کېله‌جگی قارانغو افغانستان
بالته‌بای
جنگری طالبان ییگیرمه ییللیک ققشتغیچ اوروشدن سۉنگ آخرگه کېلیب ۲۰۲۱-ییل ۱۵- آگستده افغانستان خلقی آرقلی سیلنگن حکومتنی آغدیریب جمهوریت تیزیمیگه نقطه قۉیدی. بو بیلن بیرگه امریکا قۉشمه ایالتلری و اونگه اتفاقداش اولکه‌لرنینگ افغانستانده اوزاق مددت دوام اېتگن حربی ماموریتی هم توگه‌دی. دوحه‌ده امریکا و طالبان اۉرته‌سیده کېلیشیلگن توافق نتیجه‌سیده امریکا و اونگه اتفاقداش اولکه‌لرنینگ برچه حربی قۉشینلری افغانستاننی ترک قیلیب چیقیشلری اوستیده هم کېلیشیلدی. افغانستانده تینچلیکنی اۉرنه‌تیش بۉییچه کېلیشووگه طالبان‌نینگ دوحه‌‌ده‌گی سیاسی وکیلی ملا برادر و امریکا قۉشمه ایالتلری تشقی ایشلر وزیرلیگی‌نینگ افغانستان تینچلیک لایحه‌سی بۉییچه خاص نماینده‌سی زلمی خلیلزاد اۉرته‌سیده میلادی ۲۰۲۰- ییل ۲۹ فبرویده قۉل قۉییلدی.
بو کېلیشووگه قۉل قۉییلیشی بیلن افغانستانده جنگری طالبلرنینگ افغان ملی کوچلریگه قرشی آلیب باره‌دیگن اوروشی کمه‌یمه‌دی، بلکه اوروش النگه‌سی کون – ساین کوتیلمه‌گن درجه‌ده آشدی. دستلب مملکت ایریم اولسواللیکلری کېینچه‌لیک ولایتلر مرکزلری بیرین – کېتین قوراللی طالبلر قۉلیگه اۉتدی. ۲۰۲۱- ییل ۱۵- آگست کونی ساعت ۱۱ده جنگری طالبلر تۉرت تاماندن کابل‌گه هجوم قیلیب پایتختنی اۉز تصروفلریگه آلیش بیلن میلادی ۲۰۰۱- ییل ۵ دسامبرده بن‌ده اساسی قۉییلگن افغانستان حکومتی آغدیریلدی. سابق جمهور رئیس غنی قۉشیمچه، کابینه اعضالری، پارلمان وکیللری و دولت‌نینگ باشقه بلند مرتبه‌لی رسمیلری افغانستاننی ترک قیلیب چېت اېلگه قاچدیلر.
طالبان افغانستانده اۉزی حاکمیتینی قیته تیکله‌گنیدن چمه‌سی ایکّی یریم ییل اۉتیب بارماقده. بو مددت ایچیده افغانستان سیاسی، اقتصادی، امنیتی، تجارتی، اجتماعی، فرهنگی، ادبی، تحصیلی و تعلیمی نطقه نظردن جدی انقراضگه رۉپه ره بۉلیب کېلگنی همه اوچون معلوم و یاشیریلمس بیر گپ دیر. سیاسی لحاظدن هیچ بیر سیاسی جریانگه فعالیت قیلیشگه رخصت بېریلمسلیگی، اقتصادی نطقه نظردن یېریک سرمایه یاتقیزوچیلیر مملکتنی ترک قیلیب چیقگنی، فرهنگی لحاظدن موسیقی، هنر، تیاتیر و فلیم یازیش بۉییچه فعالیت منع قیلینگنی، تحصیلی و تعلیمی نطقه نظردن آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلر شامل عیاللرنینگ تحصیلدن محروم اېتیلیشی، خاتین – قیزلرنینگ تجارت ساحه‌سیدن چېتگه اوریلگنی و جمعیت‌نینگ اېللیک فایز قتلمینی تشکیل قیلووچی عیاللرنینگ حکومت اداره‌لری قۉشیمچه نا دولت تشکیلاتلرده ایشله‌شی بوتکول منع قیلینیشی یوقاریده‌گی دلیللریمیزنینگ یقال مثالی حسابلنه‌دی دېسک بۉله‌دی.
