ملت، قوملر نوبتی اېمس
آرین نصیری
آزادلیک خارجی کوچلر دروازه‌سیدن کېلمه‌یدی؛ او تقدیرلری رهبرلر و قوملر‌نینگ ملکی بۉلیب قالیشینی اېندی ایسته‌مه‌یدیگن خلق‌نینگ اراده‌سیدن باشلنه‌دی.
اوشبو مقاله‌نی، اینیقسه، افغانستان آزادلیگی‌نینگ کلیدینی هنوز خارجی کوچلر دروازه‌سی آرتیدن ایزله‌یاتگن، اما اۉزلریگه: «ملی مشروعیتنی قۉلگه کیریتمسدن، خلق ایشانچینی قازانمسدن و مستقل سیاسی تفکرنی شکللنتیرمسدن توریب، مملکتنی قنده‌ی آزاد قیلیش ممکن؟» دېگن سوالنی بېرمه‌یاتگن کیشیلر اوچون یازدیم. اۉز مشروعیتینی بېگانه‌لردن آله‌دیگن آزادلیک خلققه یېتیب بارمسیدن آلدین باشقه‌لر‌نینگ منفعتلریگه قره‌م بۉلیب قاله‌دی.
افغانستانگه ینگی اتفاقدن آلدین ینگی تفکر کېره‌ک. بو شونده‌ی تفکرکی، اونده هېچ بیر قوم حقوقلردن فایده‌لنیش اوچون اۉزی‌نینگ کۉپچیلیک اېکنینی اثباتلشگه مجبور بۉلمه‌سین و هېچ بیر رهبر قوم نامیدن اولادلر کېله‌جگی‌نینگ اېگه‌سیگه ایلنه آلمه‌سین. اگر پشتونیزمنی قمراویگه اینتیلگنی اوچون تنقید قیلسک، خودّی شو منطقنی اۉز آره‌میزده هم رد اېتیشیمیز کېره‌ک. مسأله بیر قوم‌نینگ اۉرنینی باشقه قوم اېگه‌للشیده اېمس؛ مسأله شونده که اېندی هېچ بیر قوم ملت‌نینگ اۉرنینی اېگه‌لله‌ی آلمسلیگی کېره‌ک.
افغانستان سیاسی کوچلری آلدیده تورگن سوال شو که بیز‌نینگ قومی حکمرانلیککه قرشیلیگیمیز حکمرانلیک‌نینگ اۉزیگه قرشیلیکمی یاکه فقط حکمران قومگه قرشیلیکمی؟ عدالتنی محروملیک‌نینگ توگه‌شیده کۉره‌میزمی یاکه اۉزیمیز هم باشقه‌لرگه خودّی شو محروملیکنی یوکله‌ی آله‌دیگن موقعگه اېریشیشده‌می؟ حکمدار و محکوم‌نینگ ا‌ۉرین المشیشینی آرزو قیله‌دیگن جمعیت حکمرانلیک منطقیدن چیقمه‌گن بۉله‌دی؛ او فقط اۉز نوبتینی کوته‌یاتگن بۉله‌دی. مېن عیناً شو حالتنی «مستملکه‌چیلیک سِحری» دېب اته‌یمن.
انقراض‌نینگ اساسی ایلدیزلریدن بیری دولتنی فقرالرگه خدمت قیله‌دیگن عمومی ارگان صفتیده اېمس، بلکه قومی امتیازلر مجموعه‌سی صفتیده تصور قیلیش دیر. دولت رهبرلیگیدن تارتیب ولایتلر باشقروویگچه کۉپینچه بو لوازم قَیسی قوم‌نینگ اولوشی اېکنینی سۉره‌دیک، اما کیم اونگه مناسبلیگی و او قنده‌ی قیلیب حسابدار بۉلیشی کېره‌کلیگی حقیده سۉره‌مه‌دیک. بونده‌ی وضعیتده عدالت قومی اېلیته‌لر اۉرته‌سیده لوازملرنی تقسیملش درجه‌سیگچه توشیب قاله‌دی، خلق اېسه چېتده قاله‌دی.
