طالبان‌نینگ مقابل سودا یۉللرینی تاپیش حقیدگی وعده‌لری؛ قندهار باغبانلری انار نرخی توشیب کېتیشیدن خواطرده
توریالی ودان
قنده‌هار ولایتیده‌گی انار باغبانلری بو ییل مناسب بازار یۉقلیگی، ساتیش یۉللری‌نینگ یاپیلیشی، قورغاقچیلیک و اېکینچیلیک کسللیکلری طفیلی آغیر اقتصادی قیینچیلیکلرگه دوچ کېلیشماقده. باغبانلر‌نینگ اَیتیشیچه، پاکستان بیلن سودا یۉللری‌نینگ یاپیلیشی انار ساتیلیشیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیب، بو مېوه نرخینی ۷۰ فایزگچه پسه‌یتیریب یوبارگن. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، انار‌نینگ حاضرگی نرخی حتا باغلرنی اسره‌ش و سقلش خرجتلرینی هم قاپله‌مه‌یدی.
ارغنداب تومنیده‌گی انار باغبانلریدن بیری حاجی شیرآغا شونده‌ی دېیدی: «بو ییل بازارده انار نرخی اۉتگن ییلگه نسبتاً انچه پسه‌ییب کېتدی. ایلگری سوداگرلر باغلرگه یخشی‌لیک بیلن کېلیب، انارلریمیزنی مناسب نرخده ساتیب آلیشردی؛ اما پاکستان بیلن یۉللر‌نینگ یاپیلیشی هم باغبانلرنی، هم سوداگرلرنی تشویشگه سالیب قۉیدی. حاضر سوداگرلر آلدینگیدیک انار ساتیب آلیشمه‌یپتی و بیز خرجتلریمیزنی زۉرغه تولدیره‌یپمیز. حاصلیمیزنی مناسب نرخده ساتیش اوچون ییل بۉیی شو کونلرنی کوته‌میز؛ اما بازار یۉقلیگی برچه امیدلریمیزنی یۉققه چیقردی».
ینه بیر انار باغبانی حاجی محمد هم خریدار یۉقلیگی سببلی اوشبو مېوه نرخی مثلی کۉریلمه‌گن درجه‌ده توشیب کېتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ایلگری باغ‌نینگ ایچیده بیر من (تۉرت کیلو) انار نرخی قریب ۳۰۰ افغانیگه یېتردی؛ حاضر اېسه سوداگرلر خودّی شو مقدارده‌گی انارنی قریب ۱۰۰ افغانیگه ساتیب آلیشماقده.
بو باغبان قۉشیمچه قیله‌دی: «بولر‌نینگ برچه‌سی ضرر و هېچ قنده‌ی فایده‌سی یۉق. ییل بۉیی خرجت قیلدیک و محنت قیلدیک؛ اما اېندی همه‌سی هواگه اوچدی. اۉزینگیز اۉیلب کۉرینگ، بیر من انارنی ۱۰۰ افغانیدن ساتیش بیلن قَیسی خرجتلریمیز قاپلنه‌دی؟ بو وضعیتدن بوتونله‌ی امیدسیزلیککه توشیب قالدیک».
باغبانلر‌نینگ تأکیدلشیچه، اۉتگن ییللرده پاکستان قندهار اناری‌نینگ اېنگ مهم و اېنگ ییریک بازارلریدن بیری بۉلگن؛ بیراق اوشبو مملکت بیلن سودا یۉللری‌نینگ یاپیلیشی انار ساتیلمه‌سی جریانیگه تۉسقینلیک قیلیب، بو مېوه نرخیگه بې‌واسطه تأثیر اۉتکزگن.
قندهارلیک ینه بیر باغبان شاه‌ولی‌خان‌نینگ اَیتیشیچه، اۉتگن ییللرده کۉپلب سوداگرلر انار باغلرینی ساتیب آلیش اوچون حدودگه کېلیشردی؛ اما بو ییل خریدارلر سانی مثلی کۉریلمه‌گن درجه‌ده کمه‌یگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، باغلرگه کېله‌یاتگن سوداگرلر انارنی جوده ارزان نرخده ساتیب آلیشماقده، باغبانلر اېسه مېوه بوزیلیب کېتیشی‌نینگ آلدینی آلیش اوچون اونی امکان قدَر هر قنده‌ی نرخده ساتیشگه مجبور بۉلیشماقده.