طالبان حاکمیت تېپه‌سیگه کېلگنیدن بېری بو حرکت‌نینگ هنوزگچه عامه حضوریده کۉریلمه‌گن رهبری ملا هبت‌الله آخندزاده تامانیدن افغانستان خلقی‌نینگ تورلی ساحه‌لرده آزادلیک وحقوقلرینی چېکلشگه قره‌تیلگن ۵۰ دن آرتیق فرمان چیقاریلدی. تخمیا ایکّی ییلدن بویان مملکت یشاووچیلری اینیقسه اولکه‌نینگ تحصیل و تعلیم آلگن قتلمی بۉلمیش خاتین – قیزلرنینگ بوتون خلق ارا قانونلر و کنوانسیونلرگه قرشی انسانی حقوقلری کېنگ کۉلمده آیاق آستی قیلیندی. عیاللرنینگ جمعیتده‌گی تورلی خیل فعالیتلرینی چېکلشگه قره‌تیلگن هنوزگچه 20دن آرتیق فرمان طالبان گروهی‌نینگ رهبری تامانیدن جاری قیلیندی. بیرلشگن ملتلر تشیکلاتی، عیاللرنینگ حقوقینی حمایت قیلیب کېلگن خلق ارا تشکیلاتلر، امریکا قۉشمه ایالتلری، اورپا اتفاقی و چېت اېلده یشاووچی افغانستانلیک فعاللرنینگ بو چېکلاولر کۉتریلیشی خصوصیده آلیب بارگن سعی وحرکتلری حلیگچه هیچ قنده‌ی ایجابی نتیجه آلیب کېلگنیچه یۉق.
طالبان رهبری دېب اتلگن ملا هبت‌الله‌نینگ افغانستان خلقی اوچون گویا ایجابی حسابلنگن کۉتر مهم آدیملری مملکت بۉیلب دینی وجهادی مدرسه‌لرنی کوچه‌یتیریش و ییگیرمه ییل ایچیده افغان ملی کوچلری برابریده اوروش قیلگن جنگریلرنینگ حکومت مهم لوازملرگه کۉتریش اوچون صادر قیلگن بویروقلریگه اشاره قیلسه بۉله‌دی. طالبان رهبری ملا هبت‌الله آخندزاده دینی و جهادی مدرسه‌لر تشکیلی و خرجتی بۉییچه اوچ ماده‌لیک علیحده فرمان چیقاردی «بو فرمان‌نینگ بیرینچی ماده‌سیده، برچه دینی و جهادی مدرسه‌لرده
طالبان رژیمی‌نینگ درسلیک نصابی درس بېریلیشی، تانیقلی شیخ‌لر جهادی مدرسه‌لر استادی صفتیده تعیینله‌نیشی و جهادی مدرسه‌لرنینگ خرجی حقیده تفصیلات بېریلگن دیر».
طالبلر رهبریتیدن آلیب ولایتلرده‌گی محلی مسووللری‌نینگ دېیرلی وقتی یخشی حکومتچیلیک و اهالی‌نینگ طلبلریگه ماس خذمت قیلیش اېمس، بلکه مملکت‌نینگ شهرلری قۉشیمچه اېنگ اوزاق حدودلرده دینی و جهادی مدرسه‌لرنی تاسیس اېتیش و بونی کوچه‌یتیریشگه قره‌تیلگن. هر بیر ولایتدن مرکزگه طالبلر بلند مرتبه‌لی مسووللری بیلن اوچره‌شیب ملاقات قیلووچی محلی مسووللرنینگ بیرینچی و اېنگ مهم ایستکلری دینی و جهادی مدرسه‌لر ایجاد اېتیلیب بولرنینگ کوچه‌یتیریلیشی دیر؛ بو تۉغریده‌گی اۉنلب خبرنی هر کون طالبان حاکمیتی آستیده فعالیت قیله‌دیگن یېتکرمه‌لر و باشقه خصوصی عاموی اخبارات واسطه‌لری آرقلی کۉریب اۉقیش ممکن دیر.
طالبلر رهبریتی هم سۉنگی ییگرمه ییل ایچیده جهاد دېب ناملنووچی اوروشده اېنگ کتّه فایده‌نی افغانستان قۉشیمچه پاکستان‌نینگ دیوبندلیک اصولیگه یۉنلتیریلگن دینی مدرسه‌لریده یېتیشتیریلگن یاشلر آرقلی قۉلگه کیریتدی؛ شونینگ اوچون هم حاکمیت دواملی بۉلیشی و افرطی نسل یېتیشتیریلیشی اوچون هر بیر بۉلیمدن کۉره جهادی و دینی مدرسه‌لر قۉللب قووتله‌نیشی اوچون جدی اعتبار قره‌ته‌دی.
