حاکمیت و قبیلهنینگ استعمالی واسطهچیلری
آرین نصیری
افغانستان سیاستیده شوندهی بیر طایفه سیاسی اۉیینچیلر بار که اولرنی «حاکمیتنینگ استعمالی واسطهچیلری» دېب اتش ممکن. بو عباره عادتی سیاسی اتَمهلرگه نسبتاً کېسکینراق تویولیشی ممکن، اما او یقّال بیر حقیقتنی تصویرلهیدی: اولر نه مستحکم فکری اساسگه اېگه، نه ملی، تاریخی یاکه دینی قدریتلرگه صادق قالهدی و نه بیرار سیاسی آقیمگه اصولی روشده منسوب بۉلهدی. اولر حاکمیت اېگهلری بیلن جمعیت اۉرتهسیده تورهدی، ترماقنینگ حقیقی یوزینی یشیرهدی، اونینگ قرارلرینینگ اخلاقی نرخینی کمهیتیرهدی و فایدهلنیش مدتی توگهگچ، نوبتدهگی خۉجهیینگه خدمت قیلیشگه تیّار بۉلهدی.
بوندهی کیشیلر بوگون جمهوریتچی، اېرتهگه قومپرست، ایندینگه عیاللر حقوقلرینینگ حمایهچیسی، اوندن کېینگی کونی اېسه طالبان بیلن مذاکرهلر واسطهچیسی بۉلیب چیقهدی. اولر اۉز اۉتمیشینی تازهلهیدی، مغلوبیتنی باشقهلرنینگ بۉینیگه یوکلهیدی و هر بیر دور اوچون ینگی شخصیت یرهتهدی. سیاسی روانشناسلیک تیلیده اولرنینگ خطتی-حرکتلرینی فرصتطلب، کۉرینیشلرینی نمایشکارانه باشقریش، مقام خواطری، حاکمیتگه ماسلشیش، اخلاقی اوزیلیش و تنلب اونوتیش آرقهلی ایضاحلش ممکن. اولر بیرار کلینیک تشخیصگه اېگه بېمارلر اېمس، بلکه منفعتنی وجدان اۉرنیگه قۉیگن انسانلردیر.
بوگون عیناً بیر نېچه معین شخصلردن عبارت بۉلگن بو طایفهنینگ بازاری باشقه هر قندهی جایدن کۉره کۉپراق ایکس ترماغی و پرده آرتیدهگی ائتلافلرده قیزغین. ینگی ناملر بیلن گروهلر توزیلماقده، بیر نېچه مېدیا یوزلری یانمه-یان اۉتیرماقده و کېچه مغلوبیت ماشینینینگ بیر قِسمی بۉلگنلر بوگون قوتقرووچی کییمیده نمایان بۉلماقده. آدملر آچیق-آیدین فعالیتی طفیلی اېمس، بلکه اوّلگی ترماقلرگه اولنگنلیگی، پولی، منبری، بلند و ناخوش آوازی همده هر قندهی شرایطده کېلیشوو قیلیش قابلیتی سببلی «ملی (ائتلاف)» گه کیرهدی.
بو شخصلر آرهسیده کرزی و غنینینگ سیاسی طرفدارلری علیحده اۉرین توتهدی. کرزینی مشهور «ناراضی برادرلر» عبارهسی بیلن قیسقهچه توصیفلش ممکن، اما غنینینگ رۉلی بوندن هم آغیرراق بۉلگن. او ۲۰۰۱-ییلدن آلدین هم، کېین هم مینگلب فقرالر، عسکرلر و مجاهدلرنینگ قانی عوضیگه برپا اېتیلگن تیزیمنی میراث قیلیب آلدی، بیراق اونی ارگدهگی کیچیک بیر دایره درجهسیگچه تارهیتیردی. غنی صادق، اما تجربهسیز آدملرنی قوماندانلردن اوستون قۉیدی و کېتمه-کېت اۉزگریشلر آرقهلی ایشانچ همده قوماندانلیک زنجیرینی ضعیفلشتیردی. سیگار حساباتیده هم اونینگ حکومتی خارجی کوچلرنینگ چیقیب کېتیش دوری اوچون ثمرهلی خوفسیزلیک استراتیژیسینی ایشلب چیقه آلمهگنی یاکه ایشلب چیقیشنی ایستهمهگنی کۉرسهتیلگن. شو سببلی غنینینگ جمهوریتنینگ قولهشیدهگی مسؤولیتینی انکار اېتیب بۉلمهیدی. طالباننینگ قریب بېش مینگ محبوسینینگ آزاد اېتیلیشی هم عینی جریاننینگ بیر قِسمی اېدی. بو قرارنی فقط «غنینینگ شخصی ساوغهسی» دېب بۉلمهیدی، بیراق اونینگ بوندهی خوفلی قرارنی قبول قیلیش، عملگه آشیریش و شونگه اۉخشهش باشقه قرارلر بۉییچه سیاسی مسؤولیتینی هم چېتلب اۉتیب بۉلمهیدی.
