کابل کۉچه‌لریده تیلنچیلر‌نینگ قَیتیشی؛ قشّاقلیک و ایشسیزلیک طالبان‌نینگ کلته‌گیدن قۉرقیشنی ثمره‌سیز قیلدی
ایلیا
کابل شهری اهالیسی آره‌سیده بو شهرده تیلنچیلر سانی‌نینگ ینه آرتیب باره‌یاتگنیدن خواطر بیلدیره‌یاتگنلر بار. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان تامانیدن تیلنچیلرنی ییغیشتیریب آلیش رېجه‌سی عملگه آشیریلگنیگه قره‌مه‌ی، هنوزگچه کابل‌نینگ تورلی حدودلریده کۉپلب عیاللر، باله‌لر و اېرککلر یۉلاوچیلردن پول و آزیق-طعام سۉره‌ماقده. اهالی‌نینگ تأکیدلشیچه، شهرده تیلنچیلیک قیله‌یاتگنلر‌نینگ سلماقلی قِسمینی عیاللر و باله‌لر تشکیل اېته‌دی. کابل اهالیسی فکریچه، ایشسیزلیک، اقتصادی معمالر و عیاللر‌نینگ ایشلشیگه قۉییلگن چېکلاولر شهرده تیلنچیلیک‌نینگ کېنگه‌ییشیگه سبب بۉلماقده. اولر‌نینگ نظریده، تیلنچیلر‌نینگ شهر کۉچه‌لریدن ییغیشتیریب آلینیشی، اولر‌نینگ تیریکچیلیک معمالری حل اېتیلمسدن و ایش بیلن تأمینلنمسدن توریب، تیلنچیلیکنی کمه‌یتیریش اوچون برقرار یېچیم بۉله آلمه‌یدی.
سۉنگگی کونلرده کابل‌نینگ تورلی حدودلریده عایله‌وی و تیریکچیلیک معمالرینی اَیتیب، یۉلاوچیلردن یاردم سۉره‌یاتگن عیاللرنی اوچره‌تیش ممکن. اولر‌نینگ اَیریملری: «جمعه کېچه‌سی، باله‌م؛ باله‌لریم یېتیم، باقووچیم یۉق» یاکه «اېریم کسل، باله‌لریم اویده آچ؛ مېنگه بیر آغیز نان آلیب بېرینگ»، کبی جمله‌لر بیلن آدملر‌نینگ اعتبارینی جلب قیلیشگه اورینه‌دی. بو عیاللر‌نینگ اَیریملری باله‌لری بیلن یۉل چېتلریده اۉتیریب، بعضاً ییغی-سیغی بیلن یۉلاوچیلردن پول یاکه آزیق-طعام سۉره‌یدی.
کابل اهالیسیدن بیری شمس‌الله‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ تیلنچیلرنی ییغیشتیریب آلیش رېجه‌سی عملگه آشیریلگنیگه قره‌مه‌ی، اولر‌نینگ کۉپچیلیگی هنوزگچه شهر کۉچه‌لری، پیاده‌لر یۉلکلری و تۉرت یۉللیک‌لریده اوچره‌ماقده. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریملر شفاخانه نسخه‌لرینی کۉرسه‌تیش یاکه پولینی یۉقاتگنی و یۉل کرایه حقی یۉقلیگی کبی معمالرنی ایلگری سوریب، آدملردن یاردم سۉره‌یدی. شمس‌الله‌نینگ فکریچه، اَیریم کیشیلر‌نینگ تیلنچیلیکنی کسبگه ایلنتیرگنی وطنداشلر‌نینگ حقیقی محتاجلرگه یاردم بېریشگه بۉلگن ایشانچینی کمه‌یتیرگن.
