طالبان چېکلاولری سایهسیده؛ «نایکو» هراتده قیزلرنی اۉقیتیش و ایش بیلن تأمینلش اوچون حرکت قیلماقده
ایلیا
طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن و بو گروه تامانیدن عیاللرنینگ ایشلشی همده تعلیم آلیشی بارهسیده کېنگ کۉلملی چېکلاولر جاری اېتیلگنیدن سۉنگ، کۉپلب عیاللر اویده قالیب کېتدی و اقتصادی همده اجتماعی امکانیتلریدن محروم بۉلدی. شونگه قرهمهی، اَیریم عیاللر شخصی تشبثلری آرقهلی جمعیتده مضمونلی اشتراک اېتیشنینگ ینگی یۉللرینی تاپیشگه حرکت قیلماقده. عیاللر حیاتینی کوندن-کونگه نشانگه آلهیاتگن طالباننینگ برچه بو چېکلاولری و باستیرووچی فرمانلری آرهسیده هراتده بیر یاش قیز «نایکو» نامی آستیده صنعت و مدنیت تشکیلاتینی یۉلگه قۉیدی.
سمیه سلیمانخیلنینگ اَیتیشیچه، او بیلیم یورتیده حقوق و سیاسی بیلیملر یۉنهلیشیده اۉقیشینی دوام اېتتیریشدن محروم قیلینگنیدن سۉنگ، اوشبو تشکیلاتنی یۉلگه قۉیگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، او بالهلیگیدن صنعتگه قیزیققن و افغانستانده عیاللر حیاتیدهگی شرایطلرنینگ اۉزگریشی اونگه صنعت فقط کۉنگیلآچر مشغولات بیلن چېکلنیب قالمسلیگی، بلکه قیزلر و عیاللرگه تعلیم بېریش، استعدادلرنی رواجلنتیریش همده امکانیتلر یرهتیش واسطهسیگه ایلنیشی کېرهک دېگن تورتکی بېرگن.
سمیهنینگ اَیتیشیچه: «دستلب صنعت مېن اوچون کۉنگیلآچر مشغولات اېدی و بالهلیگیمدن او بیلن شغللنردیم. کېینچهلیک مکتب و بیلیم یورتیدهگی تعلیم یۉنهلیشیم بیلن بیر قطارده، اونی جدّی و تخصصلی طرزده دوام اېتتیردیم. بیلیم یورتی یاپیلگچ و ایش امکانیتلری ینهده چېکلنگچ، بو گروهنی تخصصلی مجموعهگه ایلنتیریشگه قرار قیلدیم، تاکه صنعت آرقهلی هم محصولاتلر یرهته آلهیلیک، هم صنعتکارلر اوچون ایش و درآمد تاپیش امکانیتینی یرهته آلهیلیک.»
سلیمانخیلنینگ اَیتیشیچه، «نایکو» فعالیتی ۲۰۲۳-ییلده رسماً باشلنگن و اوشبو مجموعه اۉز ایشینی یېتّی نفر اۉقووچی بیلن باشلهگن. حاضر اېسه اوشبو تشکیلاتنینگ تورلی بۉلیملریده قریب ۱۷۰ نفر قیز و عیال تعلیم آلماقده و فعالیت یوریتماقده.
«نایکو»ده میناتور، تزهیب و خطاطلیک قیزلر و عیاللرگه اۉرگهتیلهدیگن صنعت تورلریدن حسابلنهدی. اولر اوشبو کۉنیکمهلریدن یاغاچ، چرم و شیشه اوستیده صنعت اثرلری یرهتیش اوچون هم فایدهلنهدیلر. کشتهچیلیک، رسّاملیک، تیکووچیلیک و اَیریم قۉل محنتی محصولاتلرینی ایشلب چیقریش هم اوشبو مجموعه فعالیتینینگ باشقه یۉنهلیشلریدندیر.