مېن قولهشنی فقط تلویزیونده کۉرگنیم یۉق و اونی فقط روایتلردن هم اېشیتمهگنمن. مېن اونی اۉز کۉزیم بیلن، اینیقسه هراتده خلق کوچلرینینگ سۉنگگی قرشیلیگی پیتیده کۉردیم و گواهلیک بېردیم. اۉشه کونلرده مېن هلی هم قرشیلیک ارادهسی تیریک بۉلگن بیر شهرنی کۉردیم، بیراق مرکزی حکومت ایشانچ اوستونلرینی الّهقچان سیندیریب بۉلگن اېدی. عسکر هم، خلق هم جنگ قیلیشی ممکن، اما بویروق انیق بۉلمسه، یاردم یېتیب کېلمسه و هر بیر قوماندان باشقهسینینگ یشیرین قراریدن خوفسیرهسه، جبهه دشمن کېلیشیدن آلدین ایچیدن یېمیریلهدی. غنینینگ ۱۵-اگوستدهگی قاچیشی فاجعهنینگ باشلنیشی اېمس اېدی؛ او ییللر اوّل باشلنگن جریاننینگ سۉنگگی پردهسی اېدی. او نهفقط مملکتنی ترک اېتدی، بلکه جمهوریت سقلنیب قالیشیگه ایشانگن مینگلب حربیلر، محلی عملدارلر، فقرالیک فعاللری و عایلهلرنی هم اۉز تقدیری بیلن یالغیز قالدیردی.
اېندی اېسه غنی دایرهسیدن آزیقلنگن اَیریم اۉشه شخصلر بلند آواز بیلن اۉزلرینی طالبانگه قرشی کوچ صفتیده تنیشتیرماقده و بوندن هم قیزیغی، اۉزلرینی جمهوریتنینگ اساسچیسی و بنیادکاری دېب اتهماقده. اولر باشقهلرنی کېلیشووده عیبلهیدی، عیاللر حقوقلری حقیده گپیرهدی و غنی حکمرانلیگی دوریده تحقیرلنگن، سوءِقصدگه اوچرهگن، چېتلشتیریلگن یاکه یاردمسیز قالدیریلگن، بوگون اېسه طالباننینگ قومی تفکری و استبدادیگه قرشی باش کۉترگن عسکرلر همده مجاهدلر نامیدن آبرو آرتتیرهدی.
سوال عادی: حاکمیت، بودجه و منبر قۉلینگیزده بۉلگنیده نیمه قیلدینگیز؟ دولتنینگ شخصیلشتیریلیشی، کمسیتیش، مسلکی قوماندانلرنینگ چېتلهتیلیشی و طالبان محبوسلرینینگ آزاد اېتیلیشیگه نسبتاً قندهی یاندهشوو توتدینگیز؟ جبههلر بیرین-کېتین یاردمسیز قالهیاتگن، یاشلریمیز طالبانگه قرشی جان بېرهیاتگن پیتده سیز «ناراضی برادرلر» بیلن نیمه قیلدینگیز و جبههینگیز طالبانگه قرشی قهیېرده اېدی؟ حقیقت شوکی، سیزلرنینگ کۉپچیلیگینگیز اۉشه کونلرده آنگلی یاکه آنگسیز روشده بېشینچی اوستون وظیفهسینی بجرگنسیز. اما بوگون سیاست بازاریدن توشیب قالمسلیک اوچون اېرکینلیک، قرشیلیک و خلق حقوقلری حقیده بلندپرواز گپیرماقدهسیز. اگر جوابینگیز بۉلمسه، بوگونگی تویتلرینگیز قرشیلیکنینگ حجتی اېمس؛ اولر ینگی خۉجهیین ایزلش حقیدهگی اعلان دیر.