حاکمیت‌نینگ مرکزلشووینی تنقید قیلووچیلر‌نینگ اۉزلری هم عینی شو حاکمیتنی اۉز گروهلری قۉلیده مرکزلشتیریشنی ایسته‌گنلریده، ضدیت یقّال نمایان بۉله‌دی. بونده‌ی وضعیتده بویروق بېرووچی اۉزگره‌دی، اما اونینگ اهالی بیلن مناسبتی اۉزگریشسیز قاله‌دی. حکمدار‌نینگ تیلی و کېلیب چیقیشینی اۉزگرتیریش، باشقروو قاعده‌لرینی اۉزگرتیرمسدن توریب، آزادلیک کېلتیرمه‌یدی. اگر کېچه اوستونلیک مېزانی قومی منسوبلیک بۉلگن بۉلسه و اېرته‌گه هم عینِ مېزان حل قیلووچی اهمیتگه اېگه بۉلسه، فقط امتیاز اېگه‌لری نامی اۉزگره‌دی.
قومی اۉزلیکنی اوستونلیک مفکوره‌سیدن اجره‌تیش کېره‌ک. پشتون، تاجیک، هزاره، اۉزبېک، ایماق، بلوچ و باشقه گروهلر‌نینگ اۉزلیکلری افغانستان مدنیتی‌نینگ بیر قِسمیدیر و اولر‌نینگ هېچ بیری اۉز ماهیتیگه کۉره کمسیتووچیلیک خصوصیتیگه اېگه اېمس. معما بیرار اۉزلیک دولتگه اېگه‌لیک قیلیش اوچون علیحده حقوق طلب قیلگنیده یاکه مستملکه‌چیلیک اۉشه قومگه اوستونلیک بېرگنیده باشلنه‌دی. اگر پشتونیزم سیاسی قمراویگه اینتیلیش معناسیده تنقید قیلینسه، اونگه جواب تاجیکچیلیک، هزاره‌چیلیک یاکه اوستونلیککه اینتیلووچی باشقه شکل بۉله آلمه‌یدی. چونکه بونده‌ی یاندشوو فقط کمسیتیشده عیبلنه‌یاتگن تامانلرنی اۉزگرتیره‌دی، خلاص.
اسلام‌آباد بیاناتی حقیده‌گی مناظره، اۉزلرینی طالبانگه قرشی و ملت‌نینگ سیلنگن وکیللری دېب اته‌یدیگن، شونینگدېک، پشتونلر افغانستان اهالیسی‌نینگ ۴۲ فایزینی تشکیل اېتیشینی دعوا قیله‌دیگن بیر گروه اشتراکیده بۉلیب اۉتگنیده، عینی باشی بېرک کۉچه و بو کیشیلر‌نینگ سیاسی سوادسیزلیگی نقدر چوقور اېکنینی کۉرسه‌تدی. معما فقط بونده‌ی نسبتنی اثباتله‌یدیگن ایشانچلی اهالی رۉیخطی‌نینگ یۉقلیگیده اېمس. نېگه دولتنی باشقریش حقوقی بیر قوم‌نینگ اهالی سانیده‌گی اولوشیدن کېلیب چیقیشی کېره‌ک؟ حتا قوملر‌نینگ سانی انیق بۉلگن تقدیرده هم، اېنگ کتّه گروه دولتگه اېگه‌لیک قیلیش حقوقینی قۉلگه کیریته‌دیمی؟ اېنگ کیچیک گروه‌نینگ حقوقلری اونینگ اعضالری سانیگه قره‌ب بهالنیشی کېره‌کمی؟ رقم سیاسی مشروعیت‌نینگ اۉرنینی باسه آلمه‌یدی.
