کابلده بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیش کۉپه‌یشی؛ چیقیندیلر و ساغلیق بیلن باغلیق خواطرلر آرتماقده
ایلیا
سۉنگگی ییللرده کابلده بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیش آرتگن و بو ایدیشلر، اینیقسه، ییغینلر، رستورانتلر و تورلی مراسملرده کۉپ مرته‌لیک ایدیشلر‌نینگ اۉرنینی اېگه‌لله‌گن. کابل‌نینگ اَیریم اهالیسی اَیتیشیچه، فایده‌لنیش قوله‌یلیگی و وقتنی تېجه‌ش آدملر‌نینگ بو ایدیشلرگه مراجعت قیلیشی‌نینگ اساسی عامللریدن دیر. اولر قۉشیمچه قیلیشیچه، بیر مرته‌لیک ایدیشلردن کېنگ فایده‌لنیش طعامنی تارتیش و ترقه‌تیشنی آسانلشتیریش بیلن بیر قطارده، شهرده‌گی پلاستیک و فومی چیقیندیلری‌نینگ حجمینی هم آشیرگن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو ایدیشلر‌نینگ کتّه قِسمی فایده‌لنیلگندن کېین کۉچه‌لر، اریقلر و یۉل چېتلریگه تشلب کېتیله‌دی و اولر‌نینگ ییغیب آلینمسلیگی شهرده‌گی چیقیندیلر کۉپه‌ییشیگه آلیب کېلگن.
کابل اهالیسی ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده بو جریان‌نینگ دوام اېتیشی اطراف-محیط و سوو منبعلری‌نینگ افلاسلنیشینی ینه‌ده کوچه‌یتیریشی ممکنلیگینی اَیتماقده. اولر چیقیندیلرنی منتظم ییغیش و قَیته فایده‌لنیش ممکن بۉلگن ایدیشلردن فایده‌لنیشگه کۉپراق اعتبار قره‌تیشنی طلب قیلماقده.
ایلگری افغانستاندهگی کتّه مراسملرده اساسا چینّی و نیکل ایدیشلردن فایده‌لنیلگن؛ بیراق حاضر بیر مرته‌لیک ایدیشلر کۉپلب ییغینلرده، حتا اَیریم رستورانتلر و طعام ساتیله‌دیگن جایلرده هم بو ایدیشلر‌نینگ اۉرنینی اېگه‌لله‌گن.
کابل اهالیسیدن بیری قاسم‌نینگ اَیتیشیچه، بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیش قوله‌یلیگی اولر‌نینگ کتّه ییغینلر و رستورانتلرده کۉپراق ایشله‌تیلیشیگه سبب بۉلگن. او قۉشیمچه قیلیشیچه، کتّه ییغینلرده بو ایدیشلر طعام ترقه‌تیش جریانینی تېزلشتیره‌دی و مراسم توگه‌گچ، اولرنی ییغیش و یوویشگه احتیاج قالمه‌یدی. قاسم‌نینگ اَیتیشیچه، بو قوله‌یلیکدن تشقری، بیر مرته‌لیک ایدیشلر‌نینگ بیر قِسمی ییغیب آلینگندن کېین قَیته ایشلنیشی ممکن؛ باشقه قِسمی اېسه فایده‌لنیلگندن کېین چیقیندیگه ایلنه‌دی.
اوشبو کابل اهالیسی شونده‌ی دېیدی: «بیر مرته‌لیک ایدیشلرنی یوویش و سقلشگه احتیاج یۉق و فایده‌لنیلگندن کېین هېچ قنده‌ی قیینچیلیکسیز تشلب یوباریله‌دی. شو سببلی آدملر ییغینلرده و ضرور بۉلگن جایلرده بو ایدیشلردن کۉپراق فایده‌لنه‌دیلر. اونینگ اېنگ کتّه یخشی تامانی شونده که بیر مرته ایشله‌تیله‌دی و کېین یوویشگه احتیاج قالمه‌یدی؛ حال‌بوکه چینّی و نیکل ایدیشلر هر سفر ایشله‌تیلگندن کېین یوویلیب، قَیته فایده‌لنیشگه تیّارلنیشی کېره‌ک. باشقه تاماندن، بیر مرته‌لیک ایدیشلرنی فایده‌لنیلگندن کېین تشلب یوباریش ممکن و اولر‌نینگ بیر قِسمی هم قَیته ایشلنیشی ممکن. اَیریم رستورانتلر و طعام تیّارله‌یدیگن آشخانه‌لرده هم ایشنی آسانلشتیریش و وقتنی تېجه‌ش اوچون بو ایدیشلردن فایده‌لنیله‌دی.»
