ذات‌الجم‌نی عنعنوی اصوللر بیلن دوالش؛ افغانستانده‌ باله‌لر حیاتی اوچون جدّی تهدید

ایلیا

بیر قطار شفاکارلر افغانستانده‌، اینیقسه‌ چېکّه‌ حدودلرده‌، عایله‌لر‌نینگ باله‌لرده‌گی ذات‌الجع (اۉپکه‌ شماللشی) کسللیگینی دوالش اوچون شفاکارگه‌ مراجعت قیلیش اۉرنیگه‌ عنعنوی اصوللرگه‌ یوز بوره‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده‌. اولر‌نینگ اَیتیشیچه‌، طبیات مرکزلریگه‌ مراجعت قیلیشنی کېچیکتیریش و ساغلیق معالجه‌لر اۉرنیگه‌ عنعنوی اصوللردن فایده‌لنیش اوشبو کسللیککه‌ چه‌لینگن باله‌لر‌نینگ احوالینی آغیرلشتیریشی همده‌ جدّی اسارتلر و اۉلیم خوفینی آشیریشی ممکن. اوشبو شفاکارلر‌نینگ سۉزلریگه‌ کۉره‌، اَیریم عایله‌لر قشّاقلیک، ستندرد ساغلیق مرکزلری‌نینگ یۉقلیگی و شفاکارگه‌ باریش قیینلیگی سببلی باله‌لرده‌گی ذات‌الجمنی دوالش اوچون اۉسیملیک دملمه‌‌لریدن فایده‌لنیش همده‌ کۉکره‌ک قفسیگه‌ یاغ و ویکس سورتیش کبی اصوللرگه‌ مراجعت قیلماقده‌. اولر بو اصوللر اۉپکه‌ شیشینی دواله‌مسلیگینی و ساغلیق معالجه‌ اۉرنیگه‌ اولردن فایده‌لنیش باله‌لر سلامتلیگینی خوف آستیگه‌ قۉییشینی قۉشیمچه‌ قیلماقده‌.

شفاکارلر، شونینگدېک، هوا ساووقلیگی‌نینگ اۉزی ذات‌الجمنی کېلتیریب چیقرووچی یگانه‌ عامل بۉلمسه‌-ده‌، قیش فصلیده‌گی ناقوله‌ی یشش شرایطلری، جمله‌دن، افلاسلنتیرووچی یاقیلغی ماتریاللریدن فایده‌لنیش و اویلرده‌ تېگیشلی شمالله‌تیش تیزیمی‌نینگ یۉقلیگی نفس آلیش یۉللری کسللیکلریگه‌ چه‌لینیش خوفینی آشیریشی همده‌ کسل باله‌لر‌نینگ احوالینی آغیرلشتیریشی ممکنلیگی حقیده‌ آگاهلنتیرماقده‌. اولر عایله‌لر‌نینگ ذات‌الجم بېلگیلری، اۉزباشیمچه‌لیک بیلن دوالنیش عاقبتلری و طبیات مرکزلریگه‌ اۉز وقتیده‌ مراجعت قیلیش مهم‌لیگی حقیده‌گی خبردارلیگینی آشیریش باله‌لر اۉرته‌سیده‌ اوشبو کسللیکدن کېلیب چیقه‌دیگن جدّی اسارتلر‌نینگ آلدینی آلیش و اۉلیم درجه‌سینی کمه‌یتیریشده‌ ثمره‌لی بۉلیشی ممکنلیگینی تاکیدله‌ماقده‌.