بوندن نېچه وقت آلدین فاریاب ولایتی معارف ریاستی‌نینگ مسووللری، حاضرگی کونده ولایت بۉیلب ۴۵۰ ته خصوصی دینی مدرسه و دارالحفاظ ثبت اېتیلگینینی تیلگه آلدیلر. لېکن، بو مدرسه‌لرنینگ عمومی سانی سابق حکومت زمانیده ۳۴ ته بۉلگن؛ یوقاریده‌گی رقمگه قره‌گنده، فقطگینه فاریاب بۉیلب دینی و جهادی مدرسه‌لرنینگ سانی بیر نېچه برابرگه آشگنینی انگلته‌دی.
شونینگدېک سۉنگّی ایکّی ییل مملکت شمال شرقیده جایلشگن تخار ولایتیده ۲۹۹ دینی مدرسه و غور ولایتیده اېسه ۳۵۰ دینی مدرسه تاسیس بۉلیب فعالیت قیلیب کېلیشی بو ولایت محلی رسمیلری تامانیدن تیلگه آلینگندی. تصور قیلیب کۉرینگ اۉرته‌چه بیر ولایتده ۴۰۰ ته دینی مدرسه فعال بۉلسه، طالبان حرکتی ایلدیز آلگن جنوب، شرق و غربی ولایتلرده بو دینی مدرسه‌لرنینگ سانی قنچه کۉپ بۉلسه دېب اۉیله‌سنگیز شونچه کۉپ دیر. بو دینی مدرسه‌لرنینگ سانی آشیشی طالبان رهبریتی‌نینگ هر بیر بۉلیمدن کۉره بو حقده جدی اعتبار قره‌تگنی و مذکور بۉلیم اېسه هر بیر پیتدن کۉره کوچه‌یتیریلیشی اوچون اساسی آدیملر کۉترگنینی بېلگیله‌یدی.
فاریاب، جوزجان، بلخ، سرپل، سمنگان، بغلان، تخار، قندوز و باشقه ولایتلرده هفته‌ده نېچه بار دینی مدرسه‌لرنی افراطی شکلده بیتتیریب دستاربندلیک مراسملرنی اۉتکزیشلری حقیده‌گی خبر و گزارشلرنی کونده اجتماعی ترماقده اۉقیب توریمیز. افغانستان کبی سنتی بیر مملکتده تعلیم و تحصیل‌نینگ دروازه‌سی باغلنگن بیر اولکه‌ده افراطیتنی رواجلنتیروچی دینی مدرسه‌لرنینگ سانی کون – ساین آرتیب باریشی بو مملکتنی کېله‌جکده یاروغلیککه اېمس، بلکه بوندن کۉره قارانغولیک ساری یۉنلتیریشی برچه اوچون معلوم بیر گپ دیر.
طالبلر حاکمیت تېپه‌سیگه کېلگنیدن بېری کابل داخل ولایتلرده اوتکزیلگن یېریک ییغینلری دینی و جهادی مدرسه‌لرنی بیتتیرگنلرنینگ فراغتینی نشانلش اوچون اویوشتیریلگن احتفاللرده قتنه‌شیب نطق سۉزله‌شی‌نینگ اصلی موضوعینی ییگیرمه ییل ایچیده امریکا قۉشمه ایالتلری و اونگه اتفاقداشلر مملکتلرنی شکست بېریب افغانستاندهگی اشغالگه پایان بېریلگنی تشکیل اېته‌دی. طالبان رهبرلری هر دایم اۉز نطق سۉزلریده امریکا و افغان حربیلریگه قرشی انتحاری هجوملرنی عملگه آشیرگنلرنینگ آتینی تیلگه آلیب اولرنی اېنگ اعلی درجه‌لی شهیدلر دېب مخته‌شه‌دی و باشقه‌لرنی بو یۉلده ترغیب اېتیشنی تیلگه آله‌دیلر.