حکومت مشروعیتی حکمدارلر‌نینگ نسل-نسبیدن اېمس، خلق راضیلیگی، قانون و حاکمیت‌نینگ تینچ یۉل بیلن المشیشیدن کېلیب چیقه‌دی. سیلاوده‌گی کۉپچیلیک معین مدت دوامیده دولتنی باشقه‌ریش مسؤولیتینی بېلگیلشی ممکن، اما او باشقه‌لر‌نینگ اساسی حقوقلرینی تارتیب آلیشگه حقلی اېمس. هېچ بیر گروه تعلیم آلیش، خوفسیزلیک یاکه سیاسی اشتراک حقوقیدن فایده‌لنیش اوچون اۉز اهالیسی‌نینگ کۉپلیگیگه یاکه اجدادلری‌نینگ تاریخی شان-شهرتیگه تیه‌نیشگه مجبور بۉلمسلیگی کېره‌ک.
اهالی‌‌نینگ تېنگلیگی مدنی تفاوتلر و اۉتمیشده‌گی کمسیتیشلرنی انکار اېتیش دېگنی اېمس. تیل و دین حقوقلری، تعلیم همده رېسورسلردن عدالتلی فایده‌لنیش و محلی باشقرووده اشتراک اېتیش امکانیتلری کفالتلنیشی کېره‌ک. بیراق بیرار جماعه‌‌نینگ حقوقلرینی کفالتلش بیلن اونینگ تقدیرینی بیر نېچه قومی رهبر قۉلیگه تاپشیریش اۉرته‌سیده کتّه فرق بار. هېچ بیر سیاستچی فقط قومی منسوبلیگی سببلی اۉزینی شو اۉزلیککه اېگه بۉلگن برچه انسانلر‌نینگ وکیلی دېب اعلان قیله آلمه‌یدی.
بو فرقنی طالبان مسأله‌سیده هم حسابگه آلیش ضرور. طالبان سیاسی و مفکوروی حرکت؛ اولرنی بوتون پشتون جمعیتی بیلن بیر خیل دېب بۉلمه‌یدی. عیاللر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی و اېرکینلیکلر‌نینگ چېکلنیشی بیرار قوم‌نینگ معماسی اېمس. قندهارده‌گی قیز هم، هرات یاکه بامیانده‌گی قیز هم اۉخشش چېکلاولرگه دوچ کېلیشی ممکن. طالبانگه قرشیلیکنی قومی قره‌مه-قرشیلیککه ایلنتیریش سیاسی مسؤولیتنی یشیره‌دی و عمومی عذاب-عقوبتلرنی قومی بۉلینیشلرگه اجره‌ته‌دی.
بو بۉلینیشلر خارجی اره‌لشوو خوفینی آشیره‌دی. پاکستان اۉتمیشده افغان قوراللی گروهلرینی قۉللب-قوّتله‌گن و طالبان بیلن، اینیقسه، پاکستان طالبان حرکتی تی‌تی‌پی مسأله‌سیده کېلیشماوچیلیکلرگه اېگه. بو وضعیت اسلام‌آباد‌نینگ طالبانگه قرشی کوچلر بیلن علاقه‌لرینی سوال آستیگه قۉیه‌دی. بیراق پاکستانده سیاسی اوچره‌شوو اۉتکزیلگنی‌نینگ اۉزی اشتراکچیلر‌نینگ قره‌م اېکنیگه دلیل بۉله آلمه‌یدی. بهالش تخمینلرگه اېمس، خطی-حرکتلر، مجبوریتلر و انیق دلیللرگه اساسلنیشی کېره‌ک.
دولتلر اۉز منفعتلرینی کۉزله‌یدی و بوگونگی یاردم اېرته‌گه تۉختشی ممکن. شو سببلی طالبانگه قرشی کوچلر فقط قَیسی دولت یاردم بېریشینی سۉره‌ش بیلن چېکلنمسلیگی کېره‌ک؛ اولر قنده‌ی مستقل دستور اساسیده همکارلیککه کیریشه‌یاتگنینی هم انیق کۉرسه‌تیشی لازم. اگر پاکستان و طالبان اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیکلر کمه‌ییب کېتسه، اۉز سیاسی موقعینی عیناً شو ضدیتگه اساسله‌گن حرکتلر‌نینگ تقدیری نیمه بۉله‌دی؟ سیاسی مستقللیک هر قنده‌ی خارجی کېلیشوودن اوّل بېلگیلنیشی کېره‌ک.
