کتاب و اۉقیتووچیلر یېتیشمسلیگی؛ اۉقووچیلر: طالبان تعلیم اۉرنیگه سلّه اۉره‌شگه اورغو بېرماقده
ایلیا
دولت مکتبلری‌نینگ اَیریم اۉقووچیلری درسلیکلر و اۉقیتووچیلر یېتیشمسلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر کتاب و اۉقیتووچی یېتیشمسلیگی تعلیم جریانینی قیینلشتیرگنینی، اَیریم حاللرده اېسه اۉزلریگه کېره‌ک بۉلگن درسلیکلرنی شخصی مبلغلری حسابیدن ساتیب آلیشگه مجبور بۉله‌یاتگنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، مکتبلر اۉقوو ییلی یکونلنگچ، اۉقووچیلر شخصی مبلغلری حسابیدن ساتیب آلگن کتابلرینی ینه اولردن آلیب قۉیه‌دی. اولر مکتب تامانیدن ترقه‌تیلگن کتابلر هم کۉپ حاللرده اېسکی و اېسکیرگن بۉلیب، برچه اۉقووچیلرگه یېتیب بارمه‌یاتگنینی قۉشیمچه قیلماقده.
بو اۉقووچیلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده ثمره‌سیز اۉقیتیش اصوللری، اَیریم اۉقیتووچیلر‌نینگ درس و اۉقووچیلرگه اعتبارسیزلیگی، اۉقوو خانه‌لری، لابراتوار، ایچیملیک سووی، معیاری حاجتخانه‌لر همده چوکی و مېزلر یېتیشمسلیگینی مکتبلرده‌گی باشقه معمالر صفتیده تیلگه آله‌دی. اولر، شونینگدېک، اَیریم دولت اۉغیل باله‌لر مکتبلریده مدیرلر تعلیمگه اعتبار قره‌تیش اۉرنیگه محلی کییم و سلّه کییشگه اورغو بېره‌یاتگنینی اَیته‌دی. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم مکتبلرده اۉقووچیلرگه بېلگیلنگن کییم و سلّه‌نی کیمسه‌لر، هَیده‌لیش یاکه جزاگه دوچ کېلیشلری حقیده آگاهلنتیریلگن.
سلطانه، دولت مکتبلریدن بیری‌نینگ اۉقووچیسی، اۉقوو ییلی یکونلنیشیگه یقینلشه‌یاتگن بیر پیتده کۉپلب اۉقووچیلر‌نینگ یېترلی درسلیکلری یۉقلیگینی اَیته‌دی. او عایله‌سی اۉزیگه کېره‌ک بۉلگن کتابلر‌نینگ اکثریتینی شخصی مبلغ حسابیدن ساتیب آلگنینی، بیراق مکتب تامانیدن ترقه‌تیلگن کتابلر هر بیر صنفده‌گی اتیگی بیر نېچه اۉقووچیگه یېتگنینی، اولر‌نینگ اَیریملری اېسه اېسکیرگنلیگی سببلی فایده‌لنیشگه یراقسیز اېکنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
سلطانه اَیته‌دی: «اۉقیش اوچون بیزگه کتاب کېره‌ک؛ اگر کتاب بۉلمسه، نیمه‌دن اۉقیمیز؟ بو حالت مېن اوچون جوده استرسلی و اۉزیم قۉشنیلردن اۉتگن ییللرده‌گی کتابلرنی قرضگه آلیب، اولردن اۉقیشگه جوده کۉپ حرکت قیله‌من.»
