هرات نینگ فاجعه‌لی کونلری؛ اوزلوک‌سیز زلزله‌لر و باش‌پنه‌سیزلیک
امین کاوه
هرات نینگ اۉلیملی زلزله‌سیدن اوچ کون اۉته‌دی. بو زلزله نینگ پس‌لرزه‌لری اۉتگن اوچ کون ایچیده هم کېمته -کېت جریانی بۉلگن. آدملر بو مدتنی کېچه و کوندوز وحشت و قۉرقووده خیابانلر و آچیق فضالرده اۉتکزیشگنلر. شنبه کونی یوز بیرگن فاجعه، برچه دردلی حاشیه‌لر و بو حادثه نینگ پس‌لرزه‌لرینی اونوتیب یوبارگن؛ چونکه وضعیت نینگ آغیرلیگی و طالبلر مدیریتی نینگ ضعیفلیگی هنوز هم بیر قنچه قربانلر ویرانه‌لر آستیده قالیب کېتیشیگه سبب بۉلماقده. ویران بۉلگن قیشلاقلرده توپراقلر آستیده قربانلرنی قالیب کېتیشی طبیعی حادثه‌لرده طالبلر ناکاملیگی، توجه سیزلیگی و مدیریت سیزلیگینی کۉرسته‌دی. بو گروه هنوزگچه هم اوشبو فاجعه نینگ معیین رقمینی اعلان قیلیشگه موفق بۉلمه‌گن. جان بېرگنلر همده زیان کۉرگنلر تۉغریسیده‌گی قرمه قرشی رقملر مردم نینگ هم جبر کۉرگنلرگه یاردملرنی یېتکزیب ترقه‌تیش جریانینی درست باشقره آلمسلیگیگه سبب بۉلگن. خلق ارا تشکلاتلرنینگ نا هماهنگلیگی، قوتقرو و قیدیروو عملیاتی توگه‌شی اوچون ایکّی دسته‌لیک اعلام بۉلیشی یاردم یېتکزووچی تشکیلاتلرگه طالبلرنینگ بېرگن رقمی متناسب بۉلمه‌گنی زیان کۉرگنلرگه یېتیشیش آقیمینی قیینلشتیریلگن دیر. عین حالده زیان کۉرگنلرنینگ حاضرچه باش پنه گه ضرورتلری بار و دنیا ساغلیقنی سقلش تشکیلاتیگه کۉره، یره‌لنگنلر دوالنگندن کېین اویگه قیتیش اوچون یشش جایلری یۉق. هرات اۉتگن اوچ کیچه و کوندوزده نیچه بار ییر قیمیرله‌شی نینگ گواهی بۉلگن بو ایسه یشاووچیلرنینگ وحشت و قۉرقیشلریگه ینه هم سبب بۉلگن. اېنگ سۉنگی زلزله اۉتگن کون کېچقرون ۵.۱ ریشتر درجه ده نیچه مرته بو ولایتنی قیمیرلتدی.
