میراث قیلیب آلگن سیاستیمیز: افغانستان سیاسی مدنیتی حقیده قَیته اویله‌ش
حسینه جلال و دکتر نظیف شهرانی
افغانستان‌نینگ سیاسی موفقیتسیزلیکلرینی توشونتیریشگه حرکت قیلگنیمیزده، عادتده تنیش بهانه‌لر تۉپلمیگه مراجعت قیله‌میز: اۉنلب ییللر دوام اېتگن اوروشلر، خارجی اره‌لشوولر، ضعیف اداره‌لر، قبیله و اېتنیک خیلمه-خیللیک همده جماعتچیلیک ایشانچینی یۉقاتگن مستبد حکمدارلر. بو عامللر‌نینگ هېچ بیری ناتۉغری اېمس. اما بیز کمدن-کم حاللرده بوندن هم مرکّبراق سوالنی اۉرته‌گه تشله‌یمیز: کونده‌لیک مدنی معیارلریمیز و برقرار سیاسی عادتلریمیزده‌گی قَیسی عامللر اوشبو معمالی واقعلیکلرنی یوزه‌گه کېلتیرگن، قَیته ایشلب چیقرگن، عادتی حالگه ایلنتیرگن و استه-سېکین کېینگی اولادلرگه یېتکزگن؟
بو سوال اصلا فقط اکادمیک مسأله اېمس. افغانستان ییگیرمه ییل دوامیده ملت قوریلیشی اوچون خلق‌ارا مقیاسده کتّه مقدارده‌گی منبعلرنی آلدی و عینی پیتده طالبان همده اونینگ القاعده گروهیده‌گی اتفاقچیلریگه قرشی اوروش آلیب باریب، زمانوی دولت برپا اېتدی. دولت وزیرلیکلری قَیته تیکلندی، سیلاولر اۉتکزیلدی و مناسب اساسی قانون ایشلب چیقیلیب، قبول قیلیندی. شونگه قره‌مه‌ی، ۲۰۲۱-ییل اگوستیده، امریکا باشچیلیگیده‌گی خلق‌ارا هم‌جمعیتی‌نینگ ییگیرمه ییللیک سعی-حرکتلری و امریکا‌نینگ اساسا حربی خرجتلر اوچون ایکّی تریلیون دالردن آرتیق مبلغ صرفلشیدن سۉنگ، افغانستان اسلام جمهوریتی قوله‌ب توشدی و طالبان ینه حاکمیتگه قَیتدی.
افغانستان سیاسی مدنیتیده چوقور ایلدیز آتگن بیر قطار خصوصیتلرنی تکراری سیاسی انقراضلر و توزوملر‌نینگ قوله‌شیگه سبب بۉله‌یاتگن عامللر صفتیده کۉرسه‌تیش ممکن:
- شخصگه اساسلنگن و منفعت‌پرست سیاست: سیاستنی قدریتلر، تمایللر و انیق دستورلرگه اېمس، شخصی منفعتلرگه اساسلنیب آلیب باریش.
- اوستونلیک دعواسی و حاکمیتنی انحصار اېتیش: حکمدارلر‌نینگ حاکمیت و منبعلردن کۉپراق فایده‌لنیشگه اینتیلیشی همده بونی دین و مفکوره‌دن واسطه صفتیده سوءاستعمال قیلیش آرقه‌لی آقلشی.
- کېنگ قمراولی جنسیت تېنگسیزلیگی: حاکمیت توزیلمه‌لریده عیاللرنی منتظم روشده اعتبارسیز قالدیریش و چېتگه سوریش.
- خارجی کوچلرگه سورونکه‌لی و فلج قیلووچی قره‌ملیک: سیاسی، اقتصادی و خوفسیزلیک یاردمینی آلیش اوچون منتظم روشده چېت اېلّیکلرگه تیه‌نیش. بو اندازه‌‌نینگ ایلدیزلری اۉن-تۉقّیزینچی عصر آخریده افغانستان‌نینگ حایل دولت صفتیده شکللنیشیگه باریب تقه‌له‌دی.