شاه‌ولی‌خان دېیدی: «مېنینگ باغیمده بیر مینگ ۸۰۰ ته انار درختی بار. اۉتگن ییلی باغیمنی بیر یریم میلیون افغانیگه ساتگن اېدیم؛ بو ییل اېسه سوداگرلر اونگه تخمیناً ۴۰۰ مینگ افغانی تکلیف قیلیشماقده. نیمه هم قیلردیک، شو نرخگه ساتیشگه مجبورمیز؛ چونکه وقت اۉتسه، انار اۉز صفتینی یۉقاته‌دی و کېین بو نرخگه هم ساتیلمه‌یدی. حتا خرجتلریمیزنی هم قاپله‌ی آلمه‌یه‌پمیز».
باغبانلر و طالبان تامانیدن عشر همده زکات ییغیلیشی
قندهارلیک بیر قطار باغبانلر طالبان تامانیدن عشر و زکات نامی آستیده پول ییغیله‌یاتگنیدن هم شکایت قیلیشماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، انار نرخی‌نینگ مثلی کۉریلمه‌گن درجه‌ده پسه‌ییشی و باغلرنی سقلش خرجتلرینی قاپله‌ی آلمسلیکلریگه قره‌مه‌ی، طالبانگه علاقه‌دار شخصلر همان اولر‌نینگ حاصلیدن اۉندن بیر قِسمینی طلب قیلیشماقده.
پنجوایی تومنیده‌گی باغبانلردن بیری خان (مستعار) طالبان‌نینگ عشر و زکات باشقرمه‌سی خادملری انار باغلرینی کۉزدن کېچیریب، اۉز تخمینلریگه کۉره حاصل‌نینگ اۉندن بیر قِسمینی عشر و زکات نامی بیلن باغبانلردن آلیشه‌یاتگنینی اَیته‌دی.
اوشبو باغبان قۉشیمچه قیله‌دی: «طالبان‌نینگ عشر و زکات باشقرمه‌سی خادملری امر باالمعروف و نهی عن المنکر محتسبلری همده اوشبو گروه جنگریلری بیلن بیرگه باغلریمیزگه کېلیشه‌دی، حاصلنی تېکشیریشه‌دی و کېین اونینگ اۉندن بیر قِسمینی طلب قیلیشه‌دی. طالبان بیلن بیرگه کېلگن کیشی باغ حاصلی‌نینگ نرخینی بېلگیله‌یدی و خودّی شو نرخ اساسیده بیز بیلن حساب-کتاب قیله‌دی. خرجتلر‌نینگ آشیشی و مناسب بازار یۉقلیگی درآمدیمیزنی کمه‌یتیریب یوباردی. کۉپلب معمالرگه دوچ کېلماقده‌میز. طالبان اېکینچیلیک ساحه‌سیده هېچ قنده‌ی یاردم بېرمه‌یپتی؛ لېکن عشر و زکات نامی بیلن بیزدن پول ییغماقده».
باغبانلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، طالبانگه علاقه‌دار شخصلر عشر و زکات نامی بیلن پول آله‌یاتگنده اولرگه هېچ قنده‌ی رسمی حجت تقدیم اېتمه‌یدی. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، بیر تاماندن اقتصادی ضررلر کونده‌لیک اساسی احتیاجلرنی ساتیب آلیشنی قیینلشتیرگن بۉلسه، باشقه تاماندن طالبان همان اولردن عشر و زکات نامی بیلن پول اوندیرماقده.
قورغاقچیلیک و کسللیکلر انار صفتینی هم پسه‌یتیرگن
مناسب بازار یۉقلیگی بیلن بیر قطارده، قورغاقچیلیک، سوو تنقیصلیگی و اېکینچیلیک کسللیکلری هم قندهارده‌گی انار باغبانلریگه ضرر یېتکزگن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، سوو تنقیصلیگی و اېکینچیلیک آفتلری عاقبتیده انارلر‌نینگ کتّه قِسمی سرغه‌ییب، یاریلیب و کیچیک بۉلیب قالگن، بو حالت اېسه مېوه صفتینی هم توشیریب یوبارگن.