سید مدثر، ینه بیر اۉقووچی، مکتبلرده، اینیقسه کتاب و اۉقوو قوراللری کبی تعلیم واسطه‌لری‌نینگ یېتیشمسلیگی اۉقووچیلر‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتلرینی چېکله‌گنینی اَیته‌دی. او تعلیم آلیش اوچون یېترلی امکانیتلر‌نینگ یۉقلیگی، اینیقسه عملی فنلر بۉییچه، اۉقووچیلر‌نینگ اساسی معمالریدن بیری اېکنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
مدثر اَیته‌دی: «دولت مکتبلری‌نینگ اکثریتی فقط نامیگه‌‌گینه مکتب. طالبان دوریده بیز درسلیکلر کمه‌یگنی و اۉقیتووچیلر یېتیشمسلیگیگه گواه بۉلیه‌پمیز، کتاب، مکتب جهازلری و تعلیم واسطه‌لری باره‌سیده کۉپلب معمالرگه دوچ کېلماقده‌میز. اۉقووچیلر تۉغری تعلیم آلیشی اوچون ملَکه‌لی اۉقیتووچیلر و درس بېریش صلاحیتی همده قابلیتیگه اېگه بۉلگن کیشیلر ایشگه جلب قیلینیشی کېره‌ک.»
کابل اهالیسیدن بیری احسان، اونینگ ایکّی اوکه‌سی دولت مکتبیده اۉقیدی. او تعلیم کادرلری ترکیبیده‌گی اۉزگریشلر سۉنگگی ییللرده عایله‌لر دوچ کېله‌یاتگن معمالردن بیری اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ایلگری مکتبلرده درس بېرگن اَیریم اۉقیتووچیلر ایشدن بۉشه‌تیلگن و بو حالت تعلیم جریانیگه تأثیر کۉرسه‌تگن.
احسان اَیته‌دی: «راستینی اَیتسم، نیمه دېییشنی بیلمه‌یمن؛ دولت مکتبلری فقط نامیگه‌‌گینه مکتب. شو بېش ییل دوامیده بیز کۉپلب معمالرگه گواه بۉلدیک. درسلیکلر یېتیشمسلیگیدن تشقری، مکتبلرده اۉقیتووچیلر هم یېتیشمه‌یدی. ایلگری درس بېرگن کۉپلب اۉقیتووچیلر چېتلشتیریلدی و درس همده تعلیم اوّلگیدېک اېمس. مکتبلرده معمالر جوده کۉپ و اولرگه یېترلیچه اعتبار قره‌تیش کېره‌ک.»
پنجشیر اهالیسیدن بیری شبیر، کسبی ملَکه‌گه اېگه اۉقیتووچیلر‌نینگ چېتلشتیریلیب، اۉرنیگه متخصص بۉلمه‌گن کیشیلر‌نینگ تعیینلنیشی اَیریم فنلرنی اۉقیتیش صفتیگه سلبی تأثیر قیلگنینی اَیته‌دی. او بو معما انگلیس تیلی و کمپیوتر کبی فنلرده کۉپراق کۉزگه تشلنیشینی قۉشیمچه قیله‌دی.
شبیر اَیته‌دی: «گنجیرده بیر انگلیس تیلی اۉقیتووچیسی و بیر کمپیوتر اۉقیتووچیسینی مکتبدن چېتلشتیریشدی؛ حال‌بوکه، بو اۉقیتووچیلر عیناً شو ساحه بۉییچه بیتیرگن، اۉز متخصصلیگینی اۉقیگن و کورسلرده هم تحصیل آلگن اېدی. اېندی اولر‌نینگ اۉرنیگه بیر ملا تعیینلنگن و او انگلیس تیلی همده کمپیوتردن درس بېریشی کېره‌ک، اما عملده درس بېرمه‌یدی و فقط «بونی اۉقینگ و اۉزینگیز اۉرگنینگ»، دېیدی. بیر تامانده اۉقیتووچیلر یېتیشمسلیگی معماسی بۉلسه، ایکّینچی تامانده متخصصلر‌نینگ چېتلشتیریلیشی معماسی بار.»
بو ییگیت‌نینگ فکریچه، اوشبو حالت‌نینگ عاقبتلری فقط اۉقیتووچیلر یېتیشمسلیگی بیلن چېکلنمه‌یدی و اَیریم حاللرده اۉقووچیلر مکتبنی توگه‌تگنیدن کېین هم اۉقیش و یازیش‌نینگ باشلنغیچ کۉنیکمه‌لرینی تۉغری اېگه‌لله‌مه‌یدی.
