دوستمنینگ سۉنگگی ییغیلیشدهگی آگاهلنتیریشلری هم اساسا طالباننینگ مذاکرهگه اعتبارسیز مناسبتی و احتمالی کېنگ کۉلملی اوروش عاقبتلریگه قرهتیلگن اېدی. بلخنینگ سابق والیسی عطا محمد نورنینگ بیر نېچه وقت اوّل کتّه شاو-شووگه سبب بۉلگن آگاهلنتیریشلری هم عیناً شو مسالهگه قرهتیلگن اېدی. گرچه طالبانگه قرشی اَیریم آقیملر حربی تنلاونی هم سینهب کۉرگن بۉلسه-ده، بو کوتیلگنیدېک ثمرهلی بۉلمهدی؛ بوندن کېین حربی فعالیتینینگ کۉلمی و چوقورلیگینی آشیرسهلر، بو باشقه مساله.
حقیقت شونده که سیاسی آگاهلنتیریش رقیبگه نسبتاً تیییب تورووچی تاثیرگه اېگه بۉلیشی اوچون اونینگ آرتیده رقیبگه خرجت کېلتیریش امکانیتی بۉلیشی کېرهک؛ عکس حالده آگاهلنتیریش استه-سېکین باسیم واسطهسیدن «رمزی حرکت»گه ایلنهدی؛ بو حرکت عامهوی اخبارات واسطهلریده کېنگ عکس-صدا بېریشی ممکن، اما حقیقی کوچ حساب-کتابلریده مجبورلاوچی کوچگه اېگه بۉلمهیدی. بیز بیلهمیز که سیاست خطابهدن فرقلی اۉلهراق، ایستک و آرزولر بیلن بېلگیلنمهیدی؛ سیاسی تېنگلمهلرنی اۉزگرتیرهدیگن نرسه جدّیلیک، اویوشقاقلیک و باسیم اۉتکزیش قابلیتی اۉرتهسیدهگی نسبت دیر.
شونگه قرهمهی، مخالفلرنینگ آنلاین ییغیلیشلری و آگاهلنتیریشلرینی تنقید قیلیش اولرنی یۉق قیلینگن و تاثیرسیز دېب حسابلشگه آلیب کېلمسلیگی کېرهک. بوندهی قرهش هم افغانستاننینگ سیاسی و اجتماعی واقعلیگیگه ماس کېلمهیدی. تۉغری، مخالفلر حاضرگچه طالبان اوچون جدّی معما یرهته آلمهدیلر، بیراق اولرنینگ قۉلیده اعتباردن چېتده قالدیریب بۉلمهیدیگن صلاحیتلر موجود. مثلاً، اولر فقرالر آرهسیده تاثیرگه اېگه و اۉزلرینی مملکت اهالیسینینگ همده جغرافیهسینینگ بیر قِسمینی افادهلاوچی وکیللر دېب بیلهدیلر. اگر حاضر افغانستانده آچیق سیاسی محیط موجود بۉلگنیده، مینگلب و بلکه اوندن هم کۉپراق آدم اولرنینگ آوازیگه اېرگشگن بۉلردی. اگر حاضر دنیا طالبانگه قرشی اوروشنی قۉللب-قوّتلسه، البته، طالبان مخالفلری، اینیقسه عنعنوی-جهادی رهبرلر، عامهنی سفربر قیلیشده بېقیاس رۉل اۉینهیدیلر. بوندن هم مهمی، مخالفلر آرهسیده تورلی قومی-دینی گروهلردن بۉلگن شخصلر و آقیملر موجود. عیناً شو خیلمه-خیللیک اولرنی اجتماعی-سیاسی ترکیبی جهتیدن شوندهی مهم موقعگه اېگه قیلهدی که بونی عادی بیر حکم بیلن چېتگه سوریب بۉلمهیدی. بونگه قرهمه-قرشی روشده، طالبان معین بیر قومی گروهدن تشکیل تاپگن بیر گروه ملالردن عبارت بۉلیب، بو گروه اوچون کتّه ضعیفلیک نقطهسی دیر.
بو یېردهگی مساله طالبان مخالفلرینی انکار اېتیش اېمس، بلکه اولرنینگ افغانستان کوچلر قوریشدهگی اۉرنینی انیق بېلگیلش دیر. اولر تاثیرسیز دېب حسابلش ممکن بۉلگن اهمیتسیز کوچ هم اېمس، شو پیتگچه عملدهگی و حاکمیتنی اېگهللشگه تیّار مقابل کوچ دېب حسابلش ممکن بۉلگن درجهدهگی بیردملیک و عملی صلاحیتگه هم اېریشمهگن. اوشبو ایکّی حالت اۉرتهسیده سیاسی بۉشلیق موجود: هلی عملدهگی کوچگه ایلنمهگن صلاحیت.
