امریکانینگ چیقیب کېتیشی و طالباننینگ قَیتیشی؛ نېگه بولتون پاکستاندن خواطرده اېدی؟
شجاعالدین امینی
جان بولتوننینگ خاطرهلر کتابیده امریکا قۉشمه ایالتلرینینگ افغانستاندن چیقیب کېتیشی مسألهسیگه دایر عجایب و اۉیلنتیرهدیگن جهتلر بار. اعتبارگه اېگه جهتلردن بیری بولتوننینگ امریکا افغانستاندن چیقیب کېتگنیدن و خصوصاً، طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن کېین پاکستاننینگ تقدیری بارهسیدهگی خواطری بۉلگن. مثلاً، بولتون اۉز کتابیده تۉرت مرته امریکا حربیلرینینگ افغانستاندن چیقیب کېتیشی و طالباننینگ حاکمیتگه کېلیشی بیلن پاکستان بونینگ بدلینی تۉلهشیدن آگاهلنتیرگن؛ اونینگ فکریچه، بو واشنگتن منفعتلریگه ماس کېلمهیدی و شو سببلی او «شرطسیز چیقیب کېتیش»گه قرشی بۉلگن. بو آگاهلنتیریشلر اساسا دونالد ترمپ هم اشتراک اېتگن ییغیلیشلرده بیلدیریلگن: «مېن بلکه طالبان ینه افغانستاننی نظارتیگه آلسه، اونینگ قۉشنیسی پاکستاننینگ باشیگه نیمه توشیشیدن خواطر آلهیاتگن یگانه آدمدیرمن، دېب اَیتدیم؛ اما ترمپ گپیمنی بۉلیب، اۉزی هم خواطرده اېکنینی اَیتدی.» شونینگدېک، ترمپ اوندن افغانستاندن چیقیب کېتیش حقیده سۉرهگنیده، او شوندهی جواب بېرهدی: «مېن تنلاویم اۉتمیشگه قَیتیشگه اۉخشهیدی، دېدیم. ینه نیمه اوچون بیز ترورچیلر بیلن اولرنینگ اوییده جنگ قیلیشیمیز کېرهکلیگینی و نیمه اوچون پاکستاننینگ هسته قوراللری دستوری سببلی افغانستاننینگ طالبان اوچون خوفسیز باشپناهگه ایلنیشیگه یۉل قۉیمسلیگیمیز کېرهکلیگینی توشونتیردیم؛ چونکه بوندهی حالت پاکستاننینگ ترورچیلر قۉلیگه توشیشینی تېزلشتیریشی ممکن.» او کتابینینگ اۉن اوچینچی قِسمینینگ دستلبکی سطرلرینی هم پاکستانگه بغیشلهیدی: «غربده ایراننینگ هستهای قوراللری دستورلری و یقین شرقنینگ شرقیده پاکستاننینگ هستهای قوراللری دستورلری بارهسیده هوشیار بۉلیش.» شونینگدېک، او ۵۳۳-صحیفهده دوحه مذاکرهلرینی تنقید قیلیب، شوندهی یازهدی: «ترورچی گروهلرنینگ قَیته کوچ تۉپلشیگه قرشی کورهشیش قابلیتی و ایران همده پاکستاننینگ هستوی خوفلریگه نسبتاً هوشیار بۉلیش، مېنینگ نظریمده، [طالبان بیلن] مذاکرهلرده اعتبارگه آلیشیمیز کېرهک بۉلگن اېنگ اساسی مسالهلر اېدی.»
