عقل جنسنی تنله‌مه‌یدی
نرگس نبی‌زاده
دنیا‌نینگ بیر چېکّه‌سیده، افغانستان دېب اته‌لگن یورتده بیز عیاللر و قیزلر یشه‌یمیز. بو جمعیتده هنوزگچه عیال بۉلیش عقلدن ضعیف بۉلیش دېگنی اېمسلیگینی اثباتلشگه مجبورمیز. بیز شونده‌ی جمعیتده یشه‌یمیزکی، اونده عیاللرنی هنوز «عقلسیز» یاکه «کم عقلی» دېب اتشه‌دی. گۉیا عقل انسانگه جنسیگه قره‌ب بېریله‌دیگن نعمت و عیاللرگه اونینگ کمراق قِسمینی نصیب اېتگندېک.
بیز عیاللر‌نینگ عایله‌ده و جمعیتده قَیته-قَیته «کم عقلی» دېب اته‌لیشیگه گواه بۉلگنمیز. عیال عایله‌ده‌گی مهم قرارلرنی قبول قیلیشده اشتراک اېتماقچی بۉلسه، اونینگ قراری عیال تامانیدن قبول قیلینگنی اوچون ناتۉغری دېگن قره‌شگه دوچ کېله‌دی. حتا عیاللر اۉز شخصی حیاتلریگه عاید نکاح و اجره‌لیش کبی مسأله‌لرده هم قرار قبول قیلیش حقوقیدن محروم اېتیله‌دی. اولر‌نینگ حیاتی حقیده عایله اېرککلری قرار چیقره‌دی، عیال اېسه بوتون عمری دوامیده باشقه‌لر‌نینگ قرارلری عاقبتلری بیلن یششگه یاکه اولرگه چیده‌شگه مجبور بۉله‌دی.
عایله‌وی حیاتده‌گی ینگی بیرار بویوم ساتیب آلیش یاکه تورموشده کیچیک بیر اۉزگریش قیلیش کبی عادی مسأله‌لرده هم عیاللرگه اره‌لشیشگه رخصت بېریلمه‌یدی. اولر‌نینگ قرارلری اېرککلر تامانیدن قبول قیلینمه‌یدی. افسوسلنرلیسی شونده که کۉپلب عیاللر بو قره‌شنی قبول قیلگن یاکه اونگه کۉنیکیب قالگن. حتا اۉزلرینی «کم عقلی» دېب اتشنی طبیعی حال دېب بیلیشه‌دی، حیاتلریده‌گی مهم قرارلرگه اره‌لشیشدن تییلیشه‌دی و قرار قبول قیلیشنی اېرککلرگه خاص وظیفه دېب حسابلشه‌دی.
عیاللر تیلیدن بونده‌ی گپلرنی کۉپ اېشیتگنمیز: «بو اېرککلر‌نینگ ایشی»، «کېلینگلر، اېرککلر قنده‌ی قرار چیقریشینی کوته‌یلیک»، «اېرککلر‌نینگ ایشیگه اره‌لشمنگ» یاکه «آخرگی قرارنی اېرککلر قبول قیلسین». بونده‌ی عباره‌لر کۉپلب عایله‌لرده تکرارلنیب، عیاللرگه نسبتاً ظلم اوچون زمینه‌نی ینه‌ده مستحکمله‌یدی. چونکه افغانستاندهگی کۉپلب عیاللر بو وضعیتنی اۉزگرتیریش اوچون حرکت قیلمه‌یدی یاکه بونده‌ی مسأله‌لرگه اره‌لشیش و اۉزگریشلردن قۉرقه‌دی.
اما بو مسأله حقیده اۉیله‌گنیمده، خَیالیمده بیر قنچه سواللر پیدا بۉله‌دی: نېگه انسان‌نینگ جنسی اونینگ فکریدن آلدین کۉریلیشی کېره‌ک؟ نېگه عیال‌نینگ گپینی تینگلشدن اوّل اونینگ عیال اېکنینی عقلی حقیده حکم چیقریش مېزانیگه ایلنتیره‌میز؟ نېگه اېرککلر عیاللر هم اۉزلری کبی عقلگه اېگه اېکنینی و بو جهتدن هېچ بیر جنس ایکّینچیسیدن اوستون اېمسلیگینی تن آلیشمه‌یدی؟
بیز عیاللر فقط عیال بۉلگنیمیز اوچون باشقه‌لردن کۉپراق اعتبار قازانیشنی ایسته‌مه‌یمیز. بیز شونچه‌که انسان بۉلگنیمیز اوچون تېنگ کۉریلیشنی خواهله‌یمیز. تېنگلیک برچه انسانلر‌نینگ حقوقیدیر، عیال هم انساندیر. بوگون اېسه عیال حتا جنسی سببلی اېرکین یشش و تنلش حقوقی کبی کۉپلب اساسی حقوقلریدن محروم اېتیلگن.
عقل جنسنی تنله‌مه‌یدی. ادراک جنسنی تنله‌مه‌یدی. توشونیش، استعداد، آرزو و انسانیلیک هم جنسگه قره‌ب بېلگیلنمه‌یدی. مهمی، بیز انسانلر بو توشونچه‌لرگه قنده‌ی مناسبتده بۉلیشیمیزدیر. افسوسکی، بوگون بیز اولرنی جنسگه قره‌ب اجره‌ته‌میز. گۉیا بیر جنس ایکّینچیسیگه قره‌گنده کۉپراق عقل و ادراککه اېگه بۉلگندېک. بونده‌ی عدالتسیز تقسیمات عیاللرگه نسبتاً ظلمگه زمینه یره‌ته‌دی و اېرککلر‌نینگ اوستونلیک دعواسینی کوچه‌یتیره‌دی.
بلکه بیر کون کېلیب، هېچ کیم قیز باله‌‌نینگ آرزولریدن پستراق چېگره بېلگیله‌مه‌یدیگن کونلر هم کېلر. عیالدن فقط عیال بۉلگنی اوچون قنچه‌لیک توشونیشینی سۉره‌شمه‌یدیگن، عکسینچه، اونینگ گپلریگه قولاق توتیب، نیمه دېیه‌یاتگنینی، نیمه‌لر یره‌ته آلیشینی و قنده‌ی ایشلرنی عهده‌له‌ی آلیشینی کۉره‌دیگن کونلر کېلر. بیز همان اۉشه کوننی کوتماقده‌میز. عیال بۉلیش اېندی انساننی قدرسیزلنتیریش اوچون سبب بۉلمه‌یدیگن کوننی کوتماقده‌میز. جنس بیزنی بیر-بیریمیزدن فرقلشی ممکن، اما او هېچ قچان انسان‌نینگ عقلی و قدر-قیمتینی بهالش مېزانیگه ایلنمسلیگی کېره‌ک.
