فرشته عباسی بیلن صحبت؛ طالبان جنایتلری و افغانستانده خلق‌ارا عدالت‌گه امید
امین کاوه
اېسلتمه: فرشته عباسی، انسان حقلری کوزه‌تووچیسی تشکیلاتی نینگ آسیا بۉلیمی تدقیقاتچیسی بۉلیب، او افغانستانده دوام اېته‌یاتگن انسان حقلری بوزیلیشلرینی اۉرگنیش و حجتلشتیریش اوستیده ایشله‌یدی. سۉنگگی اۉن ییل ایچیده او، نسان حقلری کوزه‌تووچیسی تشکیلاتی و باشقه خلق‌ارا تشکیلاتلر بیلن همکارلیکده افغانستاندهگی انسان حقلری بوزیلیشی بۉییچه بیر قطار حالتلرنی حجتلشتیرگن. او، ایلگری خلق‌ارا حقوقنی رواجلنتیریش تشکیلاتیده (IDLO) حقوقی مصلحتچی صفتیده فعالیت یوریتگن و افغانستان عدلیه تیزیمی خادملری اوچون حقوقی صلاحیتنی آشیریش، اۉقیتیش همده کۉنیکمه‌لرنی رواجلنتیریش یۉنه‌لیشیده ایشله‌گن. فرشته، آبردین بیلیم یورتی نینگ خلق‌ارا حقوق و استراتیژیک تدقیقاتلر بۉییچه ماسترلیک درجه‌سیگه اېگه. عباسی نینگ سۉزلریگه کۉره، افغانستان نینگ حاضرگی حالتی طالبان حکمرانلیگی آستیده عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده عکس اېتتیریلگنیدن انچه یامانراق. او عیاللر نینگ، ژورنالیستلر نینگ، مذهبی و قومی آزچیلیکلر نینگ، همده طالبان سینگری اۉیله‌میدیگن برچه انسانلر نینگ حالتی نهایتده اینچلی و ظلملی اېکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ فکریچه، انسان حقلری بوزیلیشی نینگ کۉپلب حالتلری هېچ قچان عامه‌گه آشکار اېتیلمه‌یدی، و حاضرگچه اعلان قیلینگن معلوماتلر، بو فقط‌گینه «موز تاغی نینگ اوچ قسمی»، اصل فاجعه اېسه بوندن هم چوقور و دهشتلی. فرشته ایتیشیچه، افغانستانده انسانیتگه قرشی جنایتلرنی حجتلشتیریش اوچون خلق‌ارا تېرگاو میکانیسمی‌نی یره‌تیش تۉغریسیده‌گی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی قراری نینگ قبول قیلینیشی جوده مهم قدمدیر. اونینگ فکریچه، خلق‌ارا جنایی محکمه نینگ طالبان یېتکچیسی و گروه نینگ عالی محکمه رئیسی‌گه نسبتاً عمرباد قماق جزاسی حقیده‌گی قراری مثلی کۉریلمه‌گن واقعه‌دیر. او، امید بیلدیره‌دیکی، بیر کون کېلیب، بو شخصلر خلق‌ارا محکمه قرشیسیده افغانستان عیاللریگه جواب بېریشه‌دی.
۸صبح: سیز بیر نېچه ییلدن بېری افغانستان انسان حقلری ساحه‌سیده فعالیت یوریت‌یپ‌سیز. حاضرده تدقیقاتلرینگیز اساسا قیسی موضوع‌گه قره‌تیلگن؟
عباسی: حاضر مېن، انسان حقلری کوزه‌تووچیسی تشکیلاتیده افغانستان بۉییچه تدقیقاتچیمن. مېنینگ وظیفه‌م، افغانستانده انسان حقلری بوزیلیشی حالتلرینی اۉرگنیش و حجتلشتیریش. حاضرگی پیتده اعتباریمیز اساسا طالبان تامانیدن مملکت ایچکریسیده صادر اېتیله‌یاتگن انسان حقلری بوزیلیشلریگه قره‌تیلگن. انسان حقلری کوزه‌تووچیسی فعالیتینی ۲۰۲۱-ییل اگستیدن باشله‌گن اېمس، او ۱۹۹۰-ییللردن بېری افغانستان حقیده جوده مهم تاریخی حساباتلرنی چاپ اېتیب کېلماقده، بو نه‌فقط تاریخ اوچون، بلکه جبرلنگنلر نینگ آوازینی دنیاگه یېتکزیش اوچون هم کته اهمیتگه اېگه. افسوسکی، بوگونگی کونده افغانستان نینگ حالتی نهایتده آغیر. شو سببدن، بیز نینگ اساسی اعتباریمیز طالبان تامانیدن صادر اېتیله‌یاتگن جنایتلرگه قره‌تیلگن. حاضر مېن افغانستاندهگی مطبوعات اېرکینلیگی حالتی حقیده حسابات اوستیده ایشله‌یپمن. تدقیقاتیمده مملکت ایچیده‌گی محلی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری قنده‌ی فعالیت یوریته‌یاتگنینی و ژورنالیستلر اهالی نینگ اخبارات آلیش حقوقینی قیسی درجه‌ده تأمینله‌ی آله‌یاتگنینی اۉرگنه‌یپمن.
۸صبح: سیز قنده‌ی قیلیب انسان حقلری کوزه‌تووچیسی بیلن همکارلیکنی باشله‌دینگیز؟
عباسی: بیر نېچه ییل اول، حلی کابلده یشه‌یاتگنیم و افغانستان نینگ تورلی ولایتلریگه سفر قیله‌یاتگنیم دورده انسان حقلری کوزه‌تووچیسی بیلن ایشنی باشله‌گنمن. مېن حقوق ساحه‌سی بۉییچه تحصیل آلگنمن، لیسانس درجه‌سینی، هرات بیلیم یورتی‌دن آلگنمن. شوندن سۉنگ اساسا افغانستان ایچیده‌گی حقوقی تشکیلاتلر بیلن جنایت حقوقی ساحه‌سیده همکارلیک قیلگنمن. افغانستانده سۉنگگی وظیفه‌م خلق‌ارا حقوقی ترقیات تشکیلاتیده ، حقوقی مصلحتچی صفتیده اېدیم. او یېرده اساسا سارنوال‌لر بیلن ایشلردیم و اولرگه حقوقی تعلیم بېریش، ملکه آشیریش مسوولیتیم بار اېدی، کابلده هم، بعضی باشقه ولایتلرده هم.
لیسانس و ماسترلیک اۉرته‌سیده‌گی دوریم بیرآز اوزون بۉلدی. حقوق نینگ عمومی دوره‌سینی توگه‌ت گنینگیزدن سۉنگ، قیسی یۉنه‌لیشگه کۉپراق قیزیقیشینگیزنی انیقلش اوچون وقت کېره‌ک بۉله‌دی. مېنینگ تجربه‌م کۉپراق جزا حقوقی یۉنه‌لیشیده اېدی، چونکه افغانستانده بو ساحه‌ده عملی ایش امکانیتلری بار اېدی. بیز اساسا سارنوال‌لیک، عالی محکمه، ایچکی ایشلر وزیرلیگی ترکیبیده‌گی جزا تېرگاو بۉلیمی و عدلیه وزیرلیگی بیلن همکارلیک قیلردیک.
