علیشیر نوایی اثرلریده هرات تصویری
ایشانچ توره
هری جان، بندور خراسان انگه
نوایی
خلاصه
گپ هری (هرات) حقیده، نې-نې اېوریل زمانلرنی باشیدن کېچیرگن بو قدیمی زمین کۉپ-کۉپ حادثه-واقعه لرنی اۉز بغریده سقلب کېلماقده. هرات اوستیدن مینگ-مینگ ییللر اۉتیب، منه قلملر معظّم شهر یوزیدن غبارلرنینگ قلین اۉرتَگینی(پرده)کۉتریب، اونینگ قیافهسینی نمایان اېتماقده. سۉزیمیز بوندن آلتی عصر آلدین قد کۉرتیب تورگن هرات حقیده دیر. انیق راق ایتگنده علیشیر نوایی تصویرلب بېرگن هرات بیتیگیمیز اۉرتهسیده تورهدی. اۉقیب تورگنینگیز مقالهده کهنه هرات نینگ کېچمیشی حقیده ایخچم سۉز یوریتیله دی. مقالهنی اۉقیب، نوایی کۉزی بیلن کۉرگن آبدهلر، باغ و راغ، کُشک و سرایلر …نی بیر-بیر نظردن کېچرگندهی بۉله سیز. تورلی دورلرده حکم سورگن سیاسی سلالهلر قیسقچه تیلگه آلینهدی. ینه مقالهده خراسان اۉلکهسیده سهل کم بیر یوز ییللیک ییل دوام اېتگن تیموریلر دوری حکایه قیلینهدی. هرات نینگ حسین بایقرا زمانهسیده رواج تاپگنی قلمگه آلینگن دیر. مقاله نینگ اساسی قسمی “هرات قیافهسی نوایی اثرلریده”-دېگن موضوعنی اۉز ایچیگه آلهدی. فکر و معلوماتلریمیز اېسه بای شعری تصویر و انیق فکتلرگه اساسلنگن دیر.
کلیت سۉز و بیریکمهلر
هرات، خراسان، تېموریلر دوری، نوایی، بایقرا
باشلمه
خراسان و هرات نینگ پارلاق اۉتمیشیگه قرهب، انسان کۉزی قونَب کېتهدی. شوندهی دیار و معظّم اۉتمیشی بارلیگدن کۉنگلیده فخر و افتخار حسینی تویهدی کیشی. بوندهی مسئلهلرده انسان ذاتی تفکّر قیلیب، عقلینی یوگورتیریشگه چارلهیدی. هرات بغری دفینه-یو، خزینهلرگه لیمّا-لیم تۉله. اونی فقط شفقت بیلمس حادثهلردن امان توتیشگه سعی-حرکت قیلماق کېرهک.
شونیسی بارکه، بو عزیز یېرلر (خراسان و هرات) اۉته اینچلی قیرغین-برات اورشلرنی باشدن کېچیریب کېلدی. شونگه قرهمهی، اېزگو نیتلی شاهلر، وزیرلر، شاعر، عالم و دانشمندلر؛ ماهر صنعتچی و قۉلی گل اوسته هنرمندلر هر دایم هراتنی رواجلنتیریش فکریده بۉلگنلر. شولرنینگ فعالیت و حرکتی طفیلی هرات کۉرکملهشیب، آباد یورتگه ایلنتیریلگن. اینیقسه تېموری شهزادهلر دوریده یشب اۉتگن قوروچی اوسته-بناکارلر، کاسب، عالم، شاعر و متفکّرلر هراتنی مثلسیز درجه رواجلنتیرگنلر. اینیقسه علیشیر نوایی نینگ بو بارهدهگی اولوغ خذمتلری بې قیاس دیر. مقالهده هرات نینگ جلوه-یو، جمالی بویوک نوایی قلمی بیلن شعری صنعت ایله یارقین بۉیاقلرده تصویرلب بیریلگنی عکس ایتّیریلهدی.
قۉلینگیزدهگی بیتیکده اۉن بېشینچی عصردهگی هرات قیافهسی اطرفلیچه یاریتیشگه حرکت قیلیندی. نوایی نینگ “خزاین المعانی” (“معنالر خزینهسی”)دن کېنگ استفاده قیلیندی. هرات نینگ منظرهسی، جادهلری، کوچه-یو، کویلری، مسجد و خانقاهلری، کتابخانه-یو، کشک و سرایلریگچه، سان-سناقسیز باغ-راغلری، کۉپریک، قلعه-قۉرغانلریگه اولوغ نوایی کۉزی بیلن قرهلدی و بویوک شاعر و متفکرنینگ غایت گۉزهل شعریدن کېرهکلیگیچه کېلتیریلدی.
نواییدن آلینگن گۉزهل شعر و کۉچیرمهلر بو- هلی بو همّهسی دېگنی اېمس. اوشبو مقالهده “خمسه” نینگ “حیرت الابرار” داستانیده کېلگن بیرگینه بابدن استفاده قیلیندی. بولردن تشقری “خمسه” نینگ قالگن داستانلریده و نوایی نینگ باشقه اونلب اثرلریده هرات حقیده سۉز کېتهدی. اینیقسه “محبوب القلوب” (“کۉنگیللرنینگ سېوگی”)، “نسایم المحبّت” (“محبّت شبادهلری”)،” مجالس النفایس” تذکرهسیده قیزیق و مهم معلوماتلر قید اېتیلگن. نوایی اثرلریده یازیب قالدیریلگن هرات حقیدهگی گپلر، سۉز واسطهسیده عکس اېتگن عجایب تصویرلرنی اۉقیب-آق، کیشی اۉزینی اۉن بېشینچی عصردهگی هراتگه باریب قالگندهی حس اېتهدی.