سلیمانخیلنینگ فکریچه، حاضرگی شرایطده مدنی و صنعت تشکیلاتینی یۉلگه قۉییش او اوچون آسان بۉلمهگن، اما او «نایکو» فعالیتینی شوندهی یۉلگه قۉییشگه حرکت قیلگن که قیزلر و عیاللر صنعتنی اۉرگنیش بیلن بیرگه، اۉز کۉنیکمهلریدن محصولات ایشلب چیقریش و درآمد تاپیش اوچون هم فایدهلنیشلری ممکن بۉلسین.
بو صنعتکار قیزنینگ اَیتیشیچه: «بو ایشنی باشلش اوچون هراتدن کابلگه باردیم و مدنی و صنعت تشکیلاتی فعالیتی اوچون رخصتنامه آلیش باسقیچلرینی کوزهتیب باردیم. فعالیتیمیز ۲۰۲۳-ییلدن باشلب رسماً «نایکو» مدنی و صنعت تشکیلاتی نامی آستیده باشلندی. اولر اۉز کۉنیکمهلرینی ینهده جدّیراق دوام اېتتیریش، درآمد تاپیش، عایلهده اقتصادی رۉل اۉینهش و اۉز اثرلرینی کېنگراق ایزلاوچیگه تنیشتیریش امکانیتیگه اېگه بۉلدیلر. مېنیمچه، اېنگ مهم اۉزگریش شونده که اولرنینگ کۉپچیلیگی بوگون اۉزلرینی فقط صنعتکار صفتیده کۉرمهیدی، بلکه بیلرمان کېلهجک یرهتیش قابلیتیگه هم ایشانهدی.»
سلیمانخیلنینگ اَیتیشیچه، «نایکو» فعالیتینینگ بیر قِسمی افغانستاننینگ عنعنوی صنعتلرینی، خصوصاً، «هرات مکتبی» اسلوبی و کماالدین بهزادنینگ بدیعی میراثینی سقلب قالیشگه بغیشلنگن. اونینگ اَیتیشیچه، اوشبو مجموعه قیزلر عنعنوی صنعتلرنی اۉرگنیش بیلن بیر قطارده، اۉز کۉنیکمهلرینی ساتووگه چیقریلهدیگن محصولاتلر ایشلب چیقریشده هم قۉللشلریگه اینتیلهدی.
سلیمانخیلنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اقتصادی معمالر، خاماشیا خرید قیلیش همده عایلهوی و مدنی چېکلاولر اوشبو مجموعهنینگ دستلبکی معمالریدن بۉلگن. اونینگ اَیتیشیچه، وقت اۉتیشی و عایلهلرنینگ ایشانچی قازانیلیشی بیلن «نایکو» فعالیتینی کېنگهیتیریش اوچون شرایط یرهتیلگن و حاضرده عایلهلرنینگ قۉللب-قوّتلشی اوشبو مجموعه فعالیتینی دوام اېتتیریشنینگ مهم عامللریدن بیریدیر.
سلیمانخیلنینگ اَیتیشیچه: «دستلب معمالریمیز فقط اقتصادی و خاماشیا خرید قیلیش بیلن باغلیق اېمس اېدی. عایلهوی و مدنی چېکلاولر هم جدّی معما اېدی. کۉپلب عایلهلر قیزلرینینگ اویدن چیقیب، ایش محیطیده فعالیت یوریتیشیدن خواطرده اېدی. اما وقت اۉتیشی بیلن ساغلام، ترتیبلی و نتیجهگه یۉنهلتیریلگن فعالیتیمیز آرقهلی عایلهلرنینگ ایشانچینی قازانه آلدیک. عایلهلر قیزلرینینگ خوفسیز و ترتیبلی محیطده تعلیم آلهیاتگنینی، صنعتنی اۉرگنیش بیلن بیرگه، ایش تجربهسی و درآمد هم آرتتیرهیاتگنینی کۉرگنلریدن سۉنگ، اولرنینگ کۉپچیلیگینینگ قرهشلری اۉزگردی.»