کابل‌نینگ ینه بیر اهالیسی اسما شهرده بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیش‌نینگ آرتگنی و اولردن کېلیب چیقه‌دیگن چیقیندیلرنی تۉغری باشقریش یۉقلیگیدن شکایت قیله‌دی. او قۉشیمچه قیلیشیچه، کۉپلب آدملر فایده‌لنیش قوله‌یلیگی سببلی بو ایدیشلرنی خرید قیلیش و ایشله‌تیشده اولر‌نینگ اطراف-محیطگه تأثیریگه اعتبار بېرمه‌یدیلر. اسما‌نینگ اَیتیشیچه، عایله‌لر‌نینگ بو ماتریاللر‌نینگ عاقبتلری حقیده خبردارلیگینی آشیریش و کمراق ضررلی وریانتلردن فایده‌لنیش اطراف-محیط و ساغلیق اوچون ضررنی کمه‌یتیریشی ممکن.
اوشبو کابل اهالیسی شونده‌ی دېیدی: «بیز‌نینگ آدملریمیز بیر مرته‌لیک ایدیشلردن جوده کۉپ فایده‌لنه‌دیلر، بیراق اساسا اونینگ قوله‌یلیگیگه اعتبار بېریب، عاقبتلری حقیده اۉیله‌مه‌یدیلر. فایده‌لنیلگندن کېین بو ایدیشلرنی اریقلرگه، کۉچه‌لرگه و باشقه ایسته‌لگن جایگه تشلب یوباره‌دیلر و بو شهر‌نینگ اطراف-محیطی افلاسلنیشیگه سبب بۉله‌دی. عایله‌لرگه بو ایدیشلر‌نینگ ضررلری حقیده معلومات بېریلیشی کېره‌ک. اگر آدملر بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیشگه مجبور بۉلسه‌لر، کاغذ توریدن فایده‌لنیشلری معقول؛ چونکه بو ایدیشلر فوم و پلاستیک بیلن سالیشتیرگنده اطراف-محیطگه کمراق ضرر یېتکزه‌دی و ماسراق وریانت حسابلنه‌دی.»
کابل‌نینگ ینه بیر اهالیسی حلال بیر مرته‌لیک ایدیشلر‌نینگ صفتی و اولردن فایده‌لنیش اصولیگه اعتبار قره‌تیش کېره‌کلیگینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیلیشیچه، بو ایدیشلر قَیته فایده‌لنیش اوچون ایشلب چیقریلمه‌گن، بیراق اَیریم آدملر اقتصادی معمالر سببلی اولردن بیر نېچه مرته فایده‌لنه‌دیلر؛ حال‌بوکه بو ایش ساغلیق نقطه نظریدن مقبول بۉلمسلیگی ممکن. حلال‌نینگ اَیتیشیچه، صفتلی و قَیته فایده‌لنیش ممکن بۉلگن ایدیشلردن فایده‌لنیش پلاستیک چیقیندیلر مقدارینی کمه‌یتیره‌دی و عایله‌لر اوچون اقتصادی جهتدن هم معقولراق بۉلیشی ممکن.
او شونده‌ی دېیدی: «بیر مرته‌لیک ایدیشلر اطراف-محیطنی افلاسلنتیره‌دی و اولر‌نینگ کۉپچیلیگی تېزده پرچه‌لنمه‌یدی. افسوس که افغانستان کمبغل مملکت و اَیریم آدملر اقتصادی معمالر سببلی بیر مرته‌لیک ایدیشلردن بوتونله‌ی یراقسیز بۉلگونچه بیر نېچه مرته فایده‌لنه‌دیلر. مېن اۉزیم اَیریم آدملر قهوه ایچگن بیر مرته‌لیک گیلاسنی یوویب، ینه فایده‌لنه‌یاتگنینی کۉرگنمن؛ حال‌بوکه بو ایش ساغلیق نقطه نظریدن تۉغری اېمس، چونکه بو ایدیشلر قَیته فایده‌لنیش اوچون ایشلب چیقریلمه‌گن.»
شو بیلن بیرگه، اَیریم شفاکارلر بعضی بیر مرته‌لیک ایدیشلردن، اینیقسه پلاستیک و فوم ایدیشلردن ناتۉغری فایده‌لنیش انسان سلامتلیگی اوچون سلبی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکنلیگینی اَیتماقده. اولر قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریم بونده‌ی ایدیشلرگه ایسّیق طعام یاکه ایسّیق ایچیملیک سالیش کیمیاوی مادّه‌لر‌نینگ اجره‌لیب چیقیشی و اولر‌نینگ آزیق-طعامگه اۉتیشیگه سبب بۉلیشی ممکن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، آدملر بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیشده اولر‌نینگ توری و صفتیگه اعتبار بېریشلری همده نامناسب ایدیشلرگه ایسّیق طعام و ایچیملیک سالیشدن سقلنیشلری کېره‌ک.
شفاکارلردن بیری لمیا امین، پلاستیک و بیر مرته‌لیک ایدیشلردن، اینیقسه ایسّیقلیک بیلن علاقه قیلگنده، کېنگ فایده‌لنیش ساغلیق نقطه نظریدن تشویشلی بۉلیشی ممکنلیگینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیلیشیچه، پلاستیک بوتللرنی تۉغریدن-تۉغری قویاش نوری و کوچلی ایسّیقلیک تأثیریده سقلش هم اونینگ ایچیده‌گی مادّه‌لر‌نینگ خصوصیتلریده اۉزگریشلرگه آلیب کېلیشی ممکن. امین‌نینگ اَیتیشیچه، آزیق-طعام و ایسّیق ایچیملیکلر اوچون نامناسب ایدیشلردن فایده‌لنیش کیمیاوی مادّه‌لر و میکروبی افلاسلنیشلر‌نینگ اۉتیش خوفینی آشیریشی ممکن.