بوندن بیر ییل اول طالبان ایچکی ایشلر وزیرلیگی‌نینگ سرپرستی خلیفه سراج الدین حقانی کابل‌نینگ انترکانتیننتال هوتلیده انتحاری هجوملر عملگه آشیرگنلرنینگ عایله‌لری همده فرزندلری بیلن اوچره‌شیب ملاقات قیلگن اېدی. اوچره‌شووده حقانی، انتحاری هجوم عملگه آشیرگن شخصلرنی «اسلام و اولکه قهرمانلری» دېب اولرنینگ عایله‌لریگه اۉن مینگ افغانی نقد پول و بیر-بیر نمره یېر توزیع قیلینیشینی کېسکین وعده بېرگن اېدی. بو گپلر شونی انگلته‌دی طالبلر اوچون هر بیر نرسه‌دن کۉره مهم و اوستون مساله دینی مدرسه‌لرنی کوچه‌تیبریب دین و اسلام یۉلیده اۉزینی انتحاری قیله‌دیگنلر کاروانینی مستحکملش دیر. حتی طالبلرنینگ بعضی بیر رهبری چاغی کېلگنده اسلام بیراغینی حتی امریکا قۉشمه ایالتلری‌نینگ آق اوییده تیکله‌یمیز دیگن سۉزلرنی هم بار- بار تیلگه آلگنلر، بو تفکر شونی بیلدیره‌دیکه طالبلر افغانستانده اۉزی‌نینگ حاکمیتینی یخشی مستحکملب آلگندن سۉنگ، آق اوی بۉلمسه هم قۉشنی مملکتلرنی کفری نظامدن قوتریب اسلامی نظامنی برقرار اېته‌میز دېب تینچ قۉیملسلیگی ممکن.
افغانستان وضعیتینی یقیندن کوزه‌تیب تورگن خلق ارا تشکیلاتلر بار- بار بو مملکت ینه بیر بار ترورچی گروهلرنینگ تینچ مرکزیگه ایلنگنیدن خواطر بیلدیریب کېله‌یپتیلر. دوحه‌ده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ افغانستان وضعیتیگه بغیشلنگن ییغین بۉلیب اۉتمسدن آلدین قیزغیزستان خوفسیزلیک ییغینیده بو مملت جمهور رئیسی شونینگدېک روسیه ملی خوفسیزلیک کېنگشی‌نینگ کاتبی آچیق روشده طالبلر افغانستانده ییگیرمه‌دن آرتیق ترورچی گروه‌لرگه میزبانلیک قیله‌دی دېب اۉز خواطرینی بیلدیردی. عین حالده، کونیکچه روسیه مدافعه وزیری سرگئی شایگو طالبان حاکمیتی آستیده‌گی افغانستاننی مرکزی آسیا اوچون یېریک بیر تهدید دېب ینه تیلگه آلدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، فقگینه سۉنگّی بیر ییل ایچیده طالبان باشقرویده بۉلگن افغانستانده داعش جنگریلری‌نینگ سانی ۱۵ فایز آشگنینی بیلدیردی.
افغانستانده فعالیت قیله دیگن برچه ترورچی گروه‌نینگ اعضالری دینی مدرسه‌لرینی بیتتیریب چیققنلردن بۉلک آدملرنینگ بۉلیشی ممکن اۉمس دیر. دنیا و قۉشنی دولتلرنینگ بو مملکتده ترورچی گروهلر فعالیتی و سانی آشگنی حقیده خواطر بیلدیریشگه حقلی دیر. یوقاریده اېسله‌تیب اۉتگنیمیزدېک بوگون افغانستان بۉیلب مینگلب دینی و جهادی مدرسه‌لر جدی بیر شکلده فعالیت قیله‌دی. بولرنینگ فعالیتی اېسه یاشلرنی مفکوره‌وی لحاظدن اشدی بیر شکلده دینی معتصب تربیه‌لشدن بۉلک نرسه اېمس. مملکتده‌گی دینی و جهادی مدرسه‌لر شبهه‌سیز حاکم نظام تامانیدن کوتیلمه‌گن درجه‌ده قۉللب قووتلنه‌دی و مدرسه‌نی بیتتیریب چیقه‌دیگنلر بیرینچی افغانستان و ایکّینچیدن قۉشنی مملکتلر اوچون اولکن بیر تهدید بۉلیشی هیچ قنده‌ی احتمالدن اوزاق اېمس.