دنیا و افغانستان؛ دنیانینگ اخلاقی وجدانی هنوز اۉلمه‌گن
اروپا پارلمانی نینگ سۉنگّی ییغینیده، حزبلر نماینده‌لری و ایریم طیفلر افغانستان تۉغریسیده گپیردیلر. همه بیر یقه‌دن باش چیقاریب، طالبلرنینگ باستیریش و حکمرانلیگی آستیده‌گی افغانستان نینگ بخت‌سیز وضعیتی حقیده تاکیدله‌دیلر. برچه‌لری بو مملکتده‌گی جاری فاجعه حقیده مستند و ایشانچلی گزارشلر اختیارلریده اېکنینی تیلگه آلدیلر. سان و سناق‌سیز قۉلگه آلینیشلر، صحرایی محکمه‌لر، کوزه‌تیش – ایزلش، ترورلر و اعداملرگه اشاره قیلگن اولر.
شونینگدېک، افغانستانده خاتین – قیزلرگه تحمیل قیلینگن غیر انسانی وضعیت و بوگون دنیاده هر بیر انسان اۉزی نینگ بیرینچی حقوقیگه اېگه بۉلگنده افغانستان نینگ میلیونلب یشاوچیسی جنسیت جرمی سبب دستلبکی حقوقلریدن محروم اېتیلگنینی محاکمه قیلیب و اونی دنیا اوچون قبول قیلینمه‌یدی دېگن ییغین اشتراکچیلری. قومی، مذهبی و اعتقادی تبعیضلر کبی بیر قنچه موردلر طالبلر حکمرانلیگی آستیده افغانستان یشاوچیلری اوستیده اعمال بۉلیب کېلماقده. بونگه اۉخشش باشقه تبعیضلر هم یۉق اېمس افغانستان جامعه‌سیده. بونده‌ی ویژه‌لیککه اېگه حاکمیت رسمیتگه تانیلمسلیگی و دنیا بونینگ برابریده جیم تورمسلیگی تۉغریسیده همه بیر نظرده ایدی. مملکتلر اجرایی دستگاهلری نینگ افغانستان فاجعه‌سیگه اعتبار قره‌تمسلیگی و بو مملکتنی اونوتیب قۉییش هم باشقه تنقدی موردلردن اېدی. اوشبو اوچره‌شوو سیاست عالمیده‌گی ناقوله‌ی شماللر و دنیا مقیاسده‌گی واقعه‌لر یۉنه‌لیشینی باشقه یۉنه‌لیشگه سوریب قۉیگن ناتینچلیکلرگه قره‌مه‌ی، سیاست ساحه‌سیده‌گی کۉپلب بیلیمدانلر افغانستانده بۉله‌یاتگن واقعه‌لردن هنوز خبردار اېکنینی کۉرسه‌تدی. اېنگ مهمی، بو وضعیت آلدیده سکوت سقلش، قاره‌لش و وضعیتنی اۉزگرتیریش اوچون حرکتگه چقیریش دیر. بو شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، دنیا حقیقتی انچه چوقورراق و مرکّبراق بۉلیب، همه نرسه‌نی اجرا اېتووچی اۉرگانلرنینگ سیاستی بیلن جمع‌لب، شو اساسده حکم قیلیب، خلاصه چیقرمسلیک کېره‌ک. طالبان و اولرنینگ طرفدارلری وقت اۉتیشی بیلن مملکت نینگ حاضرگی احوالی دنیا اوچون عادتی و قبول قیلینگن حالتگه ایلنیب، برچه دولتلر سېکین-استه بو بیلن کېلیشیب آلیشیگه امید قیلیشگن. طالبان حکمرانلیگی آستیده مملکتده‌گی وضعیت نینگ نارمللشیشی هر قنده‌ی مدنی و غیر مدنی مقاومتگه قرشیلیک کۉرسه‌تیش مقصدلرینی یۉق قیلیشی و خلق نینگ ظلمگه قرشی تۉلیق مغلوبیتینی تصدیقلنگن و انیق قیلیشی ممکن. طالبان طرفدارلری دنیانینگ افغانستان مسأله‌سینی ایسته‌مسلیگی بو مملکتده صادر بۉله‌یاتگن جنایتلر اعتبارنی تارتمسلیگیگه، بو اونوتووچنلیک اېسه بو گروه حکمرانلیگی نینگ چۉزیلیشی و دوام اېتیشیگه سبب بۉله‌دی، دېب امید قیلماقده. لېکن قضیه بونچه‌لیک هم آسان اېمس. اۉتگن عصرلرده صادر بۉلگن، خلق نینگ سرکوبگر توزوملرگه قرشی کوره‌شینی