امریکا یېرشناسلیک مرکزی بو زلزله نینگ اصلی مرکزی هرات ولایتی گلران اولسواللیگی نینگ قره باغ قیشلاغی دیگن. بو مدت ایچیده هرات یشاووچیلریدن ییتکرمه‌لرده نشر بۉلگن عکسلر همده ویدیو تصویرلرده، مینگلب انسان قۉرقیش و اضطرابده کېچه‌لرنی خیابانلر و آچیق فضالرده اۉتکزیشگنلرینی کۉرسته‌دی؛ اما شنبه کونی یوز بېرگن زلزله چوقور فاجعه یوز بېریشیگه سبب بۉلدی، فاجعه نینگ آغیرلیگی کېمته – کېت یوز بېرگن زلزله‌نی اېسدن چیقارگن. ایکّی دسته‌لیک معلوماتلرنی تقدیم اېتیشده طالبان نینگ کۉپلب گروه‌لری و جبرلنگنلرگه اۉز وقتیده ېیتیب بارمسلیک بحران نینگ کېسکینلشوویگه و فلاکت نینگ چوقورلشیشیگه قۉشیمچه قیلدی. سۉنگی بیر نېچه کون ایچیده طالبان نینگ هرات والیسی دفتری، اوشبو ولایت نینگ طبیعی آفتلرنی باشقریش باشقرمه‌سی، طبیعی آفتلرنی باشقریش وزیرلیگی و طالبان نظارتی آستیده‌گی افغانستان قیزیل یریم آی جمعیتی قربانلر و بیر-بیریگه قره‌مه – قرشی رقم معلوماتلرنی تقدیم اېتدی. کېچه افغانستان قیزیل یریم آی جمعیتی قیدیروو- قوتقروو عملیات یکونلنگنینی اعلان قیلیب، شنبه کونی صادر بۉلگن زلزله عاقبتیده ۲۴۰۰ کیشی هلاک بۉلگنی، یوزلب آدملر جراحتلنگنینی معلوم قیلدی. بو گروه نظارتی آستیده‌گی طبیعی آفتلرنی باشقریش وزیرلیگی، لېکن اۉلگنلر و یره‌لنگنلرنی اجره‌تمسدن، هراتده شنبه کونی صادر بۉلگن زلزله عاقبتیده ۴۰۰ کیشی هلاک بۉلگن و یره‌لنگن. اوشبو وزیرلیک معلوماتلریگه کۉره، ۲۰ قیشلاقده‌گی ۱۹۳۸ ته اوی بوتونله‌ی ویران بۉلگن و آدملرنی ویرانه‌لر آستیدن قوتقریش عملیاتی همان دوام اېتماقده. شو بیلن بیرگه، هرات حوزوی کسلخانه‌سیده‌گی منبع اۉلگنلر سانی ۸۰۰ دن ۹۰۰ نفرگچه اېکنینی ادعا قیلماقده. اونینگ سۉزلریگه کۉره، او بو رقملرنی اوشبو کسلخانه‌گه یاتقیزیلگن جبرلنووچیلر ایکّی دسته‌لیک معلوماتلریگه اساسلنیب ایتگن. بو منبع، شونینگدېک، حاضرده اوشبو شفاخانه‌ده تخمیناً ۷۰۰ دن ۸۰۰ گچه یره‌دار دوالنه‌یاتگنی، اولرنینگ اکثریتی عیاللر و باله‌لر اېکنلیگی تأکیدلنه‌دی؛ قۉللری و آیاقلری سینگه‌نلر. طالبان عیاللرنی هراتده محتاجلرگه یاردم بېریش واولرنینگ قوللرینی توتیشدن محروم قیلگن.
گرچه بو گروه بو حقده رسماً هېچ نرسه دېمه‌گن بۉلسه-ده، بو ولایتده‌گی عیاللر اولرگه یاردم بېریش و شفاخانه‌لرگه باریشگه رخصت بېریلمه‌گنینی ایتیشه‌دی. هراتده‌گی منبعلرگه کۉره، طالبان بویروغیگه کۉره، بو ولایتده‌گی عیاللر «مانتو»بیلن چیقیشگه حقلی اېمس. منبعلرگه کۉره، «نماز چادری»سی بۉلمسه اوتوماشینه‌لر و ریکشا‌ل عیاللرنی آلیب کېتیشدن باش تارتیشه‌دی. اۉزی معماگه دوچ کېلگن منبع نینگ ایتیشیچه، زلزله صادر بۉلگن بیرینچی کونی «نماز چادری» بۉلمه‌گنی اوچون اوزاق یۉل باسیب، کسلخانه‌گه یېتیب کېلگن و یۉلده شونده‌ی معماگه دوچ کېلگن. منبعلر نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، هراتده‌گی هلاکتلی واقعه نینگ بیرینچی کونیده جراحتلنگن عیاللر کسلخانه‌گه یاتقیزیله‌یاتگن، اېرکک داکترلر اولرنینگ احوالیگه یېتیب باریشگه حققی یۉق اېدی. منبعلرگه کۉره، بېمارلر سانی کۉپیگچ، طالبلر عیاللر بۉلیمیده ایکّی اېرکک داکترگه ایشلشگه رخصت