شبیر قۉشیمچه قیله‌دی: «اَیریم مکتبلرده اۉقووچیلر‌نینگ تشقی کۉرینیشی و قلپاق همده سلّه کییشیگه کۉپراق اعتبار قره‌تیله‌دی، حال‌بوکه اولر‌نینگ بیلیم آلیش درجه‌سیگه اعتبار بېریلیشی کېره‌ک. اۉقووچی ۱۲ ییل مکتبده اۉقیشی ممکن، اما آخریده هم اۉقیش و یازیشده معماگه اېگه بۉلیشی ممکن.»
عینی پیتده، تعلیم فعاللری‌نینگ اَیریملری درسلیکلر یېتیشمسلیگی نه‌فقط اۉقووچیلر‌نینگ تعلیم ماتریاللریگه کیریشینی چېکلشی، بلکه اولر‌نینگ دقّت-اعتباری، قیزیقیشی و تعلیم آلیش جریانیگه هم تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکنلیگینی اَیتماقده. اولر بیر کتابدن بیر نېچه اۉقووچی‌نینگ بیرگه‌لیکده فایده‌لنیشی اولر‌نینگ مستقل اۉقیشی و درسده‌گی اشتراک اېتیش امکانیتلرینی چېکلشینی قۉشیمچه قیلماقده.
تعلیم فعاللریدن بیری زینب کوهستانی اَیته‌دی: «درسلیکلر اۉقووچیلر‌نینگ اېنگ مهم تعلیم منبعلریدن بیری و اۉقوو دستوری‌نینگ اساسی قِسمی دیر. بیر کتابدن بیر نېچه اۉقووچی فایده‌لنسه، اۉقیتیش و تعلیم جریانی قیینلشه‌دی، اۉقووچیلر‌نینگ دقّت-اعتباری و درسگه قیزیقیشی پسه‌ییشی ممکن. کتابلر‌نینگ یۉقلیگی اۉقووچیلر‌نینگ درسلرنی تۉلیق توشونه آلمه‌سلیگیگه سبب بۉلیشی و نتیجه‌ده اولرده موفقیتسیزلیک همده اۉزیگه بۉلگن ایشانچسیزلیک حسسینی کوچه‌یتیریشی ممکن.»
زینب درسلیکلر بیلن تأمینلش مسؤولیتی تعلیم وزیرلیگی ذمّه‌سیده اېکنینی تأکیدلب، بو معمانی حل قیلیش اوچون بودجه‌نی آشیریش، کتابلرنی منتظم و بې‌پول ترقه‌تیش همده رقملی تعلیم منبعلرینی تأمینلش مکتبلرده‌گی کتاب یېتیشماوچیلیگینی کمه‌یتیریش یۉللریدن بۉلیشی ممکنلیگینی اَیته‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ باله‌لرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمه‌سی (یونیسف) هم افغانستان تعلیم تیزیمی کېنگ کۉلملی معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنینی، بیراق اونی قَیته تیکلش اوچون امکانیت هلی هم موجودلیگینی اَیتماقده.
یونیسف هم افغانستاندهگی تعلیم انقراضی فقط قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی بیلن چېکلنمسلیگی و تعلیم صفتی هم جدّی معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنیدن آگاهلنتیرگن. اوشبو تشکیلات حساب-کتابیگه کۉره، ۲۰۲۶-ییلگچه تخمیناً ۲ میلیون ۴۰۰ مینگ قیز اۉرته تعلیمدن محروم بۉلیب قالگن. تشکیلات، شونینگدېک، افغانستاندهگی ۱۰ یاشلی باله‌لر‌نینگ قریب ۹۰ فایزی عادی متننی اۉقی یاکه توشونه آلمه‌سلیگینی اَیته‌دی.