بیر مدتدن کېین، انسان حقوقلری کوزه‌تووچیسی بیلن بیر حسابات اوستیده ایشلش امکانیم پیدا بۉلدی. اۉشه یېرده مېن اولر نینگ ایش اسلوبی باشقه‌چه اېکنینی حس قیلدیم. مېن اوچون انیق بۉلدی، خلق‌ارا انسان حقلری دایره‌سیده ایشلش نه‌فقط کسبی جهتدن قیزیقرلی، بلکه مېن ایشانه‌دیگن قدریتلرگه هم یقینراقدیر. شو سببدن مېن ماسترلیک درجه‌منی خلق‌ارا حقوق یۉنه‌لیشیده آلیشگه قرار قیلدیم و اصلیده، مېنینگ انسان حقلری کوزه‌تووچیسی بیلن همکارلیگیم اۉشه بیرینچی حساباتدن باشلنگن.
۸صبح: سیزنی بو یۉلگه نیمه اونده‌دی و نېگه شو ساحه‌ده یخشیراق ایشله‌ی آلمه‌من دېب اۉیله‌دینگیز؟
عباسی: انسان حقلری ساحه‌سیگه کیریشیم نینگ سببلری حقیده گپیرگنده، مېن نظری گپلرنی ایتماقچی اېمس‌من، یاکه فقط خلقیمگه خدمت قیلیش اوچون دېماقچی اېمس‌من. آته-آنه‌م افغانستاندهگی فقرالیک اوروشیدن قاچیب، ایران تامان کېتگنلر و مېن اۉشه یېرده توغیلگنمن. هر دایم اۉزیمده شونده‌ی حس بار اېدی، مېن اۉز یورتیمنی تنیشیم، او یېرده بیر اولوشیم بۉلیشی کېره‌ک. افغانستانگه قیتگنیمده، باله‌لیگیمده‌گی بیرار خاطره‌م، بیرار تصویریم یۉق اېدی. شو سببلی اۉزیمنی ینه‌ده کۉپراق فایده‌لی بۉلیشیم کېره‌ک دېب حس قیلدیم.
حاضر هم ایشانه‌من، افغانستان یگانه جایکی، او یېرده مېنگه حقیقتاً احتیاج بار، و مېن اۉشه یېرده اېنگ کته تأثیرنی کۉرستیشیم ممکن. اۉشه جایده مېن انسانی و وجدانی مسوولیتیمنی تۉله ادا اېته آله‌من، دېب اۉیله‌یمن.
۸صبح: انسان حقلری کوزه‌تووچیسی سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده افغانستان حالتی حقیده نېچته تدقیقات اعلان قیلدی؟ شو تدقیقاتلر دوامیده قنده‌ی قیینچیلیک و چېکلاولرگه دوچ کېلدینگیز؟
عباسی: سۉنگگی تۉرت ییل دوامیده انسان حقلری کوزه‌تووچیسی، افغانستان بۉییچه بیر نېچته مهم حساباتلرنی اعلان قیلدی، هم طالبان تامانیدن عملگه آشیریلگن جنایتلر حقیده، هم داعش تامانیدن صادر اېتیلگن انسان حقلری بوزیلیشلری حقیده. اما بو تدقیقاتلرنی عملگه آشیریش تورلی سببلرگه کۉره جوده آسان بۉلمه‌گن.
مېن اوچون بو تورده‌گی ایش اصولی مطلقا ینگی تجربه اېدی. ۲۰۲۱-ییل اگستیدن اول مېن افغانستانده یشردیم، اېرکین یورردیم، تورلی ولایتلرگه سفر قیلردیم و آدملرگه تۉغریدن-تۉغری مراجعت قیله آلردیم. اما انسان حقلری بوزیلیشلرینی حجتلشتیریشده فقط معلومات توپلش کافی اېمس، سیز قربانلر و تیریک قالگنلر بیلن یوزمه-یوز گپلشه آلیشینگیز، اولر نینگ ایشانچینی قازانیشینگیز، آلگن معلوماتلرینگیزنی حمایه قیله آلیشینگیز کېره‌ک. بو فقط معلومات ییغیش و حسابات یازیش اېمس! بو جریان نینگ هر بیر باسقیچی مهم.
مېن اوچون ینگی سیناو شونده اېدیکی، اېندی افغانستانده اېمسدیم و مصافه‌دن توریب ایشلشیم کېره‌ک اېدی. تۉغری، مېن مملکت ایچیده اۉز علاقه ترماغیمنی سقلب قالگندیم، دری و پشتو تیللریده بې‌ملال صحبت قیله آلردیم، اما قربانلر بیلن بې‌واسطه اوچره‌شیش نینگ امکانی بۉلمه‌گنی ایشنی انچه قیینلشتیرردی.
آدملر حیاتلری نینگ اېنگ آغیر، اېنگ دهشتلی لحظه‌لری حقیده گپیره‌یاتگن پیتده سیز اولر نینگ کۉزیگه قره‌ب، صمیمی همدردلیک بیلدیریشینگیز کېره‌ک، مصافه‌دن بونده‌ی علاقه‌نی اۉرنه‌تیش امکانسیز. بو مېن اوچون جوده آغیر بۉلگن. باشقه تاماندن، افغانستان ایچکریسیدن معلومات آلیش هم تاباره مرکبلشیب باریپتی، چونکه طالبان هر کونی معلوماتگه کیریش دایره‌سینی ینه‌ده تاره‌یتیریپتی. بو اېسه بیز نینگ حجتلشتیریش ایشیمیزنی سېزیلرلی درجه‌ده قیینلشتیردی.
اگر افغانستان ایچیده مستقل عاموی اخبارات واسطه‌لر قالمسه، انسان حقلری بوزیلیشی حقیده حسابات بېره‌دیگن ژورنالیستلر بۉلمه‌سه، چېتده‌گی تشکیلاتلر اوچون ایشلش انچه مشکل بۉله‌دی.
بوندن تشقری، مېن اۉزیم هم شونده‌ی حس قیله‌منکی، بیز نینگ همه میزده ینگی آغریق، ینگی یره بار اېدی. هر مرته حسابات اوستیده ایشله‌گنیمده، اوزاق وقت روحی حالتیم یامان بۉلردی، هنوز شونده‌ی. بعضاً مېندن سۉره‌شه‌دی: «بولر نینگ برچه‌سینی قنده‌ی باشقره‌سن؟» مېن دایما جواب بېره‌من، مېن بونی باشقرمه‌یمن. کۉپ حاللرده یازیش پیتیده ییغله‌یمن، کونلب اۉزیمنی یامان حس قیله‌من. استرس و ایچکی باسیم دایم مېن بیلن قاله‌دی. عادتده بیز تشکیلی قیینچیلیکلر حقیده گپیره‌میز، اما کمدن-کم حاللرده بو ایش نینگ روحی ضربه‌لری حقیده سۉز یوریته‌میز. بیز اۉز شخصی آغریقلریمیز حقیده دېیرلی گپیرمه‌یمیز. اصلیده، بو هم سۉنگگی تۉرت ییلده دوچ کېلگن چېکلاو و معمالر نینگ بیر قسمیدیر. اېنگ کته تۉسیقلر، شبهه‌سیز، طالبان تامانیدن یره‌تیلگن، معلوماتگه چېکلاو، آدملر نینگ قۉرقووی، عاموی اخبارات بیلن گپلشیشدن تییلیشی و افغانستانده بې‌واسطه اشتراک اېته آلمه‌سلیک بیز دوچ کېلگن اېنگ جدی معمالردن بیریدیر.
