مهاجرت؛ طالبانگه قرشی جیمجیت رفراندوم صفتیده
رستاخیز شعله
طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ افغانستاندن عاموی مهاجرت شونچهکه قشّاقلیک، ایشسیزلیک و تورموش قیینچیلیکلریگه نسبتن مناسبت اېمس. اوشبو حادثهنی سیاسی و اجتماعی چېکلاولر، اساسی حقوقلردن محروملیک همده کېلهجک اوچون انیق استقبالنینگ یۉقلیگی بیلن باغلیق حالده کۉریب چیقیش کېرهک. کۉپلب آدملر اوچون مملکتنی ترک اېتیش تنلش، اشتراک اېتیش و کېلهجکنی قوریش امکانیتلری چېکلنگن وضعیتدن اوزاقلشیش دېمک دیر. شو نقطه نظردن، مهاجرتنی طالبان باشقرووی صفتی حقیدهگی اۉزیگه خاص «جیمجیت رفراندوم» دېب اتش ممکن؛ شوندهی رفراندومکی، اونینگ نتیجهسی سیلاو قوتیلریده اېمس، بلکه عایلهلر، یاشلر و ملَکهلی متخصصلرنینگ مملکتدن چیقیب کېتیشیده عکس اېتهدی.
البته، بو تلقین برچه مهاجرلر افغانستاننی سیاسی سببلرگه کۉره ترک اېتماقده دېگن معنانی انگلهتمهیدی. بیر گروه ایش و درآمد تاپیش اوچون، بیر قِسمی عایلهسیگه قۉشیلیش اوچون، باشقهلری اېسه تعلیم، دوالنیش یاکه خوفسیزلیککه اېریشیش مقصدیده هجرت قیلماقده. شونگه قرهمهی، اوشبو عامللر سیاسی و اجتماعی چېکلاولر فانیده یوزهگه کېلگنده، مهاجرت وطنداشلرنینگ مملکت کېلهجگیگه بۉلگن ایشانچی درجهسینینگ کۉرسهتکیچیگه ایلنهدی. اساسی سوال شوکی، نېگه کۉپلب آدملر مهاجرت یۉلیدهگی خوف-خطرلر و مېزبان مملکتلردهگی حیات قیینچیلیکلریگه قرهمهی، افغانستانده قالیشنی اۉز کېلهجگی اوچون ایشانچلی تنلاو دېب بیلمهیپتی؟
قشّاقلیک و ایشسیزلیک مهاجرتنینگ مهم عامللریدیر، بیراق اوشبو حادثهنینگ برچه قیرّهلرینی فقط اقتصادیات بیلن ایضاحلب بۉلمهیدی. افغانستان طالبان قَیتیشیدن آلدین هم ترکیبی اقتصادی معمالرگه دوچ کېلگن اېدی؛ اما ۲۰۲۱-ییل اگوستیدن کېین خارجی یاردملرنینگ قیسقریشی، اقتصادی فعاللیکنینگ پسهییشی و ینگی چېکلاولر اهالینینگ تورموش شرایطینی ینهده آغیرلشتیردی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ ترقیات دستوری اۉزینینگ ۲۰۲۶-ییلگی حساباتیده ۲۰۲۵-ییلده افغانستان اهالیسینینگ ۷۴ فایزینی تشکیل اېتووچی قریب ۲۸ میلیون کیشی اۉزینینگ اساسی احتیاجلرینی تأمینلهی آلمهگنینی معلوم قیلدی. ۱،۹ فایزلیک اقتصادی اۉسیش هم اهالی سانینینگ کۉپهییشی و ایش بازاری احتیاجلریگه هماهنگ بۉله آلمهدی.
بیراق معما فقط درآمدنینگ یۉقلیگیده اېمس؛ بلکه آلدیندن تخمین قیلیب بۉلهدیگن برقرار حیات قوریش امکانیتینینگ یۉقلیگیدهدیر. قیز فرزندی قچان تعلیمگه قَیتیشینی بیلمهیدیگن عایله، ایش بیلن تأمینلنیش استقبالیگه اېگه بۉلمهگن یاش ییگیت و ایش امکانیتلری همده اجتماعی حیاتده اشتراک اېتیشدن محروم اېتیلگن عیال اۉز کېلهجگینی سقلب قالیش اوچون مهاجرتنی یگانه چاره دېب بیلیشی ممکن. بوندهی شرایطده مهاجرت اقتصادی قراردن سیاسی و اجتماعی توزیلمهگه نسبتن مناسبتگه ایلنهدی.