شمس‌الله شونده‌ی دېیدی: «اوّلراق اَیریم تیلنچیلر شهر کۉچه‌لریدن ییغیشتیریب آلینگن بۉلسه-ده، هنوزگچه کابل‌نینگ تورلی حدودلریده دبدبه‌لی کییم کیگن کۉپلب عیاللر و باله‌لرنی آدملردن پول سۉره‌یاتگنینی کۉره‌میز. باشقه‌لر اېسه شفاخانه نسخه‌لرینی کۉرسه‌تیب، بېمارنی دواله‌تیش اوچون پول کېره‌کلیگینی اَیته‌دی. حتا پولینی یۉقاتگنی یاکه یۉل کرایه حقی یۉقلیگی کبی بهانه‌لر بیلن یۉلاوچیلردن یاردم سۉره‌یدیگنلر هم بار. مېنیمچه، اَیریملر اوچون تیلنچیلیک درآمد تاپیش کسبیگه ایلنگن. اوّل هم بو طایفه‌ده‌گی اَیریم کیشیلر ییغیشتیریب آلینگن و اولر‌نینگ اویی، مو‌تری همده مالیوی امکانیتلری بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، شو یۉل بیلن درآمد تاپه‌یاتگنی اَیتیلگن اېدی. بو حالت‌نینگ دوام اېتیشی آدملر‌نینگ حقیقی محتاجلرنی اجره‌تیب آلیشیده ایکّیلنیشگه سبب بۉلماقده و اَیریم وطنداشلر‌نینگ یاردمگه محتاج کیشیلرگه یاردم بېریشگه بۉلگن ایشانچینی پسه‌یتیرماقده».
کابل‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی تمیم عالم‌یار‌نینگ اَیتیشیچه، اَیریم تیلنچیلر‌نینگ، اینیقسه، باله‌لر و اۉسمیرلر‌نینگ یۉلاوچیلردن پول سۉره‌شده قیستاوگه آلیشی وطنداشلرنی بېزاوته قیلماقده. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریملری حتا رخصتسیز آدملرگه یقینلشیب، اولردن قطعی توریب پول طلب قیله‌دی. بو ییگیت آدملر‌نینگ همدردلیک تویغوسیدن احتمالی سوءاستعمال قیلینیشی وطنداشلر‌نینگ ایشانچینی کمه‌یتیریشی و یېتیملر همده بېوه عیاللر کبی حقیقی محتاجلرگه یاردم بېریش امکانیتلرینی چېکلشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیره‌دی.
عالم‌یار شونده‌ی دېیدی: «تیلنچیلر آره‌سیده آدملردن تینیمسیز پول سۉره‌یدیگن، حتا بعضاً رخصتسیز اولر‌نینگ یانیگه کېلیب، قۉلیگه تېگه‌دیگن کۉپلب باله‌لر و اۉسمیرلرنی کۉریش ممکن. البته، ایشسیزلیکدن اذیت چېکه‌یاتگن، حقیقتاً هم محتاج بۉلگن کۉپلب عایله‌لر بار. اولر‌نینگ اَیریملری یېتیملر و بېوه عیاللردیر. بیراق اولر بیلن بیر قطارده، محنت قیلیشگه قادر بۉلسه-ده، آدملردن پول سۉره‌یاتگن یاشلرنی هم اوچره‌ته‌میز. مېنیمچه، محتاج کیشینی قوروق قۉل بیلن قَیترمسلیک کېره‌ک. اما معما شونده‌کی، بعضاً آدملر‌نینگ همدردلیگی و سخاوتیدن فایده‌لنیب قالیشه‌دی».
کابل‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی امرالله (مستعار) شونده‌ی دېیدی: «ایراندن قَیتگن اَیریم عایله‌لر ایشسیزلیک و اقتصادی معمالر سببلی تیریکچیلیک احتیاجلرینی قاندیریش اوچون آدملردن یاردم سۉره‌ماقده. بو عایله‌لر‌نینگ اَیریم اعضالری هلی هم ایرانده، افغانستانگه قَیتگنلری اېسه تیریکچیلیک قیینچیلیکلریگه دوچ کېلماقده. بیر نېچه وقت اوّل تیلنچیلرنی ییغیشتیریش کمیسیونی بو کیشیلر‌نینگ اَیریملرینی ییغیشتیریب آلگن اېدی. بیراق اولردن بیری مېنگه عایله‌سی اعضالری‌نینگ فقط اسملری رۉیخطگه آلینگنی، هېچ قنده‌ی یاردم آلمه‌گنینی اَیتدی. شونینگدېک، اونینگ اَیتیشیچه، بېش کیشیلیک بیر عایله آییگه ایکّی مینگ افغانی یاردم آلگن، اما بو مبلغ اولر‌نینگ یشش احتیاجلرینی قاندیریش اوچون یېترلی بۉلمه‌گنی سببلی عایله اعضالری ینه تیلنچیلیککه قَیتگن».