۸صبح: انسان حقلری کوزه‌تووچیسی تامانیدن تورلی دولتلرگه، اینیقسه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌گه بېریلگن تکلیف و توصیه‌لر قنچه‌لیک قبول قیلینگن؟ بو حرکتلر عملده قنده‌ی نتیجه بېرگن؟
عباسی: سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده مېن افغانستاندهگی وضعیت بیلن باغلیق تورلی مسأله‌لر بۉییچه عدالت طلب قیلیب کېلدیم. مثلاً، بوگون افغانستان خلقی آچلیک خوفی بیلن یوزمه-یوز توریبدی. مېن ایشانه‌منکی، اۉتگن ییگیرمه ییل دوامیده افغانستانده بۉلگن دولتلر بو خلقنی یالغیز قالدیرمسلیک بۉییچه اخلاقی مسوولیتگه اېگه‌دیرلر. اولر یاردملر مملکت ایچیگه کیریب باریشینی و حقیقتاً محتاج انسانلر نینگ قۉلیگه یېتیشینی تأمینلشلری کېره‌ک. بیز دولتلردن عیناً شونی سۉردیک، طالباننی انسان حقلرینی بوزگنلیکلری اوچون جوابگرلیککه تارتیشنی طلب قیلدیک.
یقینده بیز بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقلری کېنگشیدن شونده‌ی بیر میکانیسم یره‌تیشنی سۉردیککی، او فقط طالبان رهبرلری نینگ جنایتلرینی اېمس، بلکه محلی درجه‌ده‌گی قوماندانلر، ولایت حاکملری و رهبرلری نینگ فعالیتینی هم تېکشیرسین. اولر محلی درجه‌ده طالبان قانونلرینی عملگه آشیره‌یاتگن شخصلردیر.
بیزده خلق‌ارا جنایت محکمه‌سی موجود، او طالبان رهبری و اولر نینگ عالی محکمه رئیسی‌گه نسبتاً قه‌مش بویروغی چیقرگن. اما شو بیلن بیرگه، محلی درجه‌ده آدملرنی قیینه‌یاتگن، قانوندن تشقری، اینیقسه سابق دولت خدمتچیلرینی اۉلدیره‌یاتگن، ناراضیلیک بیلدیرگن عیاللرنی عذابله‌یاتگن و «امر بالمعروف و نهی عن المنکر» قانونلرینی مجبوری جاری قیله‌یاتگن شخصلر هم بار. بو حالتلر نینگ هر بیری اوچون شخصی جنایی جوابگرلیک موجود. شو سببلی بیز بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقلری کېنگشیدن شونده‌ی میکانیسم یره‌تیشنی سۉردیککی، بو حالتلر هم تېکشیریلیب، جوابگرلر قانون آلدیده تورسین. حاضرگی وضعیتگه اعتبار بېریش بیلن بیرگه، افغانستانده اۉتگن اۉن ییللیکلر دوامیده قربان بۉلگنلر نینگ آوازی هم اېشیتیلیشی کېره‌ک.
بو میکانیسم فقط طالبان جنایتلرینی اېمس، بلکه داعش گروهی اعضالری نینگ جنایتلرینی هم تېکشیریشی، جنایی ایشلر یوریتیشی و انسان حقلرینی بوزگن خلق‌ارا کوچلر همده اولگی حکومت عملدارلرینی هم قمره‌ب آلیشی کېره‌ک. ۱۹۹۰ -ییللردن بویان بو حقده کۉپلب حساباتلر موجود. افغانستانده جزاسیزلیک مدنیتی دایم موجود بۉلگن، شو سببلی انسان حقلری کوزه‌تووچی تشکیلاتلری و فقرالیک جمعیتی نینگ اساسی تکلیفی جزاسیزلیک مدنیتیگه برهم بېریش اېدی.
شونی تأکیدلش کېره‌ککی، بو غایه دستلب انسان حقلری کوزه‌تووچی تشکیلاتلری تامانیدن اېمس، بلکه افغانستان مستقل انسان حقلری کمیسیونی تامانیدن ۲۰۲۱ ییلدن اول ایلگری سوریلگن اېدی. بیز فقرالیک جمعیتی و باشقه انسان حقلری تشکیلاتلری بیلن بیرگه‌لیکده بو میکانییمنی قۉللب-قوتله‌دیک.
بو قرار نینگ قبول قیلینیشی، افغانستان خلقی و قربانلر اوچون تاریخی قدمدیر. اروپا اتفاقی بو میکانیسمنی تکلیف قیلگن. بو آغیر خلق‌ارا جنایتلر صادر اېتگنلرگه جدی هشدار، شونینگدېک طالبان ولایت رهبرلریگه آچیق آگاهلنتیریشدیر: اېندیلیکده رهبریت اولرنی حمایه قیله آلمه‌یدی، هر بیر محلی عملدار هم جوابگر بۉله‌دی.
شو بیلن بیرگه، بیز دولتلردن جنسی آپارتاید‌نی مستقل جنایت صفتیده تن آلیشنی سۉردیک. بو باره‌ده‌گی حرکتلر دوام اېتماقده. ۲۰۲۱- ییلدن بېری بیز دولتلردن طالباننی «عیاللرگه نسبتاً هر قنده‌ی کمسیتیشنی برطرف اېتیش تۉغریسیده‌گی کنوانسیون‌نی» بوزگنلیکلری اوچون جوابگرلیککه تارتیشنی طلب قیلدیک.۲۰۲۴- ییل سپتامبرده آلمان، آسترالیا، هالند و کانادا بو جریاننی رسماً باشله‌گنلیکلرینی اعلان قیلیشدی. بو ایشلر انسان حقلری کوزه‌تووچی تشکیلاتی و افغانستان فقرالیک جمعیتی نینگ همکارلیکده‌گی نتیجه‌لریدیر و ایریم حاللرده انیق همده عملی یوتوقلرگه اېریشیلگن.
۸صبح: سیز نینگچه، بوگونگی کونده افغانستاندهگی اېنگ کته انسان حقلری انقراضی نیمه؟
عباسی: اېنگ کته انسان حقلری انقراضی، بو عیاللر حالتیدیر. افغانستان دنیاده‌گی اېنگ چوقور انسان حقلری انقراضلریدن بیرینی باشدن کېچیره‌یاتگن بۉلسه‌ده، اونینگ ایچیده اېنگ آغیر وضعیت عیناً عیاللرگه تېگیشلی. ۲۰۲۵- ییلده بوتون دنیاده شونده‌ی مملکت یۉقکی، او یېرده عیاللر آلتینچی صنفدن کېین اۉقیش حقیدن محروم بۉلسین، ایشلشگه رخصت بېریلمسین، حرکت اېرکینلیگی بۉلمسین و حتا که کییم تنلش حقیدن هم محروم بۉلسین. افسوسکی، بو کېنگ کۉلملی حقوقبوزرلیکلر بیلن بیر پیتده مملکت آغیر انسان‌سیورلیک انقراضنی هم باشدن کچیرماقده، ۲۲ میلیوندن آرتیق کیشی آچلیک خوفی آستیده و ینه بیر قتیق قیش یقینلشماقده.