بېرگن. منبعلرگه کۉره، حاضرده هرات حوزوی کسلخانه‌سیده عیاللر بۉلیمی علیحده بۉلیب، بو بۉلیمگه اېرککلر کیریتیلمه‌گن، بیراق طالبلر «تۉرت طرفگه» ایلنیب یورگن. عینِ پیتده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی طالبان نظارتی آستیده‌گی مؤسسه‌لر بیلن سالیشتیرگنده جوده کتّه فرق بیلن اۉلگنلر و یره‌دارلر سانینی اعلان قیلدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ انسانلر بۉییچه مسأله‌لرنی موافقلشتیریش باشقه‌رمسی (اوچا) قربانلر سانی بیرمنیگ ۲۳کیشی، یره‌لنگنلر سانی اېسه بیرمینگ ۶۶۳کیشینی تشکیل قیلگنینی معلوم قیلدی. بو مؤسسه هراتده شنبه کونگی زلزله عاقبتیده ۵۱۶ کیشی بې‌درَک یۉقالگن و ۱۶۵۵ عایله جبرلنگنینی قۉشیمچه قیلدی. جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی ناچار عایله‌لر اوچون باش‌پناه ضرورلیگی و کۉپلب جراحتلنگنلرنینگ دوالنیشدن کېین قَیتیش اوچون اویی یۉقلیگینی تأکیدله‌دی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی انتنیو گوتېرریش یکشنبه کونی هراتده‌گی زلزله قربانلریگه همدردلیک بیلدیردی و خلق ارا همجمعیت دن جبرلنگنلرنی قۉللب-قوّتلشنی سۉره‌دی.
اونینگ سۉزلریگه کۉره، مملکتلر «بیرلشیب، زلزله‌دن جبر کۉرگن افغانلرنی قۉللب-قوّتلشی کېره‌ک، اولرنینگ اکثریتی بحراندن آلدین یاردمگه محتاج اېدی». بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی مطبوعات کاتبی استفان دوجاریک، شونینگدېک، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ اداره‌لری و همکارلری فوق العاده عملیاتلرنی دوام اېتتیره‌یاتگنینی و انسانی سعی-حرکتلرگه قۉشیلیش اوچون کۉپراق گروه‌لر یوباره‌یاتگنینی ایتدی. او قۉشیمچه قیلدی: “بیز احتیاجلرنی تېزده بهالش و شاشیلینچ یاردم کۉرسه‌تیشنی موافقلشتیرماقده‌میز.” باشقه تاماندن، مملکت نینگ تورلی ولایتلریده هلاکتلی هرات زلزله‌سیده جبرلنگنلر اوچون یاردم ییغیش جریانی باشلندی. اوشبو خیریه‌لرگه دارو- درمانلر، نقد پول، یره‌دارلر اوچون قان ییغیش و عایله‌لر اوچون فوق العاده یاردم واسطه‌لری کیره‌دی. شو دورده مملکتیمیزنینگ بیر قطار ملی تجار و سرمایه یاتقیزووچیلری هم نقد پول بیلن قۉللب-قوّتلشنی اعلان قیلیشدی. شونینگدېک، اَیریم محلی مؤسسه‌لر زلزله قربانلریگه ایسّیق طعام و کییم-کېچک یېتکزیب بېرگنلیکلرینی، هرات و قۉشنی ولایتلرده‌گی اَیریم شفاخانه‌لر جبرلنگنلرگه بې‌پول طبی خدمت کۉرسه‌تیشگه تیار اېکنلیکلرینی بیلدیریشگن. هراتده‌گی هلاکتلی زلزله‌دن سۉنگ سیاسی اربابلردن تشقری بعضی صنعتکارلر و عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری هم انسانی یاردم ییغیش کمپاینینی باشلب، هراتده‌گی زلزله‌دن امان قالگنلرنی قۉللب-قوّتلشلرینی اعلان قیلیشدی. مملکت نینگ کۉزگه کۉرینگن آوازخوانلریدن بیری فرهاد دریا «۸صبح» گزېته‌سی و قطار تنیقلی رسانه‌لر وکیللری بیلن همکارلیکده هراتگه یاردم بېریش کمپاینینی باشلب یوباردی. ایچکی و خارجی یاردمدن تشقری، اوّلگی حکومت نینگ بیر قطار اېلچیخانه‌لری هم عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده همدردلیک یوباریب، هرات خلقیگه همدردلیک بیلدیردی.