«نایکو»نینگ ینه بیر معماسی خلقارا بازارلرگه چیقیش امکانیتیدیر. سلیمانخیلنینگ اَیتیشیچه، اوشبو مجموعه اَیریم حاللرده اۉز اثرلرینی نمایش اېتیش و محصولاتلرینی تنیشتیریش اوچون خلقارا کۉرگزمهلرگه تکلیف قیلینگن، اما ویزه آلیش و سفر قیلیش امکانیتی بیلن باغلیق معمالر اونینگ اعضالرینینگ اوشبو کۉرگزمهلرده بېواسطه اشتراک اېتیشینی چېکلهگن.
بو قیزنینگ اَیتیشیچه: «اساسی معمالردن بیری خلقارا بازارلرگه چیقیش دیر. بیز بعضاً اثرلرنی نمایش اېتیش و خریدار تاپیش اوچون خلقارا کۉرگزمهلرگه تکلیف قیلینهمیز و حتا رسمی تکلیفنامهمیز هم بار، اما ویزه آلیش و اوشبو تدبیرلرده جسماناً اشتراک اېتیش امکانیتی بیز اوچون جوده قیین.»
سلیمانخیلنینگ اَیتیشیچه، خارجی بازارلرگه چیقیشدهگی چېکلاولر نهفقط اثرلرنی ساتیشنی قیینلشتیرگن، بلکه قیزلرنینگ بازارلر و ینگی امکانیتلر بیلن علاقهلرینی هم چېکلهگن. شونگه قرهمهی، «نایکو» تعلیم و محنت فعالیتینی دوام اېتتیریشگه همده خرجتلرینینگ بیر قِسمینی اثرلرنی ایشلب چیقریش و ساتیش آرقهلی قاپلشگه حرکت قیلگن.
سلیمانخیلنینگ اَیتیشیچه، اونینگ مقصدی «نایکو» کېلهجکده صنعت اۉرگهتیش، صفتلی محصولاتلر ایشلب چیقریش و اولرنی ایچکی همده تشقی بازارلرده ساتیش مرکزیگه ایلنیشیدیر. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، امکانیتلر و مناسب بازار یرهتیلسه، «نایکو» کۉپراق قیزلرنی اۉقیتیشی و اولر اوچون ایش همده درآمد تاپیش شرایطینی یرهتیشی ممکن.
بو قیزنینگ اَیتیشیچه: «مېن صنعتکارلر اثر یرهتیش باسقیچیدن تارتیب، ساتیشگه یراقلی محصولات ایشلب چیقریش، اونی قداقلش و بازارگه چیقریشگچه بۉلگن جریانلرده کۉپراق امکانیتلرگه اېگه بۉلیشلرینی ایستهیمن. اگر بیزگه امکانیتلر و مناسب بازار تقدیم اېتیلسه، کۉپراق آدملرنی اۉقیته عالمیز و جوده کۉپ قیزلر اوچون ایش و درآمد تاپیش شرایطینی یرهتهمیز.»
شو بیلن بیرگه، سۉنگگی آیلرده اوشبو تشکیلاتگه قۉشیلگن اَیریم قیزلرنینگ اَیتیشیچه، «نایکو»دگی فعالیت اولرگه صنعت کۉنیکمهلرینی اۉرگنیش، ایش تجربهسیگه اېگه بۉلیش و پرافېسسیانهل محیطده فعالیت یوریتیش امکانیتینی یرهتگن.