افغانستان جمعیتی و مدنیتی‌نینگ برچه قتلملریگه سینگیب کېتگن اوشبو معمالی عنصرلر قَیته-قَیته حاکمیت و منبعلرنی ناتۉغری باشقریشگه همده هلاکتلی سیاسی عاقبتلرگه آلیب کېلگن. خارجی کوچلر کۉپ بار محلی کوچ اېگه‌لری و منفعت‌پرستلردن عبارت تار دایره‌گه تیه‌نیب کېلگن. بو شخصلر اېسه اۉز حاکمیتینی مستحکملش و مستبد باشقرووینی کوچه‌یتیریش اوچون بونده‌ی یاردمدن فایده‌لنگنلر. باشقه‌لرگه نسبتاً قۉللنگن بونده‌ی یاندشوولر و متعصب سیاست موجود اجتماعی تفاوتلرنی چوقور ضدیتلر و زۉرآورلیککه ایلنتیرگن. ناتۉغری توشونیلگن و هلاکتلی طرزده قۉللنگن مارکسیستیک همده اسلامی مفکوره‌لر مخالفلرنی اۉلدیریشنی آقلش و عیاللرنی انسانی حقوقلریدن محروم اېتیش اوچون ایشله‌تیلگن. طالبان رژیمی تامانیدن جنسی آپارتایدنینگ جاری اېتیلیشی اوشبو تشویشلی سیاسی مدنیت‌نینگ اېنگ لرزه‌گه سالووچی عاقبتلریدن بیریدیر. شونگه قره‌مه‌ی، بو خطی-حرکتلر‌نینگ اېنگ ضررلی عاقبتلریدن بیری مملکتده ایشانچسیزلیک انقراضی‌نینگ کېنگه‌ییشی بۉلدی.
اوشبو ضررلی معیارلر و عادتلر‌نینگ عاقبتلری آدملر افغانستاننی ترک اېتیشی بیلن آرتده قالمه‌یدی. عکسینچه، عینی شو فکرلش طرزلری حاضرده خارجده‌گی افغانستانلیک جماعه‌لری تشکیلاتلری، مخالف حرکتلر همده مملکت ایچیده و تشقریسیده یشه‌یاتگن ینگی اولادلر‌نینگ قره‌شلریگه تأثیر کۉرسه‌تماقده. مثلاً:
- حسابدارلیکسیز حامیلیککه اساسلنگن سیاست: رهبرلرگه صداقت تمایللر، غایه‌لر، ملَکه یاکه تشکیلاتی دستورلرگه اېمس، بلکه حامیلیک مناسبتلریگه اساسلنه‌دی. رهبر اۉزی وکیللیک قیله‌یاتگنینی دعوا قیله‌دیگن هر قنده‌ی مقصددن اوستون قۉییله‌دی و اونگه نسبتاً هر قنده‌ی تنقید خیانت دېب قبول قیلینه‌دی. بونده‌ی قره‌شگه کۉره، فقط مخالفلر قرینداش-اوروغچیلیککه اساسلنگن، فساد‌لشگن یاکه منفعت‌پرست دېب حسابلنه‌دی.
- رهبرلر‌نینگ اتفاقلرده دایمی قالیشی: افغانستان سیاسی اربابلری تعیینلنگنمی یاکه سیلنگنمی، تکراری مغلوبیتلردن کېین هم کمدن-کم حاللرده چېتگه چیقه‌دی، نفقه‌گه کېته‌دی یاکه استعفا بېره‌دی. سابق جمهوریت‌‌نینگ کۉپلب سورگونده‌گی منصبدارلری حاضر مخالف گروهلرگه رهبرلیک قیلماقده. بو حالت ضعیف اتفاقلر‌نینگ قَیته-قَیته پرچه‌لنیشیگه تورتکی بېرماقده.
- عمومی سیاست و تنقیدگه طاقتسیزلیک: چېتله‌تیشگه اساسلنگن سیاست و اقتصادیات «غالب همه نرسه‌نی قۉلگه کیریته‌دی» دېگن منطقنی اوستون قیله‌دی. بو اېسه اېتنیک، تیل و دینی اۉزلیکلر‌نینگ سیاسیلشتیریلیشیگه آلیب کېله‌دی. بونده‌ی محیطده هر قنده‌ی تنقید صداقتسیزلیک بېلگیسی دېب قره‌له‌دی و سکوت همده قَیسرلیک مدنیتی شکللنه‌دی.