۸صبح: سیز کۉپلب حساباتلر اوستیده ایشله‌گن‌سیز. شخصا سیزگه کوچلی تأثیر قیلگن حسابات بۉلگنمی؟
عباسی: هه، مېن ایشله‌گن دېیرلی هر بیر حسابات مېنگه چوقور تأثیر قیلگن. ۲۰۲۱- ییلدن کېین مېن افغانستان خلقی نینگ اقتصادی احوالی حقیده حسابات تیارله‌یاتگن اېدیم. شو پیتده غور ولایتیدن بیر آته نینگ حکایه‌سینی اېشیتدیم — او، تورت یاکه بیش یاشلی فرزندینی آزیق-آوقت یېتیشمسلیگی سببلی یۉقاتگن اېدی. او بیلن صحبت مېن اوچون جوده آغیر و لرزه‌لی تجربه بۉلدی، چونکه مېن اونگه یاردم بېریش نینگ هېچ قنده‌ی امکانیگه اېگه اېمسدیم.
اۉشه حسابات اوچون مېن کۉپلب واقعه‌لر و حکایه‌لرنی ییغدیم، افغانستاندهگی اقتصادی انقراض نینگ حقیقی معناسینی کۉرسه‌تیش اوچون. اما بو حالت اوزاق وقت خاطره‌مدن چیقمه‌ی قالدی. مېنده اېبلش بار، باش‌پناه بار، لېکن مملکت ایچیده فرزندینی آچلیکدن یۉقاتگن آدم بیلن گپلشیش، بو منظره هنوزگچه کۉز آلدیمده.
مېنی چوقور تأثیر قیلگن و یوره‌گیمگه یقین بۉلگن حساباتلردن بیری، عیاللرگه نسبتاً زۉرآورلیکنی تعقیقلش تۉغریسیده‌گی قانون حقیده اېدی. بو حسابات ۲۰۲۱ ییلدن اولگی دورگه تېگیشلی بۉلیب، مېن اونده دېیرلی ایکی ییل ایشله‌دیم. بریتانیاده ماسترلیک اۉقیاتگن پیتیمده هم شو موضوعده تدقیقات قیلردیم. کېین افغانستانگه قیتیب، ایشنی دوام اېتتیردیم. بو حساباتده مېن اوزاق دوام اېتگن محکمه ایشلرینی کوزه‌تدیم، باش‌پناه‌لرده یشه‌گن عیاللر بیلن گپلشدیم، اولر نینگ محکمه جریانلرینی یاریتدیم. عایله ایچیده‌گی زۉرآورلیک، اویدن قاچیش و حتا که جنسی زۉرآورلیک حالتلری بار اېدی. اَیریم قیزلرنی شخصا تنیردیم، چونکه اولر نینگ ایشینی کوزه‌تیب بارگنمن. بو حساباتده بیز قانون نینگ ضعیف و بۉش جایلرینی کۉرسه‌تیب، اونی قنده‌ی مستحکملش ممکنلیگینی تکلیف قیلدیک. مېن چین دلدن امید قیلگنمن، بو توصیه‌لر عیاللرنی حمایه قیلیشده یاردم بېره‌دی دېب.
اما بو حسابات کابل قوله‌شی عرفه‌سیده، فقط ایکی هفته آلدین چاپ اېتیلگن اېدی. شو سببلی او مېن اوچون جوده مهم، مېن اونگه جوده کۉپ محنت صرفله‌دیم، امید بیلن ایشله‌دیم. افسوسکی، ایکی هفته اۉتگچ، افغانستانده بو قانون بوتونله‌ی یۉق بۉلدی و حاکمیت اونگه ایشانمه‌گن حالده اونی بېکار قیلدی.
۸صبح: عیاللر، ژورنالیستلر و آزچیلیکلر حالتی قنده‌ی اۉزگرگن؟ قَیسی گروهلر باشقه‌لرگه نسبتاً کۉپراق خوف آستیده؟
عباسی: افغانستانده عیاللر نینگ عموماً عادی حیاتی یۉق. اولر نینگ دېیرلی برچه انسانی و اساسی حقلری بوزیلگن. عیال افغانستانده نه مکتبگه، نه ایشگه باریش حقیگه اېگه. اولر کمسیتووچی قانونلر تیزیمی بیلن تۉقنه‌ش کېلیشماقده. عملی چېکلاولردن تشقری، بوندن هم چوقورراق معما شونده‌کی، عیاللر نینگ انسانی قدر-قیمتیگه حقارت قیلینماقده. حاکمیت عیاللرگه «سیز نینگ آوازینگیز اوی تشقریسیده اېشیتیلمسلیگی کېره‌ک» دېییشی، بو قانون قیسی درجه‌ده قۉللنیلیشیدن قطعی نظر، اۉزی انسانیتگه آچیق حقارتدیر. بو درجه‌ده‌گی قۉپال و تحقیرلی قانونلرنی فقط افغانستان عیاللری باشیدن کچیرماقده.
عیاللرگه قرشی کېنگ کۉلملی تضییق بیلن بیر قطارده، آزچیلیکلرگه، اینیقسه هزاره‌لرگه نسبتاً کمسیتیش هم کوچلی. هزاره‌لر حالتی خواطرلی و آزچیلیکلر حقلری بوزیلیشی حقیده کۉپلب حجتلر و حساباتلر موجود. مملکت شمالیده صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لر، پنجشیرده یوز بېره‌یاتگن اوروش جنایتلری، اۉزبېکلرگه نسبتاً کمسیتیشلر، بولر نینگ برچه‌سی قومی کمسیتیش و زۉرآورلیک نینگ خوفلی، تیزیملی مدلیگه اشاره قیله‌دی.
طالبان اسلام دینی نینگ یگانه تلقینیگه اېگه بۉلیب، افغانستانده اۉزلریدن باشقه تلقیننی قبول قیلمه‌یدی. مثلاً، جعفری فقه‌نی اۉقیتیش تعقیقلنگن، شیعه علمالر کېنگشی عملده چېتگه سوریلگن، حال‌بوکه شیعه‌لر اهالی نینگ کته قسمینی تشکیل اېته‌دی. شونینگدېک، بدخشانده طالبان اسماعیلی مذهبیگه اعتقاد قیلووچیلرنی حنفی فقه‌گه اۉتیشگه مجبورله‌ماقده. بو حرکتلر طالبان افغانستانده باشقه‌لرنی تن آلمه‌سلیگینی کۉرسه‌ته‌دی.
آزچیلیکلر نینگ احوالی شبهه‌سیز خواطرلی، عیاللرنی‌کی اېسه آغیر، ژورنالیستلر نینگ اېسه نهایتده مشکل. بوگون کیم طالباننی تنقید قیلسه، او خوف آستیده. مېن ایلگری افغانستان قوله‌شی آلدیدن بیرگه ایشله‌گن ژورنالیستلر بیلن حلی هم علاقه‌ده‌من. افسوسکی، مملکتده مستقل و اېرکین عامه‌وی اخبارات واسطه‌سی قالمه‌گن. حاضرگی شرایطده هېچ بیر عامه‌وی اخبارات واسطه‌سی اېرکین فعالیت یوریته آلمه‌یدی یاکه سانسور‌سیز حقیقتنی یاریتالمه‌یدی.
سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده ژورنالیستلرنی حبسگه آلیش، قییناققه سالیش و کلتکلش حالتلری کۉپ قید اېتیلگن، اولر نیمه بیلن عیبلنه‌یاتگنی، نېگه حبسگه آلینگنی نامعلوم، مدافع وکیلی یاکه عایله‌سی بیلن باغلنه آلمه‌یدی. افغانستانده سۉز اېرکینلیگی عملده بوتونله‌ی بۉغیلگن، اېندی «سۉز اېرکینلیگی» دېگن نرسه یۉق. خودی شونده‌ی حالتنی عیاللر مثالده هم کۉره‌میز: اولر اساسی انسانی حقلردن محروم و اولر نینگ آوازی جماعت میدانیده بوتکول اۉچیریلگن.
«امر بالمعروف و نهی عن المنکر» قانونی، طالبان نینگ افغان فقرالری نینگ، اینیقسه عیاللر نینگ حقلریگه سۉنگگی هجومی. بو قانونگه بناءً، عیال حتا جماعت ترانسپورتیدن مستقل فایده‌لنه آلمه‌یدی. تکسی‌چی هېچ قنده‌ی حقی وکالتی بۉلمه‌گن شخص، قرار قیله‌دی: عیال «تۉلیق حجابده»می، یانیده «محرمی» بارمی، یالغیز سفر قیلیشگه «عقللی و بلاغتگه یېتگن»می یاکه یۉقمی. بو حالت نهایتده خواطرلی.
طالبان مفکوره‌سی نهایتده خوفلی مفکوره‌دیر. بیز نینگ عیاللر حالتی حقیده‌گی سۉنگگی حساباتیمیزده افغانستانده کېچه‌یاتگن واقعه‌لر عیاللرگه قرشی تیزیملی و کېنگ قمراولی جنسی کمسیتیش اېکنینی کۉرسه‌ته‌دی.
خلق‌ارا جزایی محکمه‌سی موجود دلیللر اساسیده طالبان رهبری و عالی محکمه رئیسی اوچون حبس بویروغینی چیقرگن. شو بیلن بیرگه، افغانستان عیاللری اۉز حالتینی «جنسی آپارتاید» دېب تعریفله‌یدی. بولر نینگ برچه‌سی افغانستان نینگ نهایتده قارانغی منظره‌سینی کۉرسه‌ته‌دی.
شونینگدیک، (LGBTQ+) جماعه‌سی نینگ احوالی افغانستانده نهایتده آغیر، اینیقسه طالبان «امر بالمعروف و نهی عن المنکر» قانونینی جاری قیلگنیدن بېری، بو جماعه نینگ موجودلیگی و شخصیتی جنایت دېب اعلان قیلینگن. سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده بو جماعه اعضالرینی حبسگه آلیش، قییناققه سالیش و شفقتسیز مناسبتده بۉلیش حقیده کۉپلب حساباتلر چیققن. اولگی حکومت دوریده هم اولر نینگ حالتی آسان اېمسدی، اما حاضرده اولر جمعیتده‌گی اېنگ حمایه‌سیز و اېنگ چتیده‌کی گروهگه ایلنگن، دایمی تهدید، زۉرآورلیک و انسانی حقلردن محروملیک آستیده یشه‌ماقده.
کیم طالبانگه قرشی چیقسه یاکه اولر نینگ سیاست و غایه‌لریگه ناراضیلیک بیلدیرسه، خوف آستیده قاله‌دی. اینیقسه، عیاللر، ژورنالیستلر، فقرالیک جمعیتی فعاللری، انسان حقلری حمایه‌چیلری و دینی همده قومی آزچیلیکلر افغانستانده هېچ قنده‌ی خوفسیزلیک یاکه دخلسیزلیککه اېگه اېمس.
۸صبح: سیز بیر نېچه بار طالباننی جوابگرلیککه تارتیش اوچون خلق‌ارا میکانیسم یره‌تیلیشینی طلب قیلگنسیز. بونده‌ی میکانیسم عملده قنده‌ی خصوصیتلرگه اېگه بۉلیشی کېره‌ک؟
عباسی: بیز اوچون بیر نېچه تمایل جوده مهم اېدی: بو میکانیسم بې‌طرف، مستقل و کېنگ قمراولی بۉلیشی کېره‌ک. «کېنگ قمراولی» دېگنی، او حاضر افغانستانده صادر بۉله‌یاتگن جنایتلرنی تېرگاو قیله آلیشی، اۉتمیشده صادر بۉلگنلرنی هم قمره‌ب آلیشی، حتا کېله‌جکده صادر بۉلیشی ممکن بۉلگن حالتلرنی هم کۉریب چیقیشی کېره‌ک. یعنی، بو میکانیسم وقت یاکه جنایت توری بۉییچه هېچ قنده‌ی چېکلاوگه اېگه بۉلمسلیگی ضرور. بو بیز اوچون «قیزیل چیزیق» اېدی. جوده مهم‌کی، هر قنده‌ی یره‌تیله‌دیگن میکانیسم ایکی یاقلمه ستندردلرنی یره‌تمسین و چین معناده مستقل همده عدالتلی بۉلسین، اینیقسه، جنایتچیلرنی جوابگرلیککه تارتیش خلق‌ارا میکانیسمی بۉلیشی کېره‌ک.
بو میکانیزم انسان حقلری بوزیلیشلرینی تېرگاو قیله آلیشی، دلیللرنی توپلشی، جزایی ایشلر تیارلشی و جنایتچیلرنی انیقلشی کېره‌ک. بو جوده مهم، چونکه حاضرچه افغانستانده هېچ بیر اداره بو ایشنی تۉلیق عملگه آشیرالمه‌گن.
جنایتچیلرنی انیقلش مسأله‌سی جوده مهم. مثلاً، بیر ناراضیلیکچی عیال بیلن گپلشسنگیز، اولر نینگ اکثریتی طالبان قماقخانه‌سیده قییناققه سالینگنینی ایته‌دی، اما هېچ کیم کیملر بو قییناقلرنی عملگه آشیرگنینی بیلمه‌یدی. یاکه ژورنالیستلر ایته‌دی: «بیزنی طالبان استخباراتی حبسگه آلدی، قییناققه سالدی». بو دهشتلی قییناقلرنی کیم عملگه آشیردی؟ بو انسانی و خلق‌ارا حقلرگه ضد سیاستلر نینگ جوابگری کیم؟ شخصلرنی انیقلش نهایتده مهم.
بو نقطه‌لر جوده اهمیتلی. خلق‌ارا جزا حقوق ساحه‌سیگه کیر گنینگیزده، اېندی شونچه‌که «طالبان سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده شو سیاست اوچون جوابگر» دېییش بیلن کفایه‌لنیب بۉلمه‌یدی، بلکه اولر آره‌سیدن انیق شخصلرنی تاپیش، جزایی ایشلر تیارلش و اولر نینگ دوسیه جوابگرلیگینی بېلگیلش کېره‌ک.
امید قیله‌میزکی، بو میکانیزم فقط طالبان رهبرلری، مثلاً، هبت الله آخندزاده و خالد حنفی‌گه ه قرشی اېمس، بلکه ولایت درجه‌سیده‌گی عملدارلرگه هم قرشی ایش آچه‌دی: یعنی، کیم بو سیاستنی عملگه آشیرگن یاکه اونگه یۉل قۉیگن بۉلسه، او هم جوابگر بۉلیشی کېره‌ک. مثلاً، بیر ولایت نینگ استخبارات رهبری اۉزی قییناق قیلمه‌گن بۉلیشی ممکن، لېکن اونینگ قۉل آستیده‌گیلر قیینه‌گن بۉلسه، او رهبر بریبیر جزا جوابگرلیککه تارتیلیشی لازم. شو خصوصیتلر و انیقلیکلر بیز بو میکانیسم اوچون بېلگیله‌گن اساسی تمایللر اېدی.