بوندن هم کتّه خوف منطقوی رقابت‌نینگ قومی قره‌شلر بیلن قۉشیلیب کېتیشی دیر. هر بیر گروه باشقه‌سینی طبیعی دشمن صفتیده کۉرسه‌تسه و تشقی یاردمنی یۉقاتیلگن حقوقلرنی تیکلش واسطه‌سی دېب بیلسه، خارجی کوچلر‌نینگ بوندن فایده‌لنیش امکانیتی کېنگه‌یه‌دی. بو وضعیتنی انگلش اوچون شعارلردن نریگه اۉتیب، انیق سواللر بېریش کېره‌ک: سیاسی حرکتلر‌نینگ مالیوی منبعلری نیمه‌لردن عبارت؟ اولر قنده‌ی مجبوریتلرنی آلگن؟ کېله‌جکده‌گی دولت اوچون قنده‌ی دستورگه اېگه؟ اولر رقیبلری‌نینگ حقوقلرینی هم اۉز طرفدارلری‌نینگ حقوقلری کبی کفالتله‌یدیمی؟
جمهوریت دوریده‌گی سیاسی اربابلر هم حسابدار بۉلیشی کېره‌ک. بیر وقتلر حاکمیتده بۉلگن کیشی شعارلرینی اۉزگرتیریش آرقه‌لی اۉتمیشینی جماعتچیلیک بهاسیدن چېتده قالدیره آلمه‌یدی. اۉشه دورده‌گی حاکمیت‌نینگ مرکزلشووی، فساد و تشکیلاتلر‌نینگ ضعیفلیگی هم تېکشیریلیشی ضرور. طالباننی تنقید قیلیش اوّلگی رهبرلر‌نینگ مسؤولیتینی یشیرمسلیگی کېره‌ک. ینگی تفکر اۉزینی حسابدار قیلیش آرقه‌لی ایشانچ قازانه‌دی، عدالتنی رقیبگه قرشی واسطه‌گه ایلنتیریش آرقه‌لی اېمس.
عملی مقابل یۉل قنده‌ی؟ بیرینچیدن، دولت قومی اېگه‌لیک حقیده‌گی تصوردن خلاص بۉلیشی کېره‌ک. ایکّینچیدن، حاکمیت قانون بیلن چېکلنگن، حسابدار و باشقه قۉللرگه تینچ یۉل بیلن اۉتکزیلیشی ممکن بۉلیشی لازم. اوچینچیدن، خلق محلی باشقرووده ثمره‌لی اشتراک اېتیشی کېره‌ک. تۉرتینچیدن، عیاللر حقوقلری، فکر و سۉز اېرکینلیگی، محکمه مستقللیگی همده تېنگ امکانیتلر رهبرلر اۉرته‌سیده‌گی سودالشوولردن تشقریده قالیشی شرط. بو تمایللرنی عملگه آشیریش اوچون قدرتلی شخصلر باسیمیگه برداش بېره آله‌دیگن مستقل تشکیلاتلرنی یره‌تیش ضرور.
قانون‌نینگ اۉزی یېترلی اېمس؛ سیاسی مدنیت هم اۉزگریشی کېره‌ک. نجاتکار کوته‌دیگن جمعیت حاکمیتنی بیر کیشیدن آلیب، باشقه‌سیگه تاپشیره‌دی. ینگی تفکر فقراگه اۉز تیلی و مدنیتینی حمایه قیلیش، شو بیلن بیرگه قومی اوستونلیککه ایشانمسلیک امکانینی بېریشی کېره‌ک. او اۉز قومیگه منسوب رهبرنی خایین دېب اته‌لیشدن قۉرقمسدن تنقید قیله آلیشی، اۉزلیگیدن واز کېچمه‌گن حالده باشقه اۉزلیککه اېگه انسانلر‌نینگ شخصی حقوقلرینی حمایه قیلیشی لازم.