- خارجی حامیلرگه تیه‌نیش و مسؤولیتدن قاچیش: کمدن-کم اوچره‌یدیگن استثنالردن تشقری، حکمدارلر و حاکمیتگه دعواگرلر پول، قورال، خوفسیزلیک و قانونیلیککه اېگه بۉلیش اوچون دایما خارجی حامیلرنی ایزلب کېلگنلر. بو یاندشوو خلق‌نینگ قۉللب-قوّتلشینی قازانیش اۉرنیگه، مملکت ایچیده حامیلیک ترماقلری‌نینگ شکللنیشیگه آلیب کېلگن. اوشبو عادت‌نینگ مملکت اوچون عاقبتلری هلاکتلی بۉلدی: خارجی یاردمگه قره‌م دولتلر اۉز خلقی آلدیده اېمس، بلکه چېت اېلّیک حامیلری آلدیده حسابدار بۉلیب قاله‌دی و وطنداشلرگه حقوقلرگه اېگه ملت اعضالری صفتیده اېمس، بلکه «اطاعتکار رعیت» صفتیده مناسبتده بۉله‌دی. سورگونده‌گی کۉپلب مخالف گروهلر همان اۉز موقعینی خلق ایشانچی و قۉللب-قوّتلشینی قازانیش قابلیتی بیلن اېمس، بلکه خارجی پایتختلرگه قَی درجه‌ده کیریش امکانیگه اېگه‌لیگی بیلن اۉلچه‌یدی. بیراق تشقریدن بېریلگن قانونیلیک جوده ضعیف بۉلیب، خارجی دولتلر‌نینگ استوار یۉنه‌لیشلری اۉزگرگنده یۉقاله‌دی. ۲۰۲۱-ییل اگوستیده‌گی واقعه‌لر بو اچّیق حقیقتنی یقّال کۉرسه‌تدی. اعتبارگه مالک ضدیت شونده که جمهوریت‌‌نینگ قوله‌شی فقط تشقی عامللر، جمله‌دن، دوحه کېلیشووی، منطقوی اشتراکچیلر‌نینگ رۉلی و خلق‌ارا کوچلر‌نینگ آلیب چیقیلیشی بیلن ایضاحلنه‌دی. حال‌بوکه، بو عامللر‌نینگ اۉزی بوتون حقیقتنی توشونتیریب بېره آلمه‌یدی.
- جنایتلر و سوءاستعماللر اوچون جزاسیزلیک: افغانستان اۉنلب ییللر دوام اېتگن اوروشلر و ناتۉغری باشقروو دوریده صادر اېتیلگن جنایتلر یوزه‌سیدن هېچ قچان جدّی حساب-کتاب و جوابگرلیک جریانینی عملگه آشیرمه‌گن. حاضر افغانستان یاشلریدن اۉتمیشده‌گی خطالری اوچون هېچ قچان جواب بېرمه‌گن رهبرلرنی قۉللب-قوّتلش سۉره‌لماقده. بونده‌ی وضعیتدن آلینه‌دیگن سبق شو که حاکمیت هر قنده‌ی خطی-حرکتنی آقلشی ممکن.
- عیاللرنی چېتگه سوریش و جنسی آپارتایدنینگ شکللنیشی: حتا حقیقی ترقیات کوزه‌تیلگن ییگیرمه ییل دوامیده هم افغانستان عیاللری سیاسی قرارلر قبول قیلیش جریانلریدن کتّه درجه‌ده چېتده قالدیریلدی. آکسفام تشکیلاتی‌نینگ تدقیقاتی شونی کۉرسه‌ته‌دی که ۲۰۰۵–۲۰۲۰-ییللر آره‌لیغیده‌گی ۶۷ ته تینچلیک مذاکره‌سی باسقیچی‌نینگ اتیگی ۱۵ ته‌سیده عیاللر اشتراک اېتگن. طالبان حکمرانلیگی آستیده بو چېتله‌تیش بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی متخصصلری و عیاللر حقوقلری حمایه‌چیلری «جنسی آپارتاید» دېب اته‌یدیگن تیزیمگه ایلندی. بو تیزیم عیاللرنی آلتینچی صنفدن یوقاری تعلیم آلیش، ایشلش و جمعیت حیاتیده قتنه‌شیش امکانیتلریدن محروم قیلماقده. بو جریان طالبان بیلن باشلنمه‌گن. عکسینچه، او سیاستنی اوزاق وقتدن بېری اېرککلر‌نینگ مطلق امتیازی دېب بیلگن و عیاللر اشتراکینی فقط اېرککلر بېلگیله‌گن شرطلر دایره‌سیده قبول قیلگن سیاسی مدنیت‌نینگ اېنگ کېسکین کۉرینیشی دیر.
- قومی اۉزلیکلر‌نینگ سیاسیلشتیریلیشی و قطبلشووی: حکومتلرده قومی همده دینی-مذهبی وکیللیک کۉپینچه رمزی و مراسمی خصوصیتگه اېگه بۉلگن. خارجده‌گی افغانستان جماعه‌لری حرکتلری هم اوشبو توزیلمه‌لرنی کۉپ بار ینه‌ده کېسکین شکلده قَیته ایشلب چیقرگن. بونگه، اینیقسه، اجتماعی ترماقلرنی تۉلدیریب یوبارگن قومی عداوتگه اساسلنگن مناظره‌لر سبب بۉلگن. اېسکی ضدیتلر نه‌فقط سقلنیب قالگن، بلکه کوچه‌ییب، ینگی اولادلرگه هم اۉتگن. بو اېسه عینی پیتده تعلیم آلگن یاشلر باشقه‌چه افغانستاننی برچه اوچون آچیق، صلاحیتلی و وطنداشلرگه اساسلنگن مملکتنی آرزو قیله‌یاتگن بیر شرایطده یوز بېرماقده.