میناتور یۉنهلیشینی تماملهگن و «نایکو» تشکیلاتیده استاذ بۉلیب ایشلهیدیگن شکریه نورزینینگ اَیتیشیچه، او اوشبو اوستاخانهگه قۉشیلیشیدن آلدین میناتور ساحهسیده فعالیت یوریتگن و «نایکو» بیلن تنیشگچ، اۉز کۉنیکمهلرینی تخصصلی محیطده دوام اېتتیریش امکانیتیگه اېگه بۉلگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اوشبو اوستاخانهدهگی فعالیت صنعت بارهسیدهگی تجربهسی و کۉنیکمهلرینی آشیریشدن تشقری، اونگه مالیوی جهتدن مستقلراق بۉلیش و اۉزیگه بۉلگن ایشانچینی آشیریشگه هم یاردم بېرگن. اونینگ اَیتیشیچه، بو ایش امکانیتی اۉقووچیلری اوچون هم ینگی کۉنیکمهلرنی اۉرگنیش، ایش تجربهسیگه اېگه بۉلیش و کېلهجک اوچون انیقراق مقصدلر قۉییش امکانیتینی یرهتگن.
شکریه نورزینینگ اَیتیشیچه: «اگر بو ایش امکانیتی بۉلمهگنیده، احتمال، کۉپراق اویده قالردیم و صنعتدهگی استعدادیم اونوتیلیب کېتردی. «نایکو»دگی فعالیت مېنگه صنعتدهگی فعالیتیمنی دوام اېتتیریش بیلن بیرگه، ایش تجربهسیگه اېگه بۉلیشگه و اۉقووچیلریمگه هم ینگی کۉنیکمهلرنی اۉرگنیش همده کېلهجک اوچون انیقراق مقصدلر قۉییش امکانینی بېریشگه یاردم بېردی.»
اوشبو صنعت مرکزینینگ فعالیتی افغانستانده میلیونلب قیزلر رسمی تعلیمنی دوام اېتتیریشدن محروم بۉلگن بیر شرایطده دوام اېتماقده.
یونیسف و یونسکو ۲۰۲۶-ییل جنوری آییده افغانستانده قریب ۲،۴ میلیون نفر اۉسمیر قیز اۉرته تعلیمدن محروم اېکنینی معلوم قیلگن. افغانستان هنوزگچه اۉرته و عالی تعلیم قیزلر و عیاللر اوچون تقیقلنگن دنیادهگی یگانه مملکت بۉلیب قالماقده.
قیزلرنینگ اۉرته تعلیمدن محروم قیلینیشی طالبان ۲۰۲۱-ییلده حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ باشلندی و ۲۰۲۲-ییل مارچ آییده طالبان قیزلرنینگ اۉرته مکتبلرگه قَیتیشیگه تۉسقینلیک قیلدی. اۉشهندن بېری اوشبو چېکلاو دوام اېتماقده.
یونیسف ۲۰۲۵-ییل مارچ آییده اگر قیزلر تعلیمیگه قۉییلگن تقیق ۲۰۳۰-ییلگچه دوام اېتسه، تۉرت میلیوندن آرتیق قیز باشلنغیچ تعلیمدن یوقاری بۉلگن تعلیمدن محروم بۉلیشینی اَیتگن اېدی.
اوشبو تشکیلات شونینگدېک، چېکلاولرنینگ دوام اېتیشی افغانستانده ۲۰۳۰-ییلگچه قریب ۲۰ مینگ نفر عیال اۉقیتووچی و ۵ مینگ ۴۰۰ نفر عیال طبیات خادیمی یېتیشمسلیگیگه آلیب کېلیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرگن.
طالبان قیزلر تعلیمیگه قۉییلگن تعقیق وقتینچهلیک اېکنینی و مکتبلر همده بیلیم یورتیلرنینگ قَیته آچیلیشی شریعت و افغانستان مدنیتیگه موافق شرایطلر یرهتیلیشیگه باغلیقلیگینی اَیتهدی. بیراق حاضرگچه اولرنینگ قچان قَیته آچیلیشی حقیده انیق مدت اعلان قیلینمهگن.
طالبان حاکمیتنی اېگهللهگنیگه بېش ییل بۉلگنیگه قرهمهی، قیزلر تعلیمیگه قۉییلگن چېکلاولر همان سقلنیب قالماقده و میلیونلب قیزلر رسمی تعلیمنی دوام اېتتیریشدن محروم.