۸صبح سیز نینگچه، خلق‌ارا همجمعیت نېگه هنوزگچه افغانستاندهگی کېنگ کۉلملی انسان حقلری بوزیلیشلریگه جدی جواب بېره آلمه‌یپدی؟
عباسی: خلق‌ارا همجمعیت نینگ عملی چاره کۉرمه‌یاتگنیگه بیر نېچته سبب بار. بیرینچیدن، افغانستان اېندی خلق‌ارا کون ترتیبی نینگ اساسی استوار یۉنه‌لیشیده اېمس. اوکراین‌ده‌گی اوروش باشلنگنیدن سۉنگ، افغانستان دنیاده‌گی ینگیلیکلر سرلوحه‌لریدن توشدی، سۉنگ غزه انقراضی باشلندی. بیر انقراض آرتیدن باشقه‌سی کېلگنده، عادتده اولگیلری اونوتیله‌دی. مثلاً، حاضر عراق، سودان یاکه میانما حقیده قنچه‌لیک کۉپ گپیریله‌دی؟ بو موضوعلر اېندی کم اعتبار تاپه‌دی.
افغانستان اېندی استوار یۉنه‌لیش اېمس و شو بیلن بیرگه، طالبان سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده شونده‌ی آغیر شرایط یره‌تدیکی، مملکتده فعالیت یوریتیش جوده مشکل بۉلیب قالدی. اولر هېچ نرسه‌گه ماسلشووچن اېمسلیکلرینی، انسان حقلریگه رعایه قیلمسلیکلرینی و هېچ نرسه‌گه جوابگر اېمسلیکلرینی اثباتله‌دیلر.
هېچ بۉلمه‌گنده سۉنگگی بیر ییل ایچیده خلق‌ارا همجمعیت نینگ افغانستاندهگی شفافلیگی و جوابگرلیگی یامان حالتده بۉلمه‌گن. طالبان رهبری و اولر نینگ عالی محکمه رئیسی اوچون حبس بویروغینینگ چیقریلیشی، بو نهایتده مهم قدم؛ اینیقسه افغانستان عیاللری و عدالت ایزله‌یاتگنلر اوچون. آسترالیا، کانادا، هالند و آلمان شونینگدېک اعلان قیلدیکی، اولر عیاللرگه نسبتاً هر قنده‌ی کمسیتیشنی یۉقاتیش تۉغریسیده‌گی کنوانسیون‌نی بوزگنلیک اوچون طالباننی جوابگرلیککه تارته‌دیلر. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقلری کېنگشی هم افغانستان اوچون مخصوص میکانیسم یره‌تدی. شونگه قره‌مه‌ی، افغانستان اوچون جاری اېتیلگن خلق‌ارا میکانسم‌لر یېترلی اېمس. مېنینگ فکریمچه، دنیاده افغانستاندهگی کېنگ کۉلملی انسان حقلری بوزیلیشلریگه قطعی جواب بېریش اوچون جماعه‌وی اراده یۉق. افسوسکی، خلق‌ارا همجمعیت افغان خلقی اوچون قنده‌ی یاردم بېریشنی انیقلشده هماهنگلیککه اېگه اېمس.
۸صبح: : سیز نینگچه، طالبان رهبرلرینی خلق‌ارا محکمه‌لرده جوابگرلیککه تارتیش امیدی بارمی؟
عباسی: شبهه‌سیز، بیزده افغانستان مسأله‌سی بۉییچه تېرگاو آلیب باره‌یاتگن خلق‌ارا جزا محکمه‌سی موجود. بوندن تشقری، خلق‌ارا عدلیه محمه هم بار. تۉرته مملکت تامانیدن اعلان قیلینگن بیانات حاضر مذاکره باسقیچیده، بو جریان عادتده تامانلر اۉرته‌سیده‌گی مذاکره‌لردن عبارت بۉله‌دی. اگر بو مذاکره‌لر نتیجه‌سیز توگه‌سه، مسأله حکملیککه یوباریله‌دی، اگر او هم نتیجه بېرمسه، تامانلر اونی خلق‌ارا عدلیه محکمه‌سی‌گه تاپشیریشلری ممکن. شو باعث، آخر-عاقبت طالبان رهبرلرینی جوابگرلیککه تارتیشی ممکن بۉلگن ایکی خلق‌ارا محکمه موجود، بو اېسه جوده مهم مسأله‌دیر.
خلق‌ارا جزا محکمه، طالبان رهبرلری اوچون حبس بویروغی چیقرگن و بو بویروق اولر تیریک اېکن، کوچده قاله‌دی. امید قیله‌منکی، بیر کون کېلیب بو طالبان رهبرلری گه‌گاهی‌ده محکمه آلدیده جواب بېریشه‌دی و انسان حقلری بوزیلیشلری اوچون جوابگر بۉلیشه‌دی. شونینگدېک، افغانستان عیاللری نینگ بو شخصلرنی جوابگرلیککه تارتیش حقیده‌گی آرزولری عملگه آشیشیگه امید قیله‌من.
۸صبح: کۉپ خلق، خلق‌ارا بیاناتلر و اعلامیه‌لردن چرچه‌گن، اولر بو عکس ال‌عمل‌لر هېچ قنده‌ی معمانی حل قیلمه‌یدی، دېب ایتیشماقده. حتا انسان حقلری فعاللری هم خلق‌ارا همجمعیت نینگ تأثیریگه ایشانمه‌ی قۉیگن. سیز نینگچه، نیمه اوچون بونده‌ی ایشانچسیزلیک و امیدسیزلیک پیدا بۉلگن؟
عباسی: تۉلیق قۉشیله‌من. بو ایشانچسیزلیک شوندن کېلیب چیقه‌دیکی، افغانستان خلقی سۉزلردن چرچه‌دی. اولر اېندی فقط بیانات اېشیتیشنی اېمس، عملی حرکتنی کوتیشه‌دی. بعضی ایشلرنی خلق‌ارا همجمعیت قیلیش امکانیگه اېگه اېدی، اما ضرور چاره‌لر کۉریلمه‌دی. طالبان تامانیدن عیاللر حقلری نینگ بوزیلیشی فقط ایچکی مسأله اېمس، بو خلق‌ارا مقیاسده‌گی انسان حقلریگه جدی هجومدیر، بو حالتنی اعتبارسیز قالدیریش ممکن اېمس.
بیز دنیاده بیر حالت حقیده گپیریه‌پمیز، افغانستانده قیزلر آلتینچی صنفدن یوقاری اۉقیشگه رخصت اېتیلمه‌یاتگن حالت اېندی «عادتده‌گیدېک» قبول قیلینماقده. اما اگر بو نرسه دنیا نینگ ایسته‌لگن باشقه جاییده صادر بۉلسه، قره‌ش مطلقا باشقه‌چه بۉلردی. افسوسکی، بو افغانستانده صادر بۉله‌یاتگنی اوچون، دنیا استه-سېکین بو حالتگه اۉرگنیب قالدی و اونی عادتی دېب بیلماقده.