یاشلر قالیش یاکه کېتیش ایکّیلنیشیگه باشقهلردن کۉره کۉپراق دوچ کېلهیاتگن قتلمدیر. تعلیم و ایش ساحهسیدهگی چېکلاولر، اینیقسه قیزلر اوچون، اولرنینگ کېلهجکدهگی امکانیتلرینینگ کتّه قِسمینی تارتیب آلدی. یونسکو و یونیسفنینگ ۲۰۲۶-ییل نوامبردهگی قۉشمه حساباتی شونی کۉرسهتهدیکی، طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن بېری ۲،۶ میلیوندن آرتیق قیز اۉرته تعلیمدن محروم اېتیلگن. شونینگدېک، باشلنغیچ تعلیم یاشیدهگی بالهلرنینگ ۵۳ فایزی رسمی عمومی تعلیم تیزیمیدن تشقریده قالماقده.
اوشبو چېکلاولر نهفقط تعلیم ساحهسیگه تاثیر کۉرسهتهدی، بلکه عایلهلرنینگ قالیش یاکه کېتیش حقیدگی قرارلریگه هم اۉز تاثیرینی اۉتکزهدی. کۉپلب عایلهلر اوچون مهاجرت فرزندلریگه تعلیم آلیش و باشقهچه حیات کېچیریش امکانیتینی یرهتیب بېریش یۉلیدیر. نتیجهده افغانستان نهفقط اۉزینینگ ملَکهلی کادرلرینینگ بیر قِسمینی یۉقاتماقده، بلکه کېلگوسی اولاد متخصصلرینی یېتیشتیریش امکانیتینی هم چېکلب قۉیماقده.
شفاکارلر، بیلیم یورتی پروفیسور-اۉقیتووچیلری، مهندسلر، ژورنالیستلر و ملَکهلی متخصصلرنینگ مملکتنی ترک اېتیشی ایشچی کوچی کمهییشیدن کۉره کتّهراق یۉقاتیشدیر. بو انسانلر اۉزلری بیلن مملکتنینگ بیلیمی، تجربهسی و تیزیملی صلاحیتینی آلیب کېتماقدهلر. تعلیم، ساغلیقنی سقلش و اقتصادی تشکیلاتلر ملَکهلی کادرلر یېتیشماوچیلیگیگه دوچ کېلگنده، خدمتلر صفتی پسهیهدی و کېینگی اولادلرنینگ مملکتده قالیشی اوچون شرایط ینهده آغیرلشهدی. شو طریقه، چېکلاولر مهاجرتنی کوچهیتیرهدی، مهاجرت اېسه مملکتنینگ وضعیتنی یخشیلش صلاحیتینی ضعیفلشتیرهدی.
هېچ بیر دولت ملَکهلی کادرلرنینگ اوزلوکسیز چیقیب کېتیشی، یاش اولادنینگ عاموی محروملیگی و اهالی یرمینینگ اشتراکی چېکلنیشی بیلن برقرار و رواجلنگن کېلهجک قوره آلمهیدی. ضرور شرط-شرایطلرنی یرهتمسدن توریب، مهاجرلرنی وطنگه قَیتیشگه چقیریش بو جریاننی تۉختهته آلمهیدی. برقرار قَیتیش فقط وطنداشلر خوفسیزلیک، ایش اۉرینلری، تعلیم، اساسی اېرکینلیکلر و اۉز تقدیرینی بېلگیلشده اشتراک اېتیش امکانیتیگه اېگه بۉلگن تقدیردهگینه ممکن بۉلهدی.
شو نقطه نظردن، افغانستانلیکلرنینگ مهاجرتینی طالبان باشقرووی صفتی حقیدهگی جیمجیت رفراندوم صفتیده بهالش ممکن؛ بو اوشبو گروهگه قرشی تۉغریدن-تۉغری و بیر خیل آواز بېریش اېمس، بلکه جمعیت کوتگن امیدلر بیلن حکمران توزیلمه یرهتگن شرایط اۉرتهسیدهگی تفاوت بېلگیسیدیر. بو رفراندومنینگ سیلاو قوتیلری یۉق، اما اونینگ نتیجهسی بۉشهب قالگن اویلرده، یاشلرنینگ چیقیب کېتیشیده، عیاللرنینگ هجرتیده و ملَکهلی کادرلرنینگ یۉقاتیلیشیده کۉرینهدی.
طالبان وطنداشلرنینگ سیاسی توزیلمهدهگی اۉرنی، عیاللرنینگ تعلیم آلیش و ایشلش حقوقی، اجتماعی اېرکینلیکلر همده جمعیتنینگ اشتراک اېتیش احتیاجیگه جواب بېرمس اېکن، مهاجرت افغانستاندهگی ایشانچ انقراضینینگ اېنگ مهم بېلگیلریدن بیری بۉلیب قالهوېرهدی. وطنداشلری تعلیم، ایش، اېرکینلیک و خوفسیزلیک ایزلب ترک اېتیشگه مجبور بۉلهیاتگن مملکت فقط اقتصادی انقراضگه اېمس، بلکه جمعیت و سیاسی حاکمیت اۉرتهسیدهگی مناسبتلر انقراضیگه هم یوز توتگن بۉلهدی.