اوشبو تشویشلی واقعلیکلر خلق‌ارا هم‌جمعیتی و مخالف گروهلرنی «بیرلیک» توشونچه‌سی همده اونگه اېریشیش یۉللرینی قَیته کۉریب چیقیشگه اونده‌یدی. بیرلیک سکوت سقلش، عمومی فکرنی مجبورا قبول قیلدیریش یاکه سابق منصبدارلرنی جوابگرلیک و تنقیددن حمایه قیلیش همده اولرنی مکافاتلش دېگنی بۉلیشی ممکن اېمس.
ساغلامراق سیاسی مدنیت عمومی قدریتلر، فقرالیک حقوقلری‌نینگ تېنگلیگی، حاکمیت و منبعلردن اېتنیک منسوبلیک یاکه جنسگه اېمس، بلکه ملَکه و لیاقتگه اساسلنگن حالده کېنگ و عدالتلی فایده‌لنیش امکانیتی، عموم‌انسانی حقوقلرگه ماس اسلامی اخلاقی قدریتلرگه حرمت، ملی اۉزینی اۉزی تأمینلش و خارجی کوچلرگه قره‌ملیکنی کمه‌یتیریش یۉلیده‌گی جماعه‌وی سعی-حرکتلرگه تیه‌نیشی کېره‌ک. بونده‌ی مدنیت بې‌قرارلیک، واسطه‌چی اوروشلر و زۉرآورلیک دورلرینی توگه‌تیشگه قره‌تیلگن انیق رېجه‌لر و عملی دستورلر حقیده ملاقات قیلیش اوچون زمینه یره‌ته‌دی. بونده‌ی محیطده آدملر بیر-بیرینی خیانت یاکه صداقتسیزلیکده عیبله‌مسدن، اۉزارا فکر فرقلریگه اېگه بۉلیشی ممکن. اصوللرده ماسلشووچه‌نلیک، اما تمایللرده قطعیلیک سیاست‌نینگ طبیعی بیر قِسمی حسابلنه‌دی. اتفاقچیلر هم مخالفلرگه نسبتاً قۉللنه‌دیگن مېزانلر اساسیده بهالنیشی کېره‌ک.
مستبد و قره‌م رژیملر سبب بۉلگن کېنگ قمراولی قشّاقلیک، زۉرآورلیک و سورونکه‌لی بې‌قرارلیکنی افغانستان‌نینگ معمالی سیاسی مدنیتیدن اجره‌تیب توشونیب بۉلمه‌یدی. افغانستاندهگی خارجی کوچلرگه قره‌م رژیملر دایما «حکمدارلر قانونی» اساسیده باشقریلگن، «قانون استوارلیگی» اساسیده اېمس. بونده‌ی شرایطده حاکمیت شخصی ملک صفتیده کۉریله‌دی، رهبرلر سۉزسیز صداقت طلب قیله‌دی، مخالفلر دشمن دېب حسابلنه‌دی، تنقید عداوت بیلن اده‌شتیریله‌دی و بیرلیک بیر خیللیک بیلن چلکشتیریله‌دی.
افغانستان سیاسی تاریخی‌نینگ اېنگ مهم سباغی عدالتلیراق، برداشلیراق، قومی و جنسی جهتیدن کینگ قمراولی همده اۉزارا حرمتگه اساسلنگن جمعیتنی برپا اېتیش اوچون اوشبو معمالی سیاسی مدنیتنی قَیته کۉریب چیقیش و توبدن اۉزگرتیریش ضرورتیدیر. بو مقصدگه اېریشیش اوچون، هېچ بۉلمه‌گنده، بیر-بیریمیزنی یۉق قیلمسدن توریب، قنده‌ی قیلیب اۉزارا فکریمیزنی فرقلشیمیز ممکنلیگینی اۉرگنیشیمیز کېره‌ک. اۉزگرگن سیاسی مدنیت ایچکی و تشقی معمالرنی بنیادکارلیک امکانیتلریگه ایلنتیریشی ممکن.
یازووچیلرحقیده
- حسینه جلال: پیتسبرگ بیلیم یورتیده دولت باشقرووی و خلق‌ارا مناسبتلر یۉنه‌لیشی بۉییچه دوکتورا نامزادی؛ «نیو اسکول» دوکین بیلیم یورتیلریده اۉقیتووچی.
- دکتر نظیف شهرانی: ایندیانا، بلومینگتون بیلیم یورتیده انتروپولوژی همده مرکزی آسیا و اسلامشناسلیک بۉییچه ممتاز اۉقیتووچی.