اوشبو شفاکار شونده‌ی دېیدی: «پلاستیک ایسّیقلیک تأثیریده قالگنده، اوندن اَیریم کیمیاوی مادّه‌لر اجره‌لیب چیقیشی ممکن و اولر ارگانیزم هرمونلریگه تأثیر قیلیشی ممکن. مثلاً، مینیرال سوو بوتللری اوزاق وقت قویاش نوری آستیده یاکه یۉل چېتلری و دوکانلر آلدی کبی جوده ایسّیق جایلرده قالسه، ساغلیق نقطه نظریدن معمالی بۉلیشی ممکن.»
امین قۉشیمچه قیله‌دی: «بیز‌نینگ توصیه‌میز شو که، امکان قدَر بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیلمسین و اگر فایده‌لنیلسه، اونگه ایسّیق طعام و ایسّیق ایچیملیک سالینمسین. آزیق-طعام و ایچیملیکلرنی سقلش و استعمال قیلیش اوچون شیشه ایدیشلردن فایده‌لنیش معقولراق تنلاو دیر.»
اطراف-محیط بۉییچه متخصص سیدشاه گهرپور‌نینگ اَیتیشیچه، پلاستیک‌نینگ ارزانلیگی و آسان تاپیلیشی سببلی اوندن معیاریدن آرتیق فایده‌لنیش کونده‌لیک حیات‌نینگ برچه ساحه‌لریده کېنگ ترقه‌لگن. اونینگ اَیتیشیچه، بو ماتریاللر نه‌فقط انسان سلامتلیگی، بلکه طبیعی منبعلر و اطراف-محیطنی هم تهدید آستیده قالدیرگن. او پلاستیکدن کېلیب چیقه‌دیگن ضررلرنی کمه‌یتیریش اوچون اوندن فایده‌لنیشنی قیسقرتیریش، شونینگدېک، بو ماتریاللردن قَیته فایده‌لنیش و اولرنی قَیته ایشلشنی کېنگه‌یتیریش کېره‌کلیگینی تأکیدله‌یدی.
گهرپور شونده‌ی دېیدی: «پلاستیک‌نینگ ارزانلیگی و آسان تاپیلیشی سببلی اوندن معیاریدن آرتیق فایده‌لنیش حیاتیمیز‌نینگ برچه ساحه‌لریده کېنگ ترقه‌لگن. اَیریم تدقیقاتلرگه کۉره، مایکروپلاستیکلر انسان ارگانیزمیگه کیره‌دی و انسان سلامتلیگی اوچون جدّی خوفلرنی یوزه‌گه کېلتیریشی ممکن. پلاستیکلر، اینیقسه فوملر، طبیعتده ۵۰۰ ییلدن آرتیق وقت دوامیده قاله‌دی و پرچه‌لنمه‌یدی.»
خلق‌ارا تشکیلاتلر‌نینگ حساباتلریگه کۉره، بیر مرته‌لیک پلاستیکلرنی ایشلب چیقریش و استعمال قیلیش‌نینگ آرتیشی دنیاده‌گی مهم اېکولوژیک معمالردن بیریگه ایلنگن. هر ییلی دنیاده یوزلب میلیون تُن پله‌ستیک ایشلب چیقریله‌دی و پلاستیک محصولاتلر‌نینگ سېزیلرلی قِسمی بیر مرته ایشله‌تیلگندن کېین تشلب یوباریله‌دی. بو ماتریاللر‌نینگ کۉپچیلیگی پرچه‌لنیش درجه‌سی پست بۉلگنی سببلی اطراف-محیطده اوزاق وقت قاله‌دی و توپراق همده سوو منبعلری‌نینگ افلاسلنیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
افغانستانده هم سۉنگگی ییللرده، اینیقسه شهرلرده و کتّه ییغینلرده، بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیش آرتگن؛ بیراق چیقیندیلرنی ثمره‌لی باشقریش‌نینگ یۉقلیگی و چیقیندیلرنی اجره‌تیش همده قَیته ایشلش جریانی‌نینگ چېکلنگنی اوشبو ماتریاللر‌نینگ اطراف-محیطگه تأثیری حقیده‌گی خواطرلرنی کوچه‌یتیرگن.
کابل اهالیسی‌نینگ بیر مرته‌لیک ایدیشلردن فایده‌لنیش مقداری بۉییچه انیق معلوماتلر موجود اېمس؛ بیراق بو ایدیشلر حاضر کونده‌لیک حیات‌نینگ تورلی ساحه‌لریده، جمله‌دن کۉچه طعاملری، چای و قهوه، ایسّیق طعاملر و حتا عزا مراسملری، خیریه و نذر مراسملریده کېنگ قۉللنیلماقده.