یوقاریده اَیتیلگنلرگه باغلیق حالده، اوّلا ایکّی جهتنی تأکیدلش لازم: ۱- حاضرگچه بولتوننینگ پاکستاننینگ حالتی حقیدهگی آگاهلنتیریشلرینینگ اکثریتی حیاتده اۉز تصدیغینی تاپدی. بیلهمیز که طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ اېنگ کتّه ضرر کۉرگن دولت پاکستان بۉلدی؛ حالبوکه، اساسی منفعتدار دولت بۉلیشی کوتیلگن اېدی. عکسینچه، اونینگ بیرینچی درجهلی رقیبی بۉلگن هندوستان طالبان رژیمی بیلن دۉستلیکدن فایده کۉرماقده. پاکستان حاضرنینگ اۉزیده تیتیپی (پاکستان طالبانی تحریکی) معماسی بیلن کورهشماقده و بو گروهنی آلدینی آلیش او یاقده تورسین، اونینگ فعالیتی کوندن-کونگه ینهده کوچهییب بارماقده. پاکستان تیتیپی نی آلدینی آلمهگنی سببلی طالبان بیلن هم اوروشماقده. بو معمانینگ یکونینی اعلان قیلیب بۉلمهیدی (هېچ بۉلمهگنده حاضرچه). ۲- تۉغری، بولتون پاکستاننینگ هستهای قورالی و ایراننینگ هستهای دستوری حقیده آگاهلنتیرگن، بیراق اونینگ یاندهشوویده بو ایکّی مساله اۉرتهسیده فرق بار. انیق که بولتون ایراننینگ هستهای صناعتینی بوتونلهی توگهتیش طرفداری بۉلگن و شو سببلی ترمپنی ایران هستوی کېلیشووی جملهدن چیقیشگه مجبور قیلگن. او نهفقط ایراننینگ هسته صناعتینی یۉق قیلیشنی، بلکه اسلام جمهوریتینی اغدریشنی هم ایستهگن و ایستهیدی. اونینگ بو بارهدهگی قرهشی قویاشدېک روشن و بحثگه اۉرین یۉق. اما پاکستاننینگ هستهای قورالیگه نسبتاً اونینگ خواطری همدردانه اېدی؛ یعنی بو قورال اسلامآباد قۉلیده خوفسیز سقلنیشی، ترورچیلر اېسه اونگه اېگه بۉلمسلیگی کېرهک. بولتون طالباننینگ قَیتیشی بیلن پاکستان شو قدَر بېقرار بۉلیب قالیشیدن خواطرده اېدی که ترورچیلرنینگ بو مملکتنینگ هستوی قۉراللریگه قۉلی یېتیشی یاکه اسلامآبادنینگ اۉز هستوی صلاحیتی اوستیدن نظارتی ضعیفلشیشی ممکن اېدی، بو هم خوفلی. اگر ایشلر شو طرزده دوام اېتسه، بولتوننینگ بو خواطری هم اوزاق کېلهجکده تۉغری بۉلیب چیقیشی احتمالدن خالی اېمس.
بولتوننینگ آلدینگی آگاهلنتیریشلرینی اۉقیگن هر قندهی کیشینینگ خَیالیگه شو سوال کېلهدی: پاکستان اۉشه پیتده طالباننی جدّی قۉللب-قوّتلهگنیگه قرهمهی، بولتون قندهی قیلیب طالباننینگ حاکمیتگه ایکّینچی بار قَیتیشی بیرینچیسیگه ضرر یېتکزیشینی انگلهگن؟ بو آگاهلنتیریشلرگه تۉختهلیش شونینگ اوچون مهم که اولر امریکا ملی خوفسیزلیک مصلحتچیسینینگ تیلیدن کېلهجک اولادلر حجت صفتیده فایدهلنهدیگن کتابده بیان اېتیلگن. یوقاریدهگی سوالگه جوابا بیر نېچه جهتنی قید اېتیش ممکن:
۱- احتمال، بولتون طالبان و تیتیپی اۉرتهسیدهگی دۉستلیککه اعتبار بېرگن. بیلهمیز که بو ایکّی گروه اۉرتهسیده اېتنیک، تیل و دینی علاقهلر موجود و اولرنی آسانلیکچه اوزیب بۉلمهیدی. شو اساسده تامانلر بیر-بیرینینگ غلبهسی و مغلوبیتیدن نمونه آلهدی. اېندی طالبان غلبه قازانگن اېکن، تیتیپی هم غلبه آرزوسیده یشهماقده. البته، بولتون کتابیده تیتیپی نامینی تیلگه آلمهگن، بیراق پاکستاننینگ ترورچیلر قۉلیگه توشیشی احتمالیدن آگاهلنتیرگنده، اونینگ مقصدی عیناً شو گروه بۉلگن.