شونینگدېک، مقالهده نوایی نینگ اۉته معنالی”خراسان بدن بۉلسه، هرات اونینگ جانی”-دېگن شاعرانه تعبیری گه اهمیت قرهتیلدی. هرات خراسان نینگ جانی اېکنی هم مقاله همده نوایی اثرلریده افاده اېتیلگنی اۉز اثباتینی تاپدی. یازوو اۉز اۉقووچیلرینی اۉتمیشگه اعتبارلیراق بۉلیب، نوایی کبی دانا ذاتلر بساطیدن معنوی آذوقلنیشگه اوندهیدی.کېلتیریلگن شعری مثاللر جانلی صحنه کبی اۉقوچیلرگه یېتیب بارهدی و اولرنی زېریکتیریشدن اسرهیدی.
خراسان نینگ جانی
خراسان (قویاش اۉلکهسی) و هرات/هری/هریوا -بو ایکی جغرافی اتمه مملکت و شهر صفتیده قدیم-قدیمدن(اوستادن باشلب…) موجود بۉلیب، جوده کۉپ امپراتورلیک، پادشاهلیک، سلطانلیلیک، امیرلیک و خانلیکلرنی باشدن کېچیرگن. بو تأریخی اۉلکه و شهر اۉتمیشده ایران، تورکستان، اۉرته آسیا، افغانستان و هندوستان غربیگچه بۉلگن کېنگ منطقهده تمدن مرکزیگه ایلنگن (جامی، ۹-۲۹: ۱۳۴۸) نوایی تعبیری بیلن ایتگنده خراسان نینگ جانی بۉلگن هرات نینگ کېچمیشی حقیده تأریخی منبعلرده غایت قیمتلی معلوماتلر قید اېتیب کېتیلگن دیر: مؤلفی نامعلوم “حدود العالم”(۹۸۲) اثریده، “نزهه القلوب”(حمدالله مستوفی)،” تأریخ بیهقی” (ابوالفضل بیهقی)،” زبده التواریخ” (حافظ ابرو)، “حبیب السیر”(خواندمیر)، روضه الصفا”( میرخواند)، “روضه الجنات” (اسفزاری)،” کُرتنامه” (ربیعی پوشنگی)،” عجایب المقدور (ابن عربشاه)”، “ظفرنامه” (شرف الدّین علی یزدی) و “بابرنامه” کبی تأریخی کتابلر کۉپلب بای معلوماتنی اۉزیده سقلب کېلهدی. شونینگدېک قدیمی هرات تۉغریسیده قیمتلی یازوولر تذکره و ادبی منبعلر جملهدن: “مطلع السعدین” (عبدالرزاق سمرقندی)، “تذکره الشعرا (سمرقندی، ۳۶۶-۳۷۷: ۱۳۳۸)، “مجالس النفایس” (علیشیر نوایی) اثرلریده هم قیزیدن-قیزیق مهم معلوماتلر یازیب قالدیریلگن.
شو کبی مشهور روس، اروپا، ایران و افغانستان تأریخچی عالملری هم بو اېسکی کېنگ اۉلکه (خراسان) و دانگ ترهتگن کېنت (هرات) بارهسیده علمی، تحقیقی اثرلر یازگنلر (ویکیپیدیا: ایضاح). بو شهر شکوهی فقط شولردن عبارت اېمس. هرات اېسکی خراسان نینگ اېنگ قدیمی و مشهور شهرلریدن، کېین راق اېسه اونینگ پایتختی سنهلگن. مذکور شهر اوزاق اۉتمیشده هند اوقیانوسی کشف قیلینمسدن بورون بویوک ایپک یۉلی یۉنهلیشیده یېرلشگن بۉلیب، شرق و غرب تمدنلری کېسیشگن حدود بۉلگن. هراتده میلاددن آلدین و میلاددن کېین تورلی سیاسی سلالهلر حکمرانلیک قیلیب اۉتگنلر. میلاددن آلدین مقدونیهلیک اسکندر(م۳۳۰) بو شهرنی قۉلگه کیریتگن. اوندن سۉنگ هرات سلوکیلر(۲۰۸) قۉلیگه اۉتگن. ساسانیلر دوریده اېسه ییریگ شهرگه ایلنگن. بو شهرنی ۸-عصرده عربلر استیلا اېتگن. سامانیلر (۹عصر) دوریده خراسان نینگ اساسی شهرلریدن اېدی. ۱۰-عصر باشلریده غوریلر دولتی ترکیبی گه کیرهدی. ۹۹۸-ییلی غزنویلر حکمرانلیک قیلهدی؛ ۱۲۱۴-خوارزمشاهلر تصرّف اېتهدی ۱۰۴۰-ییلی سلجوقیلر ضبط قیلهدی؛ ۱۲۲۱- ییلده شهرنی مۉغوللر باسیب آلهدیلر. ۱۳۸۳-ییلدن هرات صاحبقران امیر تېمور دولتی ترکیبیگه کیردی (انسکلاپیدیه، ۳۵۸:۲۰۰۵).
خراسان اتلمیش کېنگ جغرافیهده صاحبقران امیر تېمور کُرتلر حکمرانلیگی گه برهم بېریب، اۉز مستحکم حاکمیتینی اۉرنتدی. تخمین یوز ییل دوام اېتگن تېموریلر دوریده هراتنی امیر تېمور اولاد لریدن: میرانشاه (۱۳۶۶-۱۴۰۸)، کېینچهلیک شاهرخ میرزا (۱۳۷۷-۱۴-۴۷)، سلطان ابوسعید میرزا (۱۴۲۴-۱۴-۶۹)، بایسنقور میرزا (۱۳۹۹-۱۴۳۳) سلطان حسین بایقرا (۱۴۳۸-۱۵۰۶) و باشقه تېموری شهزادهلر باشقرهدی و هراتنی اۉز دولتی نینگ پایتختیگه ایلنتیرهدیلر. هراتده شاهرخ میرزا ۴۳ ییل، سلطان ابوسعید۱۲ ییل و سلطان بایقرا اېسه ۳۴ ییل سلطنت قیلهدیلر. بو دورده هرات جوده ترقی اېتهدی، علم-فن، ادبیات، صنعت، هنرمندچیلیک و تورلی کسب و کار رواج تاپهدی.