خوفسیزلیک خواطرلری طفیلی حساباتده اسمی آشکار اېتیلیشینی ایسته‌مه‌گن پنجوایی تومنی باغبانلریدن بیری موسی‌لالا (مستعار) طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ اېکینچیلیک ساحه‌سیده باغبانلرنی قۉللب-قوّتلش و اولرگه یاردم بېریش جریانی سوسه‌ییب کېتگنینی اَیته‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «سابق حکومت دوریده اېکینچیلیک باشقرمه‌سی و اوشبو ساحه‌گه علاقه‌دار تشکیلاتلر سوو تنقیصلیگی، کیمیاوی اۉغیتلر، کسللیک و آفتلرگه قرشی کوره‌شیش همده صفتلی انار یېتیشتیریش باره‌سیده بیزگه ضرور یاردم و کۉرسه‌تمه‌لرنی بېریشردی؛ اما طالبان کېلیشی بیلن بو فعالیتلر‌نینگ برچه‌سی تۉخته‌ب قالدی. اېکینچیلیک باشقرمه‌سی گۉیا کۉچیب کېتگندېک کۉرینه‌دی. بیز هم شو مملکت‌نینگ اهالیسیمیز. اۉزلرینی حکومت دېب بیله‌دیگن طالبان خلق معمالرینی حل قیلیشی کېره‌ک؛ اما عکسینچه، معمالرنی ینه‌ده کۉپه‌یتیریشدی. مېن نیمه قیله‌ی؟ مېنده فقط شو بیرته باغ بار، او هم فایده اۉرنیگه ضرر کېلتیره‌دیگن بۉلیب قالدی. اېندی قۉلیمدن باشقه هېچ نرسه کېلمه‌یدی. بویوک الله‌نینگ اۉزی بیزگه یاردم بېرسین؛ چونکه بو حکمدارلر آوازیمیزنی اېشیتمه‌یپتی».
طالبان‌نینگ الداوچی وعده‌لری؛ باغبانلر و سوداگرلر‌نینگ خواطری
هۉل مېوه ساتووچی سوداگرلر هم پاکستان بیلن ساتیلمه و ترانزیت یۉللری‌نینگ یاپیلیشینی همده مقابل یۉللر‌نینگ یۉقلیگینی انار نرخی پسه‌ییشی‌نینگ مهم عامللریدن بیری دېب بیلیشه‌دی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، پاکستان قندهار اناری‌نینگ مهم بازارلریدن بیری بۉلیب، هر ییلی اوشبو مملکتگه تخمیناً ۱۱۰ مینگ تُن انار ساتیلمه قیلینر اېدی؛ بیراق پاکستان بیلن سودا یۉللری‌نینگ یاپیلیشی اوشبو محصولات ساتیلمه‌سی جریانینی نهایتده ضعیفلشتیریب قۉیدی.
گرچه بیر مونچه وقت آلدین روسیه، هندوستان و اۉزبېکستاندن بیر قطار سوداگرلر قندهارگه تشریف بویوریب، هۉل و قوروق مېوه‌لرنی ساتیب آلیش مقصدیده اَیریم سوداگرلر و مېوه سودا مرکزلرینی کۉزدن کېچیرگن بۉلسه‌لر-ده، حاضرگچه بو اوچره‌شوولر سودا ساحه‌سیده عملی سیلجیشگه آلیب کېلمه‌گن.
سوداگرلر‌نینگ معلوماتلریگه کۉره، رېجه بۉییچه قندهار اناری آلدین اۉزبېکستانگه آلیب اۉتیلیشی و خلق‌ارا ستندردلرگه موافق قداقلنگنیدن سۉنگ جهان بازارلریگه آلیب چیقیلیشی کېره‌ک اېدی؛ اما بو لایحه هلی عملده تطبیق اېتیلمه‌گن.
شو بیلن بیرگه، قندهار سودا اتاقی مسؤوللری خارجی سوداگرلر‌نینگ اوشبو تشریفی و انار ساتیلمه‌سی بۉییچه تیلگه آلینگن رېجه حقیده بېخبر اېکنلیکلرینی بیلدیریب، بو باره‌ده هېچ قنده‌ی معلوماتگه اېگه اېمسلیکلرینی اَیتیشماقده.