مېن انسان حقلری فعاللری و افغان خلقی آره‌سیده ایشانچسیزلیک و امیدسیزلیک نینگ موجودلیگینی تۉلیق توشونه‌من. هه، همدردلیک ضرور و مملکتلر بو حالتگه حسی جواب بېریشماقده، اما بیزگه اېنگ کېره‌کلیسی، بو عملی حرکتلردیر. هر بیر دولت طالبان اوستیدن باسیم اۉتکزیش واسطه‌لریگه اېگه، اگر خواهله‌سه، بو چېکلاولرنی افغان خلقی نینگ یېلکه‌سیدن آلیب تشلشی ممکن.
۸صبح:حاضر انسان حقلری کېنگشی نینگ آلتمیشینچی ییغیلیشی بۉلیب اۉتماقده. اگر بو ییغیلیشنی آلدینگیلری بیلن سالیشتیرسنگیز، سیز نینگچه، مملکتلر نینگ طالبان، عیاللر حالتی و کېنگ کۉلملی انسان حقلری بوزیلیشلریگه مناسبتیده قنده‌ی فرق کوزه‌تیله‌دی؟ عکس‌العمل‌لر یاکه سیاستلرده ایجابی اۉزگریشلر بارمی؟
عباسی: انسان حقلری کېنگشی نینگ سۉنگگی ییغیلیشی اولگیلریدن انچه فرقلی بۉلدی و فقط اعلامیه بیلن چېکلنمه‌ی، عملی قدملر تشلندی. انسان حقلری بوزیلیشلرینی تېرگاو قیلیش میکانیسمی تصدیقلندی. هېچ بۉلمه‌گنده اروپا اتفاقی اۉز موضع‌سینی اۉزگرتیردی، افغانستان فقرالیک جمعیتی نینگ آوازینی اېشیتدی و اوشبو میکانیسمنی تکلیف قیلدی، بو اېسه کته قدمدیر.
۸صبح: بونده‌ی قتیغ محیطده انسان حقلری بوزیلیشینی حجتلشتیریش قنچه‌لیک مشکل؟ سیز قنده‌ی تۉسیقلرگه دوچ کېله‌سیز؟
عباسی: افغانستانده انسان حقلری بوزیلیشلرینی حجتلشتیریش نهایتده قیینلشدی. مملکت ایچیده خبر ییغیش اوچون اېرکین یوریش امکانی یۉق، آدملر اېسه طالبان قۉرقوویدن گپیره آلمه‌یدی. کۉپ حاللرده بیز افغانستانده اصلیده نیمه بۉله‌یاتگنینی بیلمه‌یمیز، توزیله‌یاتگن حساباتلر اېسه وضعیت نینگ فقط کیچیک قسمینی عکس اېتتیره‌دی. طالبان حجتلشتیریش و حسابات بېریشگه رخصت بېرمه‌یدی، و واقعی وضعیت اېشیته‌یاتگنیمیزدن هم یامانراق. ایشانچ بیلن ایتیشیم ممکنکی، بیز افغانستان نینگ عمومی منظره‌سینی تصویرله‌ی آلمه‌ی میز، اما مملکتده نیمه‌لر کېچه‌یاتگنینی اصلیده بیلمه‌یمیز، وضعیت عاموی اخبارات واسطه‌لرده اۉقیاتگنیمیز یاکه اېشیته‌یاتگنیمیزدن انچه دهشتلیراق.
۸صبح:افغانستان فقرالیک جمعیتی نینگ سورگونده‌گی رۉلینی قنده‌ی بهاله‌ی‌سیز؟ اولر نینگ آوازی یېترلیچه اېشیتیله‌یپدیمی؟
عباسی: افغانستان فقرالیک جمعیتی نینگ رۉلینی یوکسک بهاله‌یمن. بو جمعیت نهایتده برداشلی، جسور و موضع آلیش و علاقه ترماغیدیر. سۉنگگی بیر ییل ایچیده اولر بیلن یقیندن همکارلیک قیلیش شرفیگه میسر بۉلدیم و اولر نینگ نی‌قدر فداکارانه، صبر بیلن و صداقت بیلن ایشلشینی اۉز کۉزیم بیلن کۉردیم. اولر ساعتلب، حتا کونلب، هېچ قنده‌ی مادی منفعت کوتمه‌ی، رضاکار صفتیده حقوق بوزیلیشلرینی حجتلشتیریش، عدالت طلب قیلیش و خلق حقلرینی حمایه قیلیش بیلن شغللنیشه‌دی.
افغانستان فقرالیک جمعیتی سورگونده نسبتاً ینگی حادثه‌دیر. تۉرت ییلدیرکی، همه‌میز آغریق، اضطراب و غم بیلن یشهی‌میز؛ اۉز یورتیمیزدن قوویلگنمیز و اېندی افغانستانگه قیتالمه‌یمیز. عایله‌لریمیز، دۉستلریمیز و حیاتیمیز نینگ کته قسمی هنوز اۉشه یېرده. مهاجرلیکده اېسه، عادی حیات دېگن نرسه یۉق.
فقرالیک جمعیتی وکیللری آوازلری یېترلیچه اېشیتیلمسه‌ده، هېچ قچان امیدنی یۉقاتمه‌دی، کوره‌شدن واز کېچمه‌دی. اولر نه‌فقط افغانستانده انسان حقلری بوزیلیشلرینی تېکشیره‌دیگن خلق‌ارا میکانیسم یره‌تیلیشی اوچون حرکت قیلدیلر، بلکه «جنسی آپارتاید»نی تن آلیش یۉلیده هم جدی ایشله‌ماقده‌لر. شونینگدېک، اولر دایمی روشده طالبان نینگ لېگیتیملشوو جریانیگه قرشی توریب، اولرنی قانونیلشتیریشگه یۉل قۉیمسلیک اوچون کوره‌شماقده‌لر.
۸صبح: سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده عیاللر ناراضیلیکلری و اولر نینگ حرکتلری مملکتلر قرارلریگه، بیاناتلریگه و خلق‌ارا سیاستلرگه قنده‌ی تأثیر کۉرسه‌تدی؟ بوگون بو آوازلر قه‌یېرده توریبدی و خلق‌ارا مقیاسده قنده‌ی اېشیتیلماقده؟
عباسی: سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده عیاللر ناراضیلیکلری هېچ بۉلمه‌گنده طالبان نینگ تن آلینیشی جریانینی توخته‌تدی. افغانستان عیاللری چینه‌کم جسوردیرلر. بعضیده اولرنی اوزاقدن کوزه‌تر اېکنمن، بو قدر جسارت و فداکارلیک قنده‌ی قیلیب بیر انسانگه سیغیشینی حیرت بیلن کۉره‌من. اولر عذاب، باسیم و خوفگه قره‌مه‌ی، بریبیر تیک توریشماقده و کوره‌شماقده.
هنوز افغانستان ایچیده عیاللر ناراضیلیک حرکتلری موجود. اولر دېیرلی برچه انسانی حقلریدن محروم اېتیلگن بۉلسه‌لرده، امیدلرینی یۉقاتمه‌گنلر، بو اېسه الهام بغیشله‌یدی. بلکه اولر نینگ آوازی حلی تۉلیق اېشیتیلمه‌گندیر، اما اونی اعتباردن چېتده قالدیریش نینگ علاجی یۉق. افغان عیاللری نینگ آوازی نهایتده کوچلی، اولرنی انکار قیلیب بۉلمه‌یدی. اولر هر سفر بیرار واقعه یوز بېرسه، حتا طالبان کۉچه‌گه چیقیشگه رخصت بېرمسه هم، اۉز ناراضیلیکلرینی تورلی اصوللر بیلن افاده اېته‌دیلر.