۲- بولتون اسلامچی کوچلرگه نهایتده یامان قرهشده. بو یامان قرهش درجهسی اونینگ کتابیده هم یقّال نمایان بۉلهدی. صحبتلریده هم. ترمپنینگ بیرینچی حکومتیدهگی فعالیتیده هم. او طالبان بیلن مذاکره قیلیشنی هم بو گروهنی اسلام جمهوریتی بیلن هماهنگ بۉلگن اسلامچی جنگریلرگه منسوب دېب بیلگنی اوچون قۉللب-قوّتلهمهگن. بولتوننینگ فکریچه، طالبان سینگری گروهلر وعدهلریگه وفا قیلمهیدی و اولرگه ایشانیب بۉلمهیدی. اونینگ نظریده، بو گروهلر حتا اۉز حامیلریگه هم خیانت قیلهدی. شو اساسده اونینگ توشونچهسی شوندهی بۉلگن: پاکستاننینگ طالباننی قۉللب-قوّتلشی بو گروهنینگ مملکتگه خیانت قیلیشیگه تۉسقینلیک قیلمهیدی؛ بو خواطرنینگ تۉغریلیگی سۉنگگی بیر نېچه ییلده یقّال نمایان بۉلدی.
یوقاریدهگی ایکّی جهتنی بولتوننینگ تحلیلچی صفتیدهگی فعالیتی نقطه نظریدن هم کۉریب چیقیش ممکن. بولتون ۲۰۱۰-ییلده هم مقاله اعلان قیلیب، پاکستاننینگ کېلهجگینی خواطرلی دېب اتهگن و بو مملکتنینگ هستوی مرکزې اوستیدن نظارت درجهسی پسهییشی احتمالیدن خبر بېرگن اېدی. او خاطرهلر کتابیده هم ترمپ گزېتهلردهگی تحلیللرینی دقّت بیلن اۉقیگنینی، عامهوی اخبارات واسطهلریدهگی صحبتلرینی تینگلهگنینی و اولرنی معقوللهگنینی تن آلگن.
۳- بولتون ملی خوفسیزلیک مصلحتچیسی بۉلگنلیگی سببلی، اونینگ پاکستاننینگ تقدیری حقیدهگی آگاهلنتیریشلری نهفقط شخصی تحلیلیگه، بلکه اۉشه پیتدهگی استخبارات معلوماتلریگه هم اساسلنگن بۉلیشی ممکن. اگر شوندهی بۉلسه، سوال توغیلهدی: او اۉز خواطرینی پاکستان بیلن بۉلیشگنمی یاکه یۉقمی؟ نهفقط بولتون، بلکه ترمپنینگ اۉزی هم اۉشه پیتده پاکستانگه باسیم اۉتکزگن و بو مملکتنی امریکانینگ مالیوی-حربی یاردمیدن محروم قیلگن (تروریزمنی قۉللب-قوّتلهگنی بهانهسیده). امریکانینگ سابق حکومتلری هم پاکستانگه تروریزمنی قۉللب-قوّتلهگنی اوچون بیر نېچه بار آگاهلنتیریش بېرگن اېدی. اما بو «طالباننینگ حاکمیتگه قَیتیشی پاکستاننی بېقرارلیک گِردابیگه تارتهدی»، دېب آچیق اَیتیشدن فرق قیلهدی. اگر بو خواطر پاکستان بیلن بۉلیشیلگن بۉلسه هم، بو مملکت اونی جدّی قبول قیلمهگن؛ چونکه اۉشه پیتده طالبان پاکستان اوچون سېویملی اېدی و بو مملکتنینگ افغانستانده هندوستاننینگ ایزینی یۉقاتیشدن باشقه تشویشی یۉق اېدی. البته، بو تشویش حاضر هم موجود و کېلهجکده هم دوام اېتهدی. اۉشه پیتده پاکستان نقطه نظریدن طالبان هندوستان ضرریگه مکاننی تارهیتیریشنینگ اېنگ ثمرهلی واسطهسی دېب بهالنگن؛ اینیقسه، بو گروه حاکمیتگه کېلگنیده، اسلامآباد افغانستان و هندوستان بارهسیدهگی برچه آرزولری عملگه آشگن دېب حسابلهگن؛ بو قرهش اېسه ناتۉغری بۉلیب چیقدی. اَیتیش ممکنکی، طالبانگه نسبتاً بوندهی درجهدهگی آپتیمیزم پاکستاننینگ حقیقتگه کۉز یومیشیگه و اۉشه پیتدهگی آگاهلنتیریشلرنی اعتبارسیز قالدیریشیگه سبب بۉلدی.