هرات اۉرته شرق نینگ مدنی مرکزی بۉلیب قاله بېرهدی. حسین بایقرا اۉغیللری ارهلریده چیققن ضدیتلر طفیلی هراتنی اۉن آلتینچی عصر باشلریده شایبانیلر اېگلّهیدی. صفویلر (۱۷۱۶)دوریده بۉلسه مستقل هرات حاکملیگی توزیلهدی؛ کېین هراتگه افشاریلر (۱۷۳۲) اېگه چیقهدیلر. شوندهی قیلیب، آخر-عاقبت هراتنی ۱۷۴۷-ییلی افغان درانیلری باسیب آلهدی (نوایی، ۱۲:۱۹۸۷).
بو جغرافی اتمه “هری”/هرات تورکی آت بۉلمسه-ده، تأریخاً تورکی مدنیت نینگ مهم اۉچاغلریدن بیری صفتیده تن آلینهدی. اینیقسه اوشبو شهر اۉن بېشینچی عصرده علمی، ادبی، مدنی، اقتصادی و سیاسی اۉرده(مرکز) وظیفهسینی اۉتهگن. اۉتمیشده خراسان و هراتده بۉی کۉرستگن مدنی یادگارلیکلر اساساً، انهشو تورکی سیاسی بۉغینلر قۉلی بیلن بنیاد تاپگن دیر. بو ایکی نام، اۉن تۉرتینچی و اۉن بېشینچی عصرلرگه کېلیب، ینه-ده، وقار و صلابت تۉکیب، اۉزیدن غرورلی جرنگ ساچیب تورگن. بو بارهده سۉز یوریتگن اولوغ شاعر و متفکر علیشیر نوایی جدّی بیر مسئله و تأریخی حافظه گه اهمیت قرهتهدی. هرات وفا بوستانیگه ایلنگن، بو بوستاندن توریب نوایی خوانیش قیلماقده:
وفا بۉستانی نینگ داستان سرایی
ملامت بلبلی، یعنی نوایی
شوندن سۉنگ علیشیر نوایی «…انداق عرض قیلورکیم، -دېیه “بدایع البدایه” دیوانینینگ دیباچهسیده منه بوندهی سۉز باشلهیدی – اول چاغ کیم، خراسان تختی کۉرهگانلیق دَوّاجی(کییم) ایله زینت فزای و کۉرهگان فرقی جهانبانلیق تاجی بیله فلک فرسای اېردی…» یعنی (خراسان کۉرهگانیلر قۉل آستیگه اۉتیب-آق، زینت تاپتی (آباد و معمور بۉلدی) شو بیلن بیرگه کۉرهگانی شاهلرنینگ باشی سلطنت تاجینی کییب، شهرتی عالم اوزره یاییلدی (نوایی، ۱۲:۱۹۸۷) در حقیقت، شاعر ۱۵-۱۴عصرلرده کۉرهگانیلر قۉلی بیلن یرهتیلگن(بیر تأریخی پلّهده اۉزی هم کتّه اولوش قۉشگن) دولت حقیده معلومات بېرماقده.
نوایی دېیرلی برچه اثرلریده هرات و خراساننی تورلی مناسبت ایله قلمگه آلیب، بو ایکی تأریخی جایلرنی مقتهیدی و اولر نینگ کۉرکی و آبادلیگیگه اشاره قیلهدی.
بو سببدین یاریمیش گویا خراسان کشوری
کیم چیقیب دور باختردین آفـتاب خاوری
بیت نینگ معناسی:
خراسان یورتی نور ترهتیب، پارلب (رواجلهنیب) کېتگنی گه سبب شوکه، باختر (غرب- شمالگه قرهب تورگن شخص نینگ سۉل تامانی/اۉرته آسیا/توران زمین) تاماندن شرق نینگ قویاشی (امیر تېمور دولتی) چیقتی، دېیدی شاعر. خراسان کشوری نینگ ۱۴-۱۵عصردهگی رواج و رونقینی نوایی نینگ یوقاریدهگی بیتیده هم انگلش ممکن.
باشده هریرود دریاسی نینگ شوندهیگینه یاقهسیده جایشلگن هرات اۉتمیشده کۉپلب فاتح و جهانگیرلرنینگ دقت و اعتبارینی اۉزیگه قرهتیب کېلگنی گه اشاره قیلدیک. قدیمده “بویوک ایپک یۉلی” نینگ بو شهردن اۉتگنی، اونگه ینهده صلابت و جاذبه بېریب کېلر اېدی. مادلردن تارتیب، هخامنیشیلر، مقدونیلر، سلواکیلر، اشکانیلر، هونلر، ساسانیلر، یفتالیتلر، کوشانیلر، عرب استیلاسی، سامانیلر، غۉریلر، غزنویلر، سلجوقیلر ، موغوللر و کُرتلرگچه بۉلگن سیاسی سلالهلر کهنه هراتده بیر مدت دور و دوران سوروب اۉتدیلر. شهرنینگ رواج و رونقیگه قرهمهی، قیرغین-برات اوروشلر طفیلی، خراسان پایتختی بۉلمیش هرات نینگ کولی کۉککه ساوریلیب کېلدی. ینه اۉشه اوروشلر عاقبتلری سبب، تورلی دور، تأریخ قتلملریده یرهتیلگن مدنیتلر بویاغی یویلیب کېتدی. اېسکی آبدهلر و معنوی میراث باریب یۉقلیک و زوالگه باش قۉیدی.