عالِملر، یازووچیلر، عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری و فقرالیک جمعیتی تشکیلاتلری محاکمه‌نی قومی اولوش تلشیشدن صفتلی باشقروو مسأله‌سیگه یۉنه‌لتیریشی ممکن. شخصلر اطرافیده اتفاق توزیشدن آلدین عمومی تمایللر یوزه‌سیدن کېلیشووگه اېریشیش ضرور: هېچ بیر حرکت معین قوم‌نینگ یگانه وکیلی بۉلیش حقوقیگه اېگه اېمس؛ هېچ بیر خارجی حامی خلق اۉرنیگه قرار قبول قیلمسلیگی کېره‌ک؛ هېچ قنده‌ی سیاسی غلبه رقیبلرنی چېتله‌تیش اوچون رخصت بېرمه‌یدی. دولت توزومی‌نینگ شکلی باره‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیکلر سقلنیب قالیشی ممکن، اما سیاسی رقابت قاعده‌لری همه اوچون بیر خیل بۉلیشی لازم.
تاریخی عدالتنی هم اونوتمسلیک کېره‌ک. کمسیتیش، قتغان و مجبوری کۉچیریلیش قربانلری حقیقتنی انیقلش و ضررنی قاپلشنی طلب قیلیشگه حقلی. بیراق عدالت مسؤولیتنی معین شخصلر و تشکیلاتلر ذمّه‌سیگه یوکلشی، عیبنی اېسه بیر قوم‌نینگ کېینگی اولادلریگه کۉچیرمسلیگی کېره‌ک. تاریخ ظلمنی انگلش و اونینگ تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون خدمت قیلیشی لازم؛ عداوتنی اولاددن اولادگه میراث قیلیب قالدیریش اوچون اېمس.
احتمال، اېنگ کتّه تۉسیق اۉزیمیز‌نینگ سیاسی عادتلریمیزدیر: بیز حاکمیتنی امتیاز دېب بیله‌میز و عدالتنی فقط اۉز گروهیمیز منفعتیگه خدمت قیلگنیده‌‌گینه قبول قیله‌میز. عدالت طرفداری اېکنیمیز‌نینگ حقیقی سیناوی بیز بیلن بیر فکرده بۉلمه‌گن انسانلر‌نینگ حقوقلرینی هم حمایه قیلیشدیر. اگر انحصارگه قرشی بۉلگن کیشی اۉز ایچیده انحصارنی آرزو قیلسه، حکومت‌نینگ اۉزگریشی آزادلیکنی کفالتله‌مه‌یدی. سوال همان آچیق: بیز حکمرانلیککه برهم بېریشنی ایسته‌یمیزمی یاکه اۉز حکمرانلیگیمیز نوبتی کېلیشینی کوتیه‌پمیزمی؟
افغانستانگه غالب قوم و مغلوب قوملر کېره‌ک اېمس. اونگه شونده‌ی ترتیب کېره‌ککی، اونده سیلاوده‌گی مغلوبیت حقوقلردن محروم بۉلیشنی انگله‌تمسین و باله‌لر‌نینگ کېله‌جگی دولت رهبری‌نینگ نسل-نسه‌بیگه باغلیق بۉلیب قالمسین. حقیقی غلبه بیر قوم‌نینگ اۉرنینی باشقه‌سی اېگه‌لله‌گنیده اېمس، بلکه هېچ بیر قوم خوفسیزلیک، قدر-قیمت و یارقین کېله‌جک اوچون دولتنی اېگه‌للشگه مجبور بۉلمه‌گنیده نمایان بۉله‌دی. انه شونده‌‌گینه سیاست مملکتنی باشقریش مسؤولیتیگه ایلنه‌دی و ملت اۉزینی دولت‌نینگ اېگه‌سی دېب دعوا قیلووچیلر سایه‌سیدن چیقه‌دی.