عینِ پیتده افغانستان نینگ تاجیکستانده‌گی اېلچیلیگی اوچ کون دوامیده اوچ رنگلی بیرقنی یریم کۉترگنی و افغانستان نینگ برچه سیاسی وکیللریدن هرات قربانلرینی حرمت قیلیش اوچون بو ایشنی قیلیشنی سۉره‌گنی حقیده ویدیو ترقتدی. طالبان اېران اسلام جمهوریتی و تورکیه‌دن تخنیکی یاردم هراتگه یېتیب کېلگنینی ایتدی. اوشبو گروه مطبوعات بیانیه‌سیده چین، جاپان، اېران، پاکستان، اروپا اتفاقی و خلق ارا تشکیلات هرات زلزله‌سیدن جبرلنگنلرگه نقد پول، آزیق-طعام و طبی یاردم وعده قیلگنی ایتیلگن. خلق ارا همدردلیک بیلدیریلگنیدن سۉنگ، امریکا قوشمه ایالتلری تشقی ایشلر وزیری اېنتانی بلینکین اۉز مملکتی هراتده‌گی وضعیتنی کوزه‌تیب باره‌یاتگنینی و اقش نینگ یاردملری جبرلنگنلرگه یېتکزیلیشینی ایتدی. بیراق بیر قطار اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری دنیا نینگ هرات قربانلری بیلن همکارلیک قیلمه‌یاتگنینی تنقید قیلیب، بونگه غزه سکتوریده‌گی حماس و اسرایل اۉرته‌سیده‌گی اوروشنی سبب قیلیب کۉرستدی. بو اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلریدن حمیدکریمی نینگ ایتیشیچه، قانونی سیاسی تیزیم نینگ یۉقلیگی خلق ارا حقوق نقطه‌ی نظریدن یاردم اوچون هر قنده‌ی تیزیملی علاقه‌نی امکانسیز قیلیب قۉیگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، خلق ارا تشکیلاتلرنینگ جایلرده‌گی بۉلیملری فعالیت کۉرستمه‌یاتگنی، دنیا مملکتلری اېلچیلیکلری ایشی نینگ تۉخته‌تیلگنینی دنیا نینگ اوشبو چوقور فاجعه‌گه اعتبار قره‌تمسلیگی نینگ ینه بیر سببی دېب اته‌دی.
ایتیش جایزکی، اجتماعی ترماقلرده هلاک بۉلگنلرنینگ امان قالگنلری و هرات اهالیسیگه همدردلیک بیلدیریش و همدردلیک بیلدیریش جریانی کېنگ مقیاسده دوام اېتماقده. اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری قربانلر و اولرنینگ امان قالگنلری حالتی عکس اېتتیریلگن فوتو و ویدیو تسمه‌لرنی نشر اېتیب، افسوس و قیغولرینی اظهار قیلیشماقده. شنبه کونی هراتده قربان بۉلگن ۶.۳ ریشتر درجه‌لی زلزله بو ولایتده‌گی ۲۰دن آرتیق قیشلاقلرنی ویران قیلدی، شهر اهالیسینی قۉرقووده کۉچه‌لرگه چیقردی، وضعیت نینگ یامانلشیشی و ینه کۉپ زلزله‌لر صادر بۉلیشیدن خواطرلر آلیب کېتدی. ساغلیقنی سقلش بۉییچه مبلغ یېتیشمسلیگی، اجتماعی خدمتلر نینگ یېتیشمسلیگی و افغانستانده طالبان نظارتی آستیده‌گی فوق العاده وضعیتلرگه جواب بېرمسلیک کېنگ ترقه‌لگن انسانی بحراننی کوچه‌یتیردی. بو گروه نینگ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی و نادولت تشکیلاتلریده عیاللر محنتی نینگ آلدینی آلیش خلق ارا یاردم تشکیلاتلری بیلن نا اۉرین و ضعیف مناسبتلرنی یوزه‌گه کېلتیردی، بو نینگ بهاسی افغانستان خلقی تامانیدن تۉله‌نه‌دی.