کابل‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی راشد‌نینگ اَیتیشیچه، درآمد منبعیگه اېگه بۉلمه‌گن عایله‌لرگه بېریله‌دیگن ایکّی مینگ افغانی مقداریده‌گی نقد یاردم یشش خرجتلرینی قاپلشگه یېتمه‌یدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ایش و درآمد تاپیش امکانیتلری یره‌تیلمسدن توریب، تیلنچیلرنی شهر کۉچه‌لریدن ییغیشتیریب آلیش اولر‌نینگ ینه کۉچه‌لرگه قَیتیشیگه تۉسقینلیک قیله آلمه‌یدی. راشد‌نینگ تأکیدلشیچه، عایله‌لری‌نینگ احتیاجلرینی قاندیریش اوچون تیلنچیلیک قیله‌یاتگن اَیریم عیاللر ییغیشتیریب آلینگنیدن کېین هم ینه آدملردن یاردم سۉره‌شگه مجبور بۉلماقده.
کابل‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی شفیع شونده‌ی دېیدی: «حقیقتاً هم، افغانستانده معمالر کۉپه‌ییب کېتدی. آدملر کۉچه و بازارلرده اۉتیریب، تیلنچیلیک قیلماقده. بو حالت ناچارلیک و چاره‌سیزلیک عاقبتیدیر. آدملر آغیر احوالگه توشیب قالگن، کۉپلب عایله‌لر اقتصادی معمالرگه دوچ کېلماقده. اَیریم کیشیلر کونیگه ۱۰۰ دن ۲۵۰ افغانیگچه درآمد تاپه‌دی، اما شو پول‌نینگ اۉزیدن اوی اجاره‌سی و باشقه یشش خرجتلرینی تۉله‌شی کېره‌ک. شو سببلی اولر‌نینگ کۉپچیلیگی احتیاجلرینی قاندیریش اوچون آدملردن یاردم سۉره‌شگه مجبور بۉلماقده».
طالبان تامانیدن تیلنچیلرنی ییغیشتیریب آلیش دستوری عملگه آشیریله‌یاتگنیگه قره‌مه‌ی، کابل‌نینگ جماعت جایلریده تیلنچیلیک هنوز دوام اېتماقده. سۉنگگی آیلرده یۉل چېتلری و تۉرت یۉللیک‌لرده باله‌لری بیلن بیرگه آدملردن یاردم سۉره‌یاتگن عیاللردن تشقری، اقتصادی معمالر، عایله اعضالری‌نینگ کسللیگی، یۉل کرایه حقی یۉقلیگی یاکه پول و بویوملرینی یۉقاتگنینی ایلگری سوریب، یۉلاوچیلردن یاردم سۉره‌یاتگن باشقه کیشیلر هم کۉپه‌یگن.
طالبان‌نینگ تیلنچیلرنی ییغیشتیریش کمیسیونی اوّلراق کابلده اوشبو جریان باشلنگنیدن بویان ۷۴ مینگ ۹۶۸ کیشی شهر کۉچه‌لریدن ییغیشتیریب آلینگنینی معلوم قیلگن اېدی. کمیسیون معلوماتلریگه کۉره، اولر‌نینگ احوالی اۉرگنیب چیقیلگچ، ۳۷ مینگ ۹۴۷ کیشی یاردم آلیشگه حقلی، ینه ۳۷ مینگ ۲۱ کیشی اېسه حرفه‌ای تیلنچیلر دېب تاپیلگن. کمیسیون یاردم آلیشگه حقلی دېب تاپیلگن کیشیلرگه هر آی ایکّی مینگ افغانی مقداریده یاردم اجره‌تیلیشینی بیلدیرگن اېدی.