باستیریشگه سبب بۉلگن اچّیق تجربه‌لر بوگونگی دنیا شرایطیده آسان کېچمه‌یدی. بیر تاماندن، اخبارات تکنالوژیلری همه نرسه‌نی اوّلگیدېک قارانغولیک و ظلمتده قاپلنیشیگه یۉل قۉیمه‌یدی و هېچ بیر سرکوبگر واسطه بو جریانگه توبدن تۉسقینلیک قیله آلمه‌یدی. باشقه تاماندن، حاضرگی دورده خلقلر منفعتلری شو قدَر چنبرچس باغلیقکی، واقعه‌لر اۉرته‌سیده انیق چېگره قۉییش نینگ علاجی یۉق، دنیا نینگ ایسته‌لگن بورچه‌گیده صادر بۉله‌یاتگن هر قنده‌ی حادثه، خواه یخشی یاکه یامان، باشقه کۉپلب انسانلرنینگ تقدیریگه تأثیر قیلیشی ممکن. شونده‌ی اېکن، افغانستانده صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لر، گرچه بو دولت خلق ارا سیاست نینگ استوار یۉنه‌لیشی بۉلمه‌سه هم، باشقه مملکتلرنینگ هم منطقوی، هم جهان مقیاسیده‌گی احوالیگه تأثیر قیله‌دی و شو سببلی دولتلر اونی چېتده قالدیریشلری ممکن اېمس. باشقه تاماندن، اېرکین و دېموکرا‌تیک مملکتلرده کتّه وکالتلرگه اېگه بۉلگن مدنی اداره‌لر و نادولت تشکیلاتلر موجود و سیاستچیلر اولرنی اعتبارسیز قالدیرالمه‌یدیلر. بو مملکتلرده‌گی حکومتلر اۉز قانونیلیگینی کۉپ درجه‌ده مدنی تشکیلاتلرنینگ کۉمه‌گیدن آله‌دی و اولر اۉز سیاستلریده بو تشکیلاتلرنینگ غضبی و ناراضیلیگیگه سبب بۉله‌دیگن نرسه‌دن قاچیشلری کېره‌ک. غرب دولتلری نینگ مدنی تشکیلاتلری افغانستانده صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لردن جوده ناراضی و بو مملکتده‌گی عیاللر و اقلیتلر احوالیدن خواطرده. شو سببدن بو مملکتلرده‌گی جمهور رییسلر و سیاسی یېتکچیلر، جمله‌دن، امریکا قۉشمه ایالتلری افغانستان معمالری اۉز خلقی نینگ جماعتچیلیک فکریده سیاسی تنزلگه سبب بۉلمسلیگی اوچون قتّیق حرکت قیلماقده. بو اولرنینگ طالبان حکمرانلیگینی افغانستان نینگ حقوقی و قانونی تیزیمی صفتیده تن آلیشدن باش تارتیشی نینگ سببلریدن بیری دیر. بو مسأله غرب نینگ سیاسی یېتکچیلری اوچون شو قدَر انیقکی، اولر بو گروه حکمرانلیگینی هېچ قنده‌ی طرزده تن آلیشنی خَیالیگه هم کېلتیرمه‌یدیلر و اولر نینگ برچه محاکمه‌لری مملکت کېله‌جگی و طالباندن کېین حربیلردن قنده‌ی فایده‌لنیشگه قره‌تیلگن. مساله نینگ باشقه تامانیده اېسه، غرب نینگ رقیب دولتلری هم بارکی، اولر طالباننی اۉز اتفاقچیلری نینگ جرگه‌سیگه آلیب کیریشگه و بونینگ اوچون کۉپ کوچ صرفلشلریگه قره‌مه‌ی، سیاست نینگ اۉز کوچینی یۉقاتیشینی جوده یخشی بیله‌دیلر. بو گروه نینگ بوگونگی دنیاده بیرمونچه غیرعادی و قبول قیلینگن خلق ارا معیارلرگه ضد بۉلگنلیگی شونده‌کی، اونینگ اوشبو دولتلر تامانیدن تن آلینیشی اولرنی خلق‌ارا تیزیم بیلن جدّی قره‌مه-قرشیلیک توزاغیگه سالیب قۉیه‌دی و کۉپراق سنکتسیه‌لر و باشقه ضررلی چاره‌لر کۉریشگه کۉرسه‌تمه بېره‌دی. شو سببدن نه چین طالباننی، نه روسیه، نه پاکستان و نه هم اېران تن آلیشگه جرعت اېته آلمه‌یدی. بو عامللرنینگ برچه‌سی