معما فقط بو شخصلرنینگ بوندهی دورهلرده اشتراک اېتیشیده اېمس. اساسی معما پشتون ضیالیلرینینگ بیر قِسمی اولرگه تقدیم اېتهیاتگن منبردیر. بوندهی ییغینلرده اۉتگن مغلوب تیزیمگه باغلیق شخصلر متعصبلیک، تاریخنی بوزیب کۉرسهتیش و آقلشنی «بیر آقیمنینگ نقطه نظری» نامی آستیده تقدیم اېتیشی ممکن. اما اگر تاجیکلر، هزارهلر، اۉزبېکلر یاکه باشقه قوملر آرهسیدن کیمدیر خودّی شو آهنگده گپیرسه، او درحال ترورچی، بۉلینیش طرفداری یاکه ملی بیرلیک دشمنی دېب اتلهدی. مجاهد و قرشیلیک نامی آسانگینه هجوم نشانیگه ایلنهدی، بیراق جمهوریتگه ییگیرمه ییل دوامیده قیلینگن خیانت، ادارهلرنینگ ضعیفلشتیریلیشی، دېموکراتیک بۉلیشی کېرهک بۉلگن تیزیمنینگ یېمیریلیشی و ایلدیزلری عبدالرحمن خان دوریگه باریب تقهلهدیگن انحصار اېتیلگن سیاستنینگ دوام اېتیشی حقیده سکوت سقلنهدی. عیناً منه شو ایکّی خیل مېزان همه نرسهگه قومی توس بېرهدی و ایشانچ همده ملی بیرلیک پایدېوارینی یېمیرهدی.
بو ایکّی خیل مېزان زمانهوی لباسدهگی قبیله تفکرینینگ اۉزیدیر: وطنداشلیک تیلی، اما اۉز قومداشینی حمایه قیلیش غریزهسی. اوّلگی مقالهمده هم اَیتگن اېدیم که تعلیم، بۉیینباغ و دېموکراسی تیلی انساننی البته متعصبلیک همده قبیله تفکریدن آزاد قیلمهیدی. اېلیته وکیلی کنفراسده قانون حقیده گپیریشی ممکن، اما انقراض پیتیده ینه قان و قبیلهگه پناه تاپیشی ممکن.
بو سۉزلر پشتونلرنی جماعهوی روشده عیبلش دېگنی اېمس. طالبان اساسا پشتونلردن تشکیل تاپگن حرکت دیر و اونینگ حاضرگی حکومتیدهگی رهبرلیک توزیلمهسی هم کتّه درجهده پشتونلر انحصاریده. اما میلیونلب پشتونلر هم عیناً شو توزومنینگ قربانی دیر. پشتون عیالی تعلیمدن محروم، پشتون یاشلری قشّاقلیک و اوروش ایچیده کویهدی، پشتون عایلهلری هم اۉز فرزندلرینی یۉقاتماقده.
دشمن، پشتون قومی اېمس؛ دشمن پشتونلیکنی حکمرانلیک قیلیشنینگ مطلق حقوقی بیلن باغلهیدیگن و هر قندهی تنقیدنی قومی دشمنلیک صفتیده تلقین قیلهدیگن سیاسی لایحهدیر. پشتون ضیالیسی فقط باشقهلرنینگ متعصبلیگینی کۉریشی اېمس، بلکه اۉز جمعیتی ایچیدهگی اوستونلیکپرورلیککه قرشی تورگن تقدیردهگینه ملت قوریلیشینینگ حقیقی همکاریگه ایلنهدی.
بو وضعیت قرشیسیده باشقه قوملرنینگ وظیفهسی فقط شکایت قیلیش و کوتیش اېمس. تاجیکلر، هزارهلر، اۉزبېکلر، تورکمنلر، اَیماقلر، بلوچلر، نورستانیلر، پشهییلر و باشقه جماعهلر ترقاقلیک، شخصپرستلیک و وقتینچهلیک کېلیشوولردن واز کېچیب، مستقل، انیق دستورگه اېگه و برقرار سیاسی کوچنی برپا اېتیشلری کېرهک. البته، بو جماعهلرنی پرچهلش اوچون کېنگ کۉلملی اورینیشلر دوام اېتماقده. اما اولر اۉز کېلهجگینی بېلگیلش اوچون اۉزلریدن قَیته-قَیته فایدهلنیب، کېین چېتگه سوریب یوبارگن مرکزپرست دایرهلرنینگ تصدیغینی کوتمسلیکلری لازم.