بو شونده‌ی بیر پیتده یوز بېرماقده‌کی، طالبان باش وزیری‌نینگ اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه اۉرین‌باسری عبدالغنی برادر قندهارده سوداگرلر بیلن بۉلیب اۉتگن کۉپلب اوچره‌شوولرده پاکستان ترانزیت یۉللری‌نینگ اۉرنینی باسیش اوچون ساتیلمه‌نینگ باشقه مقابل یۉللری تاپیلیشیگه وعده بېرگن اېدی. شونگه قره‌مه‌ی، بیر قطار هۉل و قوروق مېوه سوداگرلری اوشبو وعده‌لر بجریلمه‌یاتگنیدن شکایت قیلیب، طالبان مقابل سودا یۉللرینی تاپیش باره‌سیده فقط الداوچی وعده‌لر بېرگنینی و حاضرگچه بیرارته هم ثمره‌لی یۉل تاپمه‌گنینی اَیتیشماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، ساتیلمه جریانی‌نینگ سېکینلشیشی نه‌فقط باغبانلرنی، بلکه مېوه سوداگرلری و یوک تشیش ساحه‌سیده فعالیت یوریتووچی کیشیلرنی هم ضرر کۉریشیگه آلیب کېلگن.
سوداگرلر‌نینگ اَیتیشیچه، اۉتگن ییللرده خودّی شو موسمده (۱۵-مېزاندن ۱۵-عقرب‌گچه) مملکتدن هر کونی انار آرتیلگن ۱۵۰ دن آرتیق یوک مو‌تری چیقیب کېتر اېدی. اولر‌نینگ حساب-کتابیگه کۉره، هر بیر مو‌تر تخمیناً ۱۵ مینگ کیلوگرام انار تشیگن؛ بو ییل اېسه سودا حجمی مثلی کۉریلمه‌گن درجه‌ده کمه‌ییب، حاضرگچه انار آرتیلگن سناقلی یوک مو‌ترلری‌گینه ساتیلمه قیلینگن.
انار حاصلی‌نینگ ۳۰ فایزگه کمه‌ییشی
شو بیلن بیرگه، طالبان نظارتی آستیده‌گی قندهار اېکینچیلیک و چارواچیلیک باشقرمه‌سی معلوماتیگه کۉره، اۉتگن ییلی اوشبو ولایتده انار حاصلی حجمی ۲۷۵ مینگ تُن‌نی تشکیل اېتگن؛ بیراق بو باشقرمه جاری ییلگی حاصل حجمینی تخمیناً ۲۲۰ مینگ تُن اېتیب بهاله‌گن.
اوشبو باشقرمه معلوماتلریگه کۉره، قورغاقچیلیک، سوو تنقیصلیگی و اېکینچیلیک آفتلری انار حاصلیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تگن و اوشبو محصولاتنی یېتیشتیریش حجمی اۉتگن ییلگه نسبتاً قریب ۳۰ فایزگه کمه‌یگن.
۸صبح گزېته‌سی آلدینگی حساباتیده هم قورغاقچیلیک و اقلیم اۉزگریشی عاقبتیده قندهارده‌گی انار و اوزوم باغلریگه ضرر یېتگنی حقیده خبر بېرگن اېدی. اۉشه حساباتگه کۉره، اوشبو ولایتده‌گی انار و اوزوم باغلری‌نینگ تخمیناً ۳۰ فایزی قوریب قالگن یاکه قوریش و یۉق بۉلیب کېتیش خوفی آستیده توریبدی؛ بو حالت جاری ییلگی انار حاصلی حجمیگه هم سلبی تأثیر کۉرسه‌تگن.
قندهارلیک باغبانلر‌نینگ تأکیدلشیچه، اگر انار ساتیلمه‌سی اوچون تېز آره‌ده مقابل بازارلر همده ثمره‌لی ترانزیت و سودا یۉللری تاپیلمه‌سه، اولر‌نینگ اقتصادی معمالری ینه‌ده کېنگه‌یه‌دی و اوشبو ولایتده‌گی انار باغلرینی سقلب قالیش همده رواجلنتیریش جدّی تهدید آستیده قاله‌دی.