گپ شونده که، داوروغی دنیاگه کېتگن هراتنی قۉلگه کیریتیش آرزوسی بویوک صاحبقران امیرتېمور (۱۳۳۶-۱۴۰۵) گه هم تین بېرمهی کېلردی. نهایت ۱۳۸۳-میلادی ییلی هرات امیر تېمور قۉلیگه اۉتدی. خراسان دولتی اوستونلری اوزره اجدادلریمیزنینگ بیراقلری هیلپیرهی کېتدی. کهنه هرات اوستیدن حکم یورغیزیش ایشلرینی تېمور میرانشاه گه تاپشیردی. کۉپ اۉتمهی هری امیر تېمورنینگ اېنگ دانا اۉغلی بۉلمیش شاهرخ میرزا (۱۳۷۷-۱۴۴۷) تامانیدن اداره اېتیلیب، رونق تاپدی و تېموریلرنینگ ایکینچی باشکینتی گه ایلنتیریلدی. سۉنگ بایسنقور میرزا (۱۳۹۹-۱۴۳۳)، اوندن کېین ابوالقاسم بابرمیرزا (۱۴۲۲-۱۴۵۷)، سۉغین سلطان ابوسعیدمیرزا (۱۴۲۴-۱۴۶۹) و نهایت سلطان حسین بایقرا (۱۴۷۰-۱۵۰۵)لر بیرین-کېتین حکمرانلیک قیلیب کېلدیلر.
تېموریلر دوریده هرات مسلمان شرق عالمی نینگ اېنگ مهم مرکزلریدن بیریگه ایلندی. بو دوردهگی هرات نینگ شان-شوکتی و تأریخی قیافهسی حقیده منبعلرده یېترلیچه معلومات قید قیلینگن. (انسکیلاپېدیه ۳۹۷-۱۹۸: ۲۰۰۵).
حسین بایقرا دوریده هرات نینگ هرتامانلمه یوکسلیشی-یو، چقنب برق اوریب رواجلنیشینی اولوغ نوایی نینگ خذمتلریسیز تصوّر قیلیب بۉلمهیدی (جامی، ۱۳۴۸: ۹-۸۶) تېموریلر دوریده عملگه آشگن قوریلیشلر کۉزنی قمشتیرگودیک درجه ده اېدی. آبادانچیلیکلرنینگ آخری کۉرینمسدی. اولردن قۉرغان(قلعه)لر، رباطلر، مسافرخانهلر، مسجدلر، خانقاهلر، کاروانسرایلر، شفاخانهلر، مدرسهلر، کۉپریکلر، یۉللر، گنبد، بازار، حوض، چمن، دوکانلر، مناره، سرای، زیارتگاهلر، قصرلر، بلوکات (توتش قیشلاقلر)، حشمتلی کُشکلرنی تیلگه آلیش ممکن.
هرات اۉن بېشینچی عصرده علم-فن، ادبیات، نفیس صنعت، هنرمدچیلیک مرکزیگه ایلنگن همده بو شهرده تورلی کسب-کار رونق تاپگن. ییریک-ییریک کتابخانهلر بر پا اېتیلگن. اولردن “علیشیر نوایی کتابخانهسی”، “کتابخانه های همایونی” (حسین بایقرا)، “کتابخانه مدرسه شاهرخ میرزا” و “کتابخانه سلطنتی هرات (جامی، ۲۲: ۱۳۴۸) ” کبیلرنی قید قیلیش لازم.
تېموریلر دوریده قد راستلهگن مسجدلر: مسجد جامع هرات، مسجد گوهرشاد بیگیم، دارالشفای شاهرخ میرزا، خانقاه مولانا شمسالدین، مسجد محمد آبشارکانی، خانقاه سر خیابان، عمارت سر مزار شیخ زین الدین خوافی، خانقاه جدید، مسجد شمع ریزان، خانقاه پیر هرات، خانقاه خواجه عبدالله انصاری، خانقاه ملک حسین کُرت، مسجد گنبد دارالساده و دارالصفا (جامی، ۱۳۴۸: ۲۱)
تېموری شهزادهلر حکمرانلیگی زمانهسیده فعالیت یورکیزیب کېلگن مدرسهلردن: مدرسه نظامیه، مدرسه و خانقاه شاهرخ میرزا، مدرسه خواجه آفرین، مدرسه غیاثیه، مدرسه سلطانی، مدرسه میرزا بایقرا، مدرسه خواجه اسماعیل احصاری، مدرسه جمالیه، مدرسه بدیعه، مدرسه خواجه جلالالدین، مدرسه فصحیه و مدرسه نوایی. شولر جملهسیدن دیر. مولانا عبدالرحمن جامی ۲۰دن آشیق قصیده سینی هرات عمارتلریگه بغیشلب یازگن.
هرات شهری نینگ کۉرکیگه کۉرک قۉشیب کېلگن باغلر: جهان آرا، باغ زبیده، باغ دلکشای، باغ چمن آرای، باغ سفید، باغ زاغان، باغ قرنفل، باغ خیابان، باغ نظرگاه، باغ مختار، باغچه تخت عزیزان، باغچه گازرگاه، تخت باباسوخته و باشقهلر. میرزا بابر اۉزی نینگ “بابرنامه”سیده کۉزی بیلن کۉرگن باغلردن ۲۱تهسینی سنب کۉرستهدی: باغ بهشت، باغ بۉلدی، باغ وفا، باغ دلکشا، باغ جهان آرا، باغ کلان، باغ میدان، باغ نو، باغ نوروزی، باغ نظرگاه، باغ سفید، باغ صفا، باغ فتح، باغ خلوت، باغ چنار، باغ شمال، باغ خم، باغ شهر، باغ یورونچقه، باغلان.(“بابرنامه”)
علیشیر نوایی اۉزی نینگ۳۰دن آشیق علمی، تأریخی، دینی و ادبی اثرلریده خراسان و هراتنی جۉشقین رنگلر بیلن تصویرلهیدی. بو جایلرنی او تورلی مناسبتلر بیلن قیته-قیته تیلگه آلهدی. قیغولی و شادیانه کونلریده هم نوایی خراسان و هرات بیلن همنفس یشهیدی. شاعر بیریاقدن خراسان و هرات نینگ آباد، سۉلیم، کۉرکم باغ و بۉستان بۉلیب کېتیشیگه سېوینسه، باشقه تاماندن اونینگ اینچلی کونلریگه کوییب اچینهدی و قیغوداش بۉلیب یشهیدی.