افغانستان خلقیگه تسلیم بۉلمسلیک و عمومی موفقیتسیزلیک تویغوسی توزاغیگه توشمسلیک، وضعیت اۉزگریشیگه امید قیلیش امکانیتینی یره‌ته‌دی. اۉزگریش جریانینی تېزلشتیره‌دیگن و تېنگلمه‌لرنی ایچکی و تشقی تاماندن اۉزگرتیره‌دیگن نرسه طالب بۉلمه‌گن کوچلرنینگ حرکتی دیر. یشاوچیلرنینگ ناراضیلیک نمایشلری نینگ مستحکملیگی، سیاسی و حربی کوچلر نینگ طالبانگه قرشی بیرلشیشی، بۉشلیقلر و کېسکینلیکنی کمه‌یتیریش، تارتیشوولرنی چېتگه سوریب قۉییش و ایکّینچی درجه‌لی ایشلرده قابلیبلرنینگ کمه‌ییشیگه یۉل قۉیمسلیک – بولرنینگ برچه‌سی تېزراق اۉزگریشلرگه اساس بۉلیشی ممکن. افغانستان و شونگه اۉخشش دولتلرده‌گی واقعه‌لر دایما منطقوی و خلق ارا اۉزگریشلر تأثیریده بۉلگن. شونینگ اوچون ایچکی و تشقی اۉرته‌سیده قنده‌ی دیر اویغونلیک شکللنیشی کېره‌ک. افغانستان یشاوچیلری نینگ اۉزی برچه تېنگلمه‌لرنی اۉزگرتیره آلمه‌یدی، اینیقسه طالبان کبی سرکوبگر و شفقت‌سیز رېجیمگه قرشی توره آلمه‌یدی و اونی اۉز خطی-حرکتلرینی اۉزگرتیریشگه یاکه باشقه سیاسی توزیلمه بیلن المشتیریشگه مجبور قیله‌دی. اوتمیش ده هم شونده‌ی بولگن. کمیده سونگّی ایکی عصرده قدرت دستگاهلری کتّه خارجی قدرتلر تعالمی و اولرنینگ حمایتینی جلب قیلیش بیلن اورته‌گه کیلگن. اما بو خارجلیکلر همه نرسه‌نی بېلگیله‌یدی، دېگن ناتۉغری تأثرات قالدیرمسلیگی کېره‌ک. تشقی یاردم مرکّب تېنگلمه نینگ بیر قِسمی بۉلیب، ایچکی کوچلر بیلن موافقلشتیریشده مضمونلی و ثمره‌لی بۉله‌دی. احمدمسعود نینگ اروپا پارلمانی مجلسیگه طالبانگه قرشی منزللریدن بیری صفتیده تکلیف قیلینیشی دېموکرا‌تیک دنیاده طالبان لاببیچیلری نینگ موفقیتسیزلیککه اوچره‌گنلیک بېلگیلریدن بیری بۉلیب، مضمونلی خبرگه اېگه اېدی؛ بو شونی انگله‌ته‌دیکی، طالبان افغانستان هېچ کیمگه معقول کېلمه‌یدی و طالباندن کېینگی افغانستان حقیده اۉیلش کېره‌ک. طالباندن کېینگی افغانستان افغانستاندهگی خیلمه-خیللیک، جمله‌دن، نسل-نسب، سیاسی خیلمه-خیللیک و دینی خیلمه-خیللیکنی عکس اېتتیریشی کېره‌ک. طالبان بۉلمه‌گن کوچلرنینگ خلق ارا اوچره‌شوولرده اشتراک اېتیشی مملکت نینگ تورلی قتلملری وکیللریدن عبارت هیئتلر تمثالیده بۉلگنده ضرور وزن و تأثیرگه اېگه بۉله‌دی و بو آدملر بویوک خلق غایه‌لری یۉلیده بیرلشیش قابلیبیگه اېگه اېکنلیگینی دنیاگه کۉرسه‌ته‌دی. افغانستان نینگ ایچکی و تشقریسیده‌گی سیاسی یېتکچیلری و مدنی فعاللری اۉزلری نینگ اۉتمیشده‌گی نتیجه‌لرینی کۉریب چیقیشلری و ینگیچه یاندشوونی قۉللشلری کېره‌ک. بو نینگ اوچون اولر اۉز ارا کېلیشماوچیلیک و فرقه‌لرنی یېنگیب، کېله‌جک اوچون یگانه استراتیژینی قبول قیلیشلری ضرور. حاضرگی وضعیتدن چیقیش قیین، اما امکانسیز اېمس. دنیاده حلی هم اخلاقی وجدان اۉلمه‌گن و افغانستان خلقینی انسان حقوقلریگه اېریشیش اوچون قۉللب-قوّتلش میدانی موجود و بو امکانیتلردن یخشی فایده‌لنیش کېره‌ک.