شو بیلن بیرگه، بو بیرلیک پشتونلرگه قرشی نفرت یاکه تېسکری قومپرستلیککه ایلنمسلیگی کېرهک. بیر انحصارنی باشقهسی بیلن المشتیریش فقط حاکمیت اېگهلرینینگ نامینی اۉزگرتیرهدی. تېنگلیککه چین دلدن ایشانهدیگن پشتونلر هم بوندهی اتفاقنینگ مرکزیده بۉلیشلری کېرهک. مېزان نسب اېمس، بلکه پرینسیپلرگه عملی صادقلیک دیر.
بو پرینسیپلر انیق و کېلیشووگه یراقسیز بۉلیشی کېرهک: وطنداشلرنینگ تۉلیق تېنگلیگی؛ انسان قدر-قیمتی؛ قانون استوارلیگی؛ عیال و اېرکک تېنگلیگی؛ فکر، دین و سۉز اېرکینلیگی؛ اۉتیش دوری عدالتی همده فساد و جمهوریت قولهشیگه سبب بۉلگنلرنینگ جوابگرلیگی؛ تیللر و مدنیتلرنینگ تېنگ حقوقلیلیگی؛ منبعلرنینگ عدالتلی تقسیملنیشی؛ همده سیاسی و اداری مرکزسیزلشتیریش.
افغانستان سیاستیدهگی پشتونمرکزچیلیک فقط نطقلر و شعارلر بیلن یۉقالمهیدی. چونکه اونینگ ایلدیزلری حاکمیتنینگ حددن تشقری مرکزلشووی، تعیینلاو تیزیمی، تاریخنینگ بیریاقلهمه تلقینی، منبعلرنینگ عدالتسیز تقسیماتی، خوفسیزلیک توزیلمهلری و منبر یرهتووچی ترماقلرده یاتهدی. بو مرکزی اوستونلیکنی بوزیش محلی سیلنگن کېنگشلر، حاکمیتنینگ حقیقی تقسیماتی، مالیوی شفّافلیک، جماعهوی رهبرلیک و سیاسی خاطرهنی طلب قیلهدی. شوندهی بۉلیشی کېرهک که هېچ بیر شخص فقط شعارینی اۉزگرتیریش آرقهلی اۉز اۉتمیشینی تازهلهی آلمهسین. حتا افغانستان جغرافیهسینینگ بۉلینیشی و پرچهلنیشی هم بو تفکرنی ایلدیزی بیلن یۉق قیله آلمهیدی. چونکه حکمرانلیککه اساسلنگن تفکر هر قندهی چېگرهده قَیته ایشلب چیقریلیشی ممکن. فقط قوملر و وطنداشلرنینگ آنگلی، پرینسیپلرگه اساسلنگن اتفاقیگینه بو مستملکهچیلیک تفکری و اوزاق ییللیک انحصار نینگ برباد قیله آلهدی.
سیاستنینگ استعمالی واسطهچیلری خاطرهسی قیسقه بۉلگن جمعیت محصولی دیر. سیاستچیدن کېچه قهیېرده تورگنینی، پولی قهیېردن کېلیشینی و قَیسی قرارلر اوچون مسؤولیتنی اۉز ذمّهسیگه آلیشینی سۉرهمهگونیمیزچه، بو شخصلر هر بیر فاجعهدن کېین ینگی قیافهده ینه قَیتیب کېلهوېرهدی.
افغانستان بیرار قومنینگ ملکی هم، بیر عایلهنینگ میراثی هم، بیر ترماقنینگ اۉلجهسی هم اېمس. طالباننینگ یکون تاپیشی فقط بیر نېچه ملانینگ کېتیشی بیلن عملگه آشمهیدی؛ حاکمیتنی بیر نسلنینگ میراثی حقوقی دېب بیلهدیگن تفکر هم توگهشی کېرهک.
بو استعمالی واسطهچیلر بازاری فقط سیاستنینگ مېزانی علاقه، قوم و شعار اېمس، بلکه فعالیت نتیجهلری، پرینسیپلر، جوابگرلیک و انسان قدر-قیمتیگه صادقلیک بۉلگن پیتدهگینه یاپیلهدی.