ای مغنّی توت”عراق” آهنگی وکۉرگوز “حجاز”
کیم نوایی خاطری بۉلمیـش خراساندین ملول
هرات ایجاد بابیده علیشیر نوایی گه بختیارلیک قوچاغینی آچدی و منگو حیات بخشیده قیلدی. نوایی هراتنی اۉز دیوانیده شوندهی تیلگه آلهدی:
نوایی اۉلمسیغه عازم عراق و حجاز
مگر نزاهتِ مُلک هری اېرور باعث
بیت نینگ معناسی:
نوایی نینگ اۉلمسلیگی گه عراق و حجازگه سفری نیتی اېمس، بلکه، هرات ملکیدهگی اېزگولیکلر، پاکلیکلر سبب دیر. دېمک، هرات نوایینی آق ترهب، آق اۉرهب بغریده اۉستیرگن عزیز دیار بۉلگن. علیشیر نوایی اېمکداش، سباقداش و قدردان دوستی سلطان حسین بایقرادن کۉپ یخشیلیکلر کۉرگنی و آنه یورتی گۉزهل هراتده اۉسیب اولغهیگنینی اونوتیلمس آنلر دېب بیلگن. یوقاریدهگی پاکلیک، ارمانی تویغولریدن مقصد هم انهشو جانیگه چۉغ بۉلیب یاپیشگن ناستالژی بۉلگن بۉلسه عجمس. هرات ادبی محیطیده نوایی نینگ توتگن اۉرنی، علم-فن، شعر و ادبنینگ رواج تاپیشیگه خذمتی اولوغ بۉلگن. هرات نینگ گورکیره ب رواجله نیشگه تأریخ فکتلر سیراب. حسین بایقرانینگ اۉلیمی مناسبتی ایله هرات گه بارگن ظهیرالدّین بابر هرات شهری نینگ بیر بۉلهگی حقیده منه بوندهی دېیدی: “ییگیرمه کون کیم هریده اېدیم، هر کونده کۉرمهگن یېرلرنی آتلهنیب سیر قیلور اېدیم…بو ییگیرمه کونده سیرگاهلردین بیر حسین میرزانینگ خانقاهیدین اۉزگه یېر کۉریلمهگن شاید قالمهدی اېکن. گذرگاه و علیشیربیک نینگ باغچهسی و جوازی کاغاذ و تخت آستانه و پلکاه و کهدستان و باغ نظرگاه و نعمت آباد گذرگاهی نینگ خیابانی و سلطان احمد میرزانینگ حضیرهسی و تخت سفر و تخت نوایی و تخت برگر و تخت حاجی بېک … و نظرگاه مختار و حوض ماهیان و ساقی سلمان و بلوری کیم…تۉرت طرفیدهغی تۉرت عمارت و قلعه نینگ بېش دروازهسی: دروازه ملک و دروازه عراق و دروازه فیروز آباد و دروازه خوش و دروازه قیپچاق و بازار ملک و چارسو و شیخ الاسلام نینگ مدرسهسی و ملکلرنینگ مسجد جامعی و باغ شهر و بدیع الزمان میرزانینگ جوی انجیل یاقهسیدهغی مدرسهسی و علیشیربیک نینگ اۉلتورور اویلری کیم،” انسیه” دېرلر مقبره و مسجد جامع نی کیم” قدسیه” دیرلر، مدرسهسی و خانقاه نی کیم، “اخلاقیه” و ” اخلاصیه”دېرلر، حمام و دارالشفاسی نینگ کیم” صفاییه” و ” شفائیه”دیر، بارینی انداق فرصته سیر قیلدیم.
نوایی هراتگه مهر؛ حسین بایقراگه اېسه اخلاص و ارادت قۉیگنینی شاعر قوییدهگی بیتده شوندهی اېسلب اۉتهدی:
نوایی اۉزگه شاه و اۉزگه کشور اېتمه هوس
که تاپمهغونگ شاه غازی بیرله هری ینگلیغ
هرات وصفیده کۉپ و خۉب یازگن بویوک نوایی باشقه بیر غزلیده منه بوندهی دُردانه سۉزلرنی یازیب قالدیرگن:
خیابانده نوایی صبرینی گر خوبلر آلدی
اۉزیدین واقف اۉلسون، نېگه کیم شهرِ هری دور بو
بیت نینگ معناسی:
اۉشه زمانده امن و امانلیکده هرات خیابانیده گۉزهللر چیرای ساچیب، سلانه-سلانه یورر، نوایی اۉزیدن واقف بۉلسین؛ نېگه که، هراتده بو کبی سولو و کۉرککه بایلر آز اېمس. بو بیتده نوایی کۉزیدن هرات تبرّک یورت، کعبه و ریاضتدن هم اوستون بیر وطن حسابلنگن:
نوایی، عیش اوچون دَیر و ریاضت چیکّهلی کعبه
گر ایسترسېن بوایکی ایشگه یۉقتـور هری ینگلیغ
یاکه
نوایی، بهشت ایچره فراغت یۉلین سۉردونگ
نموداریدور انینگ هری نینگ خیابانی
شعرنینگ معناسی:
یاکه، بهشتدن فراغت یۉلینی تاپیشنی سۉرماقچی بۉلسنگ؛ اونینگ نشانه، بېلگیلری هرات شهری نینگ خیابانی، دېیدی.