بیری چادر کیه‌دی، بیری قۉشیق ایته‌دی، ینه بیری رقصگه توشه‌دی یاکه یوزینی یاپه‌دی، بولر نینگ بری گۉزل، قیمتلی و الهاملنتیرووچی ناراضیلیک شکللریدیر. بو آوازلر اېشیتیلمسلیگی ممکن اېمس.
کۉپچیلیک دولتلر افغانستان بۉییچه قرار قبول قیله‌یاتگنده اولا اۉز ملی منفعتلرینی حسابگه آله‌دی. بو اچیق، اما حقیقتدیر. شونگه قره‌مه‌ی، افغانستان عیاللری شونده‌ی کوچلی ایشنی عملگه آشیردیلرکی، او بوتون جهان سیاستلریگه تأثیر کۉرسه‌تدی.
۸صبح: خلق‌ارا همجمعیتدن نیمه‌لرنی کوتماقده‌سیز؟ قیسقه مدتده قنده‌ی چاره‌لر فایده‌لی بۉلیشی ممکن؟
عباسی: افغانستانده سۉنگگی ۲۰ ییل دوامیده اشتراک اېتگن دولتلر افغانستان خلقینی یالغیز قالدیرمسلیکلری، اولر نینگ یانیده توریشلری کېره‌ک دېب اۉیله‌یمن. فقط همدردلیک بیلدیریش اېمس، بلکه خلق‌ارا میکانیسم‌لر آرقه‌لی طالبان اوستیدن باسیم اۉتکزیش، اولرنی جوابگرلیککه تارتیش کېره‌ک. خلق‌ارا سودلر، خلق‌ارا میکانیسم‌لر یاکه طالبان بیلن آلیب باریله‌یاتگن سیاسی مناسبتلر، بولر نینگ بری مهم‌دیر.
اولر دوحه و کابلده طالبان بیلن مذاکره‌لر آلیب باریشماقده. او حالده اولر اۉز موضوع‌لرینی انیقلشلری کېره‌ک: قیسی موضوعلر بۉییچه صحبتلشیشه‌دی و قیسی مسأله‌لرده اولرگه یان بېریشماقچی؟ مثلاً، اۉتگن تۉرت ییل ایچیده‌گی برچه مذاکره‌لر و علاقه‌لر طالبانگه قنده‌ی امتیازلر بېردی، قنده‌ی اۉزگریشلر کېلتیردی؟ اېندی اولر نیمه‌نی دوام اېتتیرماقچی؟
بو عینِ دمده خلق‌ارا همجمعیت اوچون یخشی امکانیت، افغانستان بۉییچه سیاستلرینی قیته کۉریب چیقیش و بیرآز توخته‌ب، وضعیتنی تحلیل قیلیش کېره‌ک. اولر افغان خلقی نینگ آوازینی تینگلشلری شرط. اۉتگن ۲۰ ییلده‌گی خطالر و موفقیتسیزلیکلر، مملکتنی تۉلیق توشونمسدن، خلقنی تنیمسدن قیلینگن سیاستلر، عیناً شو حالتلر افغانستان حکومتی نینگ قوله‌شیگه آلیب کېلدی. بولرنی آچیقچه‌سیگه محاکمه قیلیش ضرور.
مېنیمچه، افغانستان نینگ قوله‌شی فقط ۲۰۲۱ -ییل اگستی‌گه تېگیشلی اېمس، بلکه ۲۰۲۰-ییل فبروری‌ده امریکا طالبان بیلن تۉغریدن-تۉغری تینچلیک بیتیمینی امضاله‌گن پیتدن باشلنگن اېدی. اۉشه پیتده افغانستان حکومتی بوتونله‌ی چېتگه سوریلگن اېدی. شو سببلی، افغانستان نینگ قوله‌شی اوچون برچه تامانلر جوابگردیر. قنده‌ی قیلیب اولر اۉشه خلق آلدیده‌گی مسوولیتلرینی ادا اېتمه‌گن بۉلسه‌لر، اېندی هم جواب بېریشلری کېره‌ک.
۸صبح: اگر بوگونگی افغانستان حقیده فقط بیرته حکایه دنیا مقیاسیده اېشیتیلیشی ممکن بۉلسه، سیز قیسی حکایه نینگ اېشیتیلیشینی ایستردینگیز؟
عباسی: مېن افغانستان ایچیده‌گی جسور عیاللر حکایه‌سی اېشیتیلیشینی ایستردیم، تسلیم بۉلمه‌گن عیاللر حکایه‌سی. مېن هلمندده‌گی ۱۲ یا ۱۳یاشلی قیزه‌لاق نینگ حکایه‌سی اېشیتیلیشینی خواهله‌یمن، او هنوز یېر آستیده‌گی مکتبگه قتنه‌یدی، بیلیم آلیشگه اورینه‌دی و افغانستان نینگ یاروغ کېله‌جگی اوچون محنت قیله‌دی. یاکه کابلده، پنجشېرده یاکه دایکندیده یشاوچی اۉسمیر قیز، او همان اۉز ناراضیلیگینی طالبان نینگ عیاللرگه قرشی سیاستیگه قرشی ویدېو آرقه‌لی افاده اېته‌دی.
افغانستان ایچیده‌گی هر بیر آنه قیزیگه طالبان حکایه قیله‌یاتگن دنیادن بوتونله‌ی باشقه‌چه اېرتک ایته‌دی، اولرگه امید نینگ صورتینی چیزه‌دی. اگر دنیا فقط بیرته حکایه‌نی اېشیتیشی کېره‌ک بۉلسه، مېن ایستردیمکی، بو، افغانستان عیاللری نینگ قرشیلیک حکایه‌سی بۉلسین. اگر افغانستاننی بیر نرسه آرقه‌لی تنیتیش کېره‌ک بۉلسه، مېن اونی عیاللری نینگ قرشیلیک روحی آرقه‌لی تنیتیشنی ایستردیم.
۸صبح: سۉنگیده، طالبان حکمرانلیگی آستیده یشه‌یاتگن عیاللر و یاشلر اوچون قنده‌ی خبر بېرماقچیسیز؟
عباسی: هنوز افغانستانده یشه‌یاتگن عیاللر و یاشلر نینگ هر بیری الهام منبعیدیر. اولر نینگ مملکت ایچیده‌گی آوازلری بیز نینگ تشقریده‌گی آوازلریمیزگه کوچ بېره‌دی. مېن انسان حقوقلری بوزیلیشینی حجتلشتیریش بیلن شغللنووچی تشکیلاتده ایشلاوچی کیشی صفتیده اۉزیمنی مسوول حس قیله‌من. اولر بیلسینلرکی، اولر نینگ جسارتی و حرکتلری مېنگه کوچ به‌غایشله‌یدی، افغانستان اوچون ایشلشیمگه تورتکی بېره‌دی.
مېن امید قیله‌منکی، اولر ینه‌ده یخشی افغانستانگه ایشانیشه‌دی و اۉزلریدن فخرلنه‌دیلر. اولر، افغانستان نینگ کېله‌جگیدیر. اگر بیز «طالباندن کېینگی افغانستان» حقیده گپیره‌یاتگن بۉلسه‌ک، بو کېله‌جک عیناً شو عیاللر جسارتی و صبری نینگ محصولی دیر.