بو فرقنی جدّی قبول قیلیش کېرهک. صلاحیتنینگ اۉزی کوچ اېمس؛ یعنی بیر گروه شخصلر، آقیملر و اجتماعی کوچلرنینگ بیر چوکی اطرافیده اۉتیریب، افغانستان کېلهجگی حقیده گپلشه آلیشی سیاسی سرمایه دیر؛ اما بو سرمایه اویوشقاقلیک، عمومی استراتیژی، رۉللرنی مناسبلیک اساسیده تقسیملش، سیاسی بیردملیک، اجتماعی انسجام و نهایت مذاکره آلیب باریش کوچیگه ایلنگندهگینه حقیقی کوچگه ایلنهدی. بوگون سوال بو صلاحیتنینگ موجودلیگیده اېمس، بلکه اونینگ قچان و قندهی قیلیب عملی کوچگه ایلنیشیدهدیر.
هه، دوستم، احمد مسعود، محمد محقق، عبدرب رسول سیاف و طالباننینگ باشقه مخالف شخصلرینینگ یگانه کادر و شکلده بیرلشیشی رمزی جهتدن همده نمایش نقطه نظریدن اعتبارگه لایق؛ اما اگر سیاستده «رمز» «تشکیلات»گه ایلنمسه، او نمایش درجهسیده قالهدی؛ اتفاق عمومی استراتیژیگه اېریشمسه، او شونچهکه ناملر ییغیندیسی بۉلیب قالهدی؛ آگاهلنتیریش اېسه عملی تیهنچگه اېگه بۉلمسه، تهدید قیلیش خصوصیتینی یۉقاتهدی.
باشقه تاماندن، طالبان هم فقط حاکمیت قمراویگه تیهنیب، اۉزیگه قرشی موجود صلاحیتلرنی ابدی اعتبارسیز قالدیره آلمهیدی. طالبان قیسقه مدتده مخالفلرینی حاکمیت توزیلمهسیدن چېتده اوشلب توریشی ممکن، اما بیر آقیمنی رسمی توزیلمهدن چیقریب تشلش اونینگ مملکتدهگی اجتماعی-سیاسی واقعلیکدن هم یۉقالیشینی انگلهتمهیدی. شونینگ اوچون طالبان مخالفلرینی شونچهکه «آنلاین ییغیلیشلر» دېگن تمغه بیلن اهمیتسیز دېب بۉلمهیدی و بو ییغیلیشلرنینگ اۉتکزیلیشینی اولرنینگ فعاللیگی، حرکتچنلیگی و سېزیلرلی تاثیری بیلن تېنگلشتیریب هم بۉلمهیدی. اساسی مساله عیناً منه شو ایکّی حالت اۉرتهسیدهگی مصافهدیر: صلاحیت و عملدهگی کوچ اۉرتهسیدهگی مصافه؛ آگاهلنتیریش و رقیبگه خرجت یوکلش قابلیتی اۉرتهسیدهگی مصافه؛ مذاکرهگه چقیریش و قرشی تاماننی مذاکرهگه مجبور قیلیش قابلیتی اۉرتهسیدهگی مصافه.
و ینه اېنگ مشکل سوال شو: اگر بېش ییللیک آگاهلنتیریش و مذاکرهگه چقیریش نتیجه بېرمهگن بۉلسه، کېینگی باسقیچ نیمه؟ اگر بو سوالگه جواب ینه بیر آنلاین ییغیلیش، ینه بیر بیانات و ینه بیر آگاهلنتیریش بۉلسه، اونده بو دایره قچانگچه دوام اېتیشینی و سیاست قچان «سۉزلر حدودی»دن «عمل حدودی»گه اۉتیشینی سۉرهش کېرهک.
نهایت، افغانستان، اېنگ اوّلا، «قانونی تیزیم»نینگ یۉقلیگی انقراضیگه دوچ کېلماقده. شوندهی اېکن، بوندهی وضعیتده نه طالباننینگ حاکمیت انحصاری ابدی یکونی جواب بۉله آلهدی، نه مخالفلرنینگ مجبورلاوچی واسطهلردن محروم قرشیلیگی اۉز-اۉزیدن مقابل کوچ بۉله آلهدی. حل قیلووچی عامل – ترقاق صلاحیتلرنی حقیقی و یخلیت کوچگه ایلنتیره آلهدیگن همده اوندن طالبانگه قرشی ثمرهلی فایدهلنه آلهدیگن کوچنینگ یوزهگه کېلیشیدیر.