خراسان و هرات نوایینینگ سېوملی سۉزلری بۉلگن؛ بو اتمهلر یورهگی نینگ بیر بۉلگی؛ اولغهیب، کمالگه یېتگن آنه یورتی نینگ ایسیق قوچاغی دېگن معنانی انگلتگن. شاعر اونلب مرتبه بو ناملرنی ارداقلب تیلگه آلهدی. حتی ادیب اۉزی نینگ شاه اثری بۉلمیش “خمسه” نینگ ایریم بابلرینی اۉز آنه یورتیگه بغشلهیدی.
داستانلرده عکس اېتگن اۉلکه و کېنت
“خسمه” (بېشلیک) ترکیبی گه کیرووچی”حیرت الابرار” (یخشیلر حیرتی) داستانی نینگ ۱۹- مقالتیده، نوایی خراسان و هراتنی توصیفلشگه علیحده بیر باب اجرهتهدی. همّهسی بۉلیب ۱۱۰بیتدن توزیلگن اوشبو بابده، اوّل دنیانینگ یرهلیشی، یولدوزلر و سیّارهلرنینگ بیر-بیریگه اویغون باغلیقلیگی همده اولر بیر-بیرلرینی تقاضا اېتیب، تۉلدیریب توریشی خصوصیده سۉز یوریتیلیب شوندهی دېیلهدی:
هر بیریسی گه بیریدین تقویت
هر بیری بیردین تاپیبان تربیت
خراسان مملکتی نینگ جغرافی یېرلشیوی،کېنگلیگی،کېنت و قیشلاقلری،کانی-یو ، طبعیتی، سۉلیم منظرهلری تصویرینی بویوک نوایی نهایتده لطیف حسلرگه اۉرهب، مهارت بیلن چیزیب بېریشگه کیریشهدی. نوایی: کۉکده قویاش مثلسیز پارلب تورگنیدېک، یېرده “بواقلیم” (خراسان) غایت گۉزهل و یاقیملی دیر،-دېیدی:
یېرده بواقلیم دورور دلپذیر
کۉکده قویاش طارمیدېک بی نذیر
خراسان نینگ گۉزهللیگی و تاش-تېورهگی منه بو کۉرینیشده بۉلگن:
بۉلدی چو موضوع مساحت فنی
دئپېدیلر اقلیم چهارم انی
ساحتی تۉرتینچی فلکتین وسیع
رتبهسی یېتینچی سمادین رفیع
زینت ارا روضۀ رضواندور اول
روضهنی قۉی ملک خراسانـدور اول
سبزهسیدین گلشن میناغه رشک
توفراغیدین عنبر ساراغه رشک
خراسان نینگ شهر و قیشلاقلری منه بو رنگلرده کۉرینیش بېرهدی
خطّهسـیده شهر عددین فزون
هر یېری نینگ زینـتی حددین فزون
شهرلری لطف ایله خُلد بـرین
خوبلر اول خُلد ایچیده حورعین
نوایی ۱۵-۱۴- عصردهگی هراتنی شوندهی تصویرلهگن
تاغلری آلینده فلک ساده دشت
بارچهغه کۉک قـُلهسیدین سرگذشت
هر بیری نینگ جوفیده بیرطرفه کان
کانین اېتیب طرفه جواهر مکان
چشمهسیدین بۉلمهدی ظاهر سویی
کاندین آقیب بلکه جواهر سویی
دشتلری سطح ایله آیـینه رنگ
سبزه اول آیینهغه هرساری زنگ
اولوغ شاعر خراساننی یېتی اقلیم بایلیگی نینگ بیتمس خزینهسی؛ یېتی قطعه تن بۉلسه اونینگ کۉکسی خراسان دېب وصف اېتهدی. انهشو یورت نینگ کۉزلرنی قمشتیروچی بیر باش کېنتی بۉلیب، اونی هرات دېیدیلر. بو شهر منظرهسی شاه بیتلر واسطهسیده شوندهی گودهلنتیریلهدی:
یېتی فلک نقدیغه گنجینه اول
یېتی اقالیم تن و سینه اول
انگه جهان کۉکسی کېلیبدور صفات
انده کۉنگول خطّۀ پاک هرات
کیمکه کۉنگول وصفیده برهان دېدی
آنی بدن مُلکیگه سلطان دېدی
بۉلدی کۉنگول اۉرنیده بۉلماق ایشی
کیم کۉنگول اندین اوزه آلماس کیشی
زینتی انداقکه، بدن پیکری
وسعتی انداقکه،کۉنگول کشوری
اَیتمه کشور، دې که باغِ ارم
دېمه ارم، ایت که بیت الحرم
دورهسی اول نوع که پیک خیال
یوز ییـل انینگ دورنی کېزمک محال
چرخ نگون سطحینی هنجار اېتیب
مهرۀ خورشید ایله هموار اتیب
توفراغینی مشک سرشک ایلهبان
هیئتینی رشک بهشت ایلهبان
نوایی نینگ تینیق، گۉزهل و بدیعی تفکر ایله سوغاریلگن بیتلریگه اتهیین شرح یاکه، ایضاح بیرمهدېک. بیرینچیدن مصرعلر بېجیریم؛ سیرمعنا؛ سادّه و توشینرلی تیلده یازیگن؛ ایکینچیدن بېریلگن ایضاحلر مذکور بیتلرنینگ آهارینی تۉکیب یوبارهیاتگندهی نظریمده. نوایی شعریتی نهایتده نفیس دیر. نفاستگه یانده شوولر هم احتیاط کارانه بۉلماغی درست. سۉز هری حقده بارماقده. بو شهر۱۵-۱۴ عصر هراتی بۉلیب، تېموریلر دوریده قیته بنیاد اېتیگن هرات دیر:
قۉرغانینینگ پیکری انداق حصین
کیم اویاتیب قلعۀ چرخ بیرین
دوریده هر برجیده انداق عروج
کیم قالیبان آستـیده «ذاتالبروج»
ارکی بییکراک تۉقوز افلاکدین
اۉیله کـه گردون کرۀ خاکدین
کنگریـده مِهر کیبی تابلر
بارچه ملک خیلیغـه محرابلر
لوحهسی زینت بیله کاشی نورد
کاشـی انگه یوز فلکِ لاجورد
پیل فلک کیرگوچه دروازهسی
طاقِ سما طاقینینگ اندازهسی
یېر توبـیگه خندقی انداق کیریب
کـیم انینگ یېر مهرهسیدین اییریب
قـلعه سیده حصن فلکدېک علو
شهریده انجم سپه دېک غلو
تۉرت طرفِ جـدولی بازار انگه
کیرگن اولوس بارچـه خریدار انگه
هـرنې خریدار گمان ایله بان
ساتقوچی یوز انچه عیان ایله بان
قیمتی اجناس بیله هر دکان
خالی اېتیـب حوصلۀ بحرِکان
رخت که بزاز تېریب رنگ برنگ
اطلسِ افلاک کېبی تنگ-تنگ
حقۀ گوهر بیله هر جوهری
چرخ ایله ظاهر اېتیبان اختری
کیرسه چیقر یۉل تاپهآلمهی کۉنگول
سیریده سودایی بۉلوب عقل کل
مسجد جامی یـنه بیر عالَمی
طاقی یـنه بیر فلک اعظمی
شهر جهان انده بو هم بیر جهان
ایکی جهان بیر-بیری ایچره نهان
چرخ اوزه زینه انینگ منبری
پایهسی اول یېرگچه کیم مشتری
آی کېچه قندیل جهانتاب انگه
قـوس قزح هیاتی محراب انگه
«خمسه» نینگ ایلک داستانیده ینه هرات نینگ آبادانچیلیگی حقیده سۉز بارهدی:
شهری ارا بۉیله بنا بی حساب
قلعهسینینگ تاشیده خود نی حساب
هر نېچه کۉز توشگوچه دیوار پست
برچـهده معموره ایلیگه نشست
تاپقلی تعیـین محلات بهر
اهل محلات اییریب شهر- شهر
شهرلر آتینی محلات اېتیب
بۉلدی چو یوز شهر هری آت ایتیب
تعبیر جایز بۉلسه، کمینه قیرق ییلگه یقین شعری مطالعهم دوامیده ،حتّا، فارس شعریتیده، (اینیقسه طبعیت تصویری بابیده) هم بو قدر بدیعی یوکسک شعریتنی اوچرتمهگن من. شونینگ اوچون هم نوایینی یېتوک سۉز صنعتکاری دېیمیز. ینه هرات تصویری:
الله-الله، نی هری بو هری
بیر-بیریدین طرفه انینگ هر بیری
ایکی ثوابت فلکیدین نشان
ایکی خیابانی ایکی کهکشان
انچه خوانیـق باری معمور انگه
کیم تاپه آلمهی کیشی مقدور انگه
هر اولهشور نانی انینگ قرصِ مهر
آلغان انی سایلِ قـد خم سپهر
غلغلۀ ذکر فلکدین اۉتوب
قیسی فـلک خیلی ملکدین اۉتوب
۱۵- عصر هرات مدرسهلری-و بیلیم یورتلرینی نوایی شوندهی صفتلهیدی
مدرسه لر هر بیریسی ارجمند
پایهده کۉک مدرسهسیدېک بلند
طرحیده صنع ایلگی مهندسلری
روح قـدوس فـیض مدرّسلری
فایده غه اهلی چو آچیب ورق
گرچه عطارد اېسه ایتیب سبق
طاقلری رفعتی نینگ یۉق حدی
اۉیله که کۉک گنبدیدېک گنبدی
گنبد کاشیسیده کون عکسی فاش
اۉیله که کۉک گنبدی ایچره قویاش
هر ساری گلدستهسی هریان بلند
کیم اېتیبان فـکریده گلدسته بند
خیل مَلک قبـهسی نینگ زایری
اۉیله که سرو اوزره چمن طایری
قبّه بۉلوب عرش مقدّس انگه
بیر قفسه چرخِ مقرنس انگه
هیئتی مخروطی ایله مستطیل
عرش ستونی بۉلوریدین دلیل
میل بیله مَهچهسی تارتیب علم
ظاهر اېتیب نکتۀ لوح و قلم
مۉذنی هرتون قویی شمعین توتوب
شمع کواکبنی فلک یاروتوب
چرخ مروری بیله تاجلیدین
منطقه خطی سیزیلیب مِیلیدین
هرات مسجدلری تصویری
هرساری بیر مسجد عالی اساس
زینتینی عقل اېته آلمهی قیاس
رفعت انگه چرخ معلی کېبی
چرخ دېمه مسجد ِاقصی کېبی
فاختـه قـندیلیده خلوت نشین
عرشده اول نوع که روح الامین.
جمع ایچیده تقوی و طاعت اېلی
بلکه فلک خیلی جماعت اېلی
بېش نوبت غلغله کیم، یۉق حدی
غلغله یۉق دبدبۀ احمدی
نوایی اېرتک و افسانهلر شاعری اېمس بلکه، او تیریک طبیعت کویچیسی دیر
باغلری هر بیری جنت مثال
روضهغه هر گوشه سیدین گوشمال
غیر مکرر باری سـر منزلی
عیش و طرب منزلی هر منزلی
هرات نینگ باغ و چمنلری تصویری:
بارچه چمنلر گل و گلزارلیق
هرچمنی یۉلی گره کارلیق
هر گرهیده گل و گلشن داغی
یۉق که مسدّس که، مثمن داغی
گللری نوعینینی دې انچه گل
انچه نې گل کیم، سنهی آلغونچه گل
نخلینی دهقان که برومند اېتیب
شاخیگه یوزمیوه نی پیوند اېتیب
بیر شجر و یۉز گل ایله شیوهسی
طرفه که یوز نوع بۉلوب میوهسی
صحنیده یو زگل چیقاریب بیر ییغاچ
هرگلی نینگ عطری باریب بیر ییغاچ
قوشلری یوز نوع خوش الحان باری
سبـزه و گل اۉزره خرامان باری
سوو طرب انگیز چېکیب غلغله
اۉیله که عشرت نفسی بلبله
عیشغه ترغیب کېلیب اول ندا
باغ دماغین ترهتیب اول صدا
هرات نینگ کوشک و ایوانی منظرهسی:
قصرلری بارچه رفیع و متین
کلک اوشاتیب نقشیدین نقاشِ چین
زینت ارا اۉیله که چینی پرند
نقشیغه نقاشِ قضا نقشیند
طاقیغه کۉک پایهسیـدین نردبان
کُنگری دوریده زهل پاسبان
هرات شهری نینگ تۉرت تامانی:
حدِ جنوبی سیده بیر طرفه رود
رود نې کیم، لُجـّۀ چرخ کبود
چرخ دېمَی کیم، یوزیده هر حباب
گنبدِ فیروزه دین آلمهی حساب
حدِ شمالیسی ساری ایکی نهر
اول ایکیدین خرم و سیراب شهر
ایکیسیده طمع زلالِ حیات
روضه داغی تۉرتگه اندین اویات
خضر سوییدېک انگه روشن زلال
نطقِ ِ مسیح انده نسیم شمال
خطّه سیغه اۉیله معظم سواد
کیم انگه هر گۉشه بیر اعظم سواد
مصر و سمرقند نې مانند انگه
ضمنیده یوز مصر و سمرقند انگه
کیم انی حق اسرهسون آفاتدین
ایمن اېتیب بارچه بلیّاتدین
نوایی قلمیده تصویرلنگن هرات بیلن بوگونگی هراتنی سالیشتیریب باقسنگیز یېر بیلن آسمانچهلیک فرق کۉزگه تشلنهدی. نوایی قوردیرگن تأریخی آبدهلردن درک یۉق، منارهلردن اوچته گینهسی ییقیلهی-ییقیلهی دېب کۉککه بۉی چۉزیب توریبدی. نه جادهدن خبر، نه سرای، نه خانقاه، نه حوض، نه کۉپریک، نه شفاخانه، و نه -ده باغ و مدرسهلردن درک بار. قبرلرگچه بوزیلیب، تاشلری هۉپریلیب، اۉغیرلب کېتیلگن. صاحبقران تېمور فرزندلریدن افغانستانده خرابهلر و قورق یېرلر قالگن. هیچ کیم ایشانمهیدی که، بیر زمانلر اۉزبیکلرنینگ اجدادلری بو یورتده سلطنت قوریب، دور و دوران سوریب اۉتگن بۉلسین. عقلگه سیغمس بیر وضعیت حکمران هراتده وبوتون مملکتده.
نتیجه
افغانستانده دوام اېتیب کېلهیاتگن اوزاق ییللیک اوروشلر بو اولکه نینگ مادی و معنوی بایلیکلرینی یېب، یوتیب یوبارماقده. اوروشلرنینگ چقور تأثیری بوتون خلق نینگ حیاتینی ایزیدن چیقریب، روحینی ققشهتیب باره یاتیر. بوندهی وضعیتده مملکت نینگ اۉتمیشگه کۉز قیری سالیب، مثبت خلاصهلرنی چیقرماق دور تقاضاسی دیر. عادتده بوندهی ایشنی بجریش بیرینچی گلده تفکّر اېگهسی بۉلمیش قلمکش ایجاد کارلر اېلکه سیگه یوکلنگن بۉلهدی. شاعر، یازووچی، عالم و دانشمندلر ترهتگن گۉزهل، حیات بخش و امیدلنتیرووچی فکرلر خلقنی تربیهلب، جمعیت دردینی آلهدی، دېب اۉیلهیمیز. علمی، تحقیقی ایشلر یاش اولادنی وطنپرورلیک روحیده اۉنیب اولغهیشیگه کۉمکداش بۉلیشیگه ایشانهمیز. مقالهده کۉزده توتیلگن مقصد هم شو نکته لرگه قره تیلگن دیر. اۉتمیشی آباد، ترقی تاپگن یورت انسانلری وطنی نینگ بوگونی و اېرتنگی کونیگه هم بی فرق قالمهیدی. ارزیگولی تحقیقی مقالهلرنی اۉقیب ایجابی اۉزگریشلرگه یوز بوریب، ینگیلیک، ترقیات و دموکراسی اېپکینلریگه بغیر آچهدی، دېگن امیددهمیز. علمی- تحقیق مقالهلر قدیمی هرات شهرینی اسرهب اَوَیلش، اونینگ مادی و معنوی بایلیگینی قیته تیکلش و مدرن قیافه کسب اېتیشیگه حصّه قۉشهدی، دېب امید قیلسه بۉلهدی. اۉتمیشی یۉق خلق نینگ کېلهجگی هم تأریخی تجربهدن خالی بیر قارانغی جغرافیه بۉلیب قاله بېرهدی.