شفاکارلردن بیری عتیق‌الله محب‌نینگ اَیتیشیچه‌، ذات‌الجم نفس آلیش تیزیمی کسللیکلریدن بیری بۉلیب، اساسا بېش یاشگچه بۉلگن باله‌لرگه‌ یوقه‌دی و کوز همده‌ قیش فصللریده‌ کسللنیش حالتلری کۉپه‌یه‌دی. او، اینیقسه‌ چېکّه‌ حدودلرده‌، اوشبو کسللیکنی دوالش اوچون عنعنوی اصوللردن فایده‌لنیش باله‌لرنی شفاکارگه‌ اۉز وقتیده‌ آلیب باریشنی کېچیکتیریشی و جدّی اسارتلر همده‌ اۉلیم خوفینی آشیریشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیره‌دی. محب‌نینگ تاکیدلشیچه‌، عایله‌لر ذات‌الجم‌نینگ خوفلی بېلگیلری، جمله‌دن، تېز-تېز نفس آلیش، کۉکره‌ک قفسی‌نینگ ایچکریگه‌ تارتیلیشی، لبلر‌نینگ کۉکه‌ریشی، کوچلی حالسیزلیک و نفس آلیشده‌ تۉخته‌لیشلر کوزه‌تیلیشیگه‌ جدّی اعتبار بېریشلری همده‌ اوشبو علامتلرنی کۉریشلری بیلناق باله‌نی زودلیک بیلن شفاکارگه‌ یاکه طبیات مرکزیگه‌ آلیب باریشلری کېره‌ک. اونینگ سۉزلریگه‌ کۉره‌، تۉغری طعاملنیش، اینیقسه‌ آنه‌ سوتی بیلن آزیقلنتیریش، اېملش و باله‌لرنی توتون همده‌ هوا افلاسلنیشیدن اوزاق توتیش هم اوشبو کسللیک‌نینگ آلدینی آلیشده‌ مهم‌ رۉل اۉینه‌یدی.

اوشبو شفاکار شونده‌ی دېیدی: «ذات‌الجم نفس آلیش تیزیمی کسللیکلریدن بیری بۉلیب، اساسا بېش یاشگچه بۉلگن باله‌لرگه‌ یوقه‌دی و کوز همده‌ قیش فصللریده‌ کسللنیش حالتلری کۉپه‌یه‌دی. اینیقسه‌ چېکّه‌ حدودلرده‌ اوشبو کسللیکنی دوالش اوچون عنعنوی اصوللردن فایده‌لنیش باله‌نی شفاکارگه‌ آلیب باریشنی و دوالشنی باشلشنی کېچیکتیریشی همده‌ آغیر حالتلرده‌ اۉلیم خوفینی آشیریشی ممکن. عایله‌لر تېز-تېز نفس آلیش، کۉکره‌ک قفسی‌نینگ ایچکریگه‌ تارتیلیشی، لبلر‌نینگ کۉکه‌ریشی، کوچلی حالسیزلیک و نفس آلیشده‌ تۉخته‌لیشلر کبی خوفلی علامتلرگه‌ جدّی قره‌شلری و اولرنی کۉریشلری بیلناق باله‌نی زودلیک بیلن شفاکارگه‌ یاکه ساغلیق مرکزیگه‌ یېتکزیشلری ضرور. تۉغری طعاملنیش، آنه‌ سوتی، اېملش و باله‌لرنی توتون همده‌ افلاسلنگن هوادن اوزاق سقلش هم اوشبو کسللیک‌نینگ آلدینی آلیشده‌ ثمره‌لیدیر».

ینه‌ بیر باله‌لر ایچکی کسللیکلری متخصصی محمد زبیر هاشمی‌نینگ اَیتیشیچه‌، کۉکره‌ک قفسیگه‌ یاغ، تریاک و باشقه‌ اَیریم دارولرنی سورتیش همده‌ اۉسیملیک اره‌لشمه‌لریدن فایده‌لنیش کبی عنعنوی اصوللر اۉپکه‌ شیشینی دواله‌ی آلمه‌یدی. اونینگ سۉزلریگه‌ کۉره‌، اوشبو اصوللر‌نینگ اَیریملری باله‌لرده‌ کوییش، حساسیت و زهرلنیشگه‌ آلیب کېلیشی ممکن. او طبی دوالنیش اۉرنیگه‌ اوی شرایطیده‌گی معالجه‌لرنی قۉللش و شفاکارگه‌ مراجعت قیلیشنی کېچیکتیریش باله‌‌نینگ احوالینی آغیرلشتیریشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیره‌دی.

هاشمی شونده‌ی دېیدی: «ذات‌الجم جدّی یوقوملی کسللیک بۉلیب، اونی دوالش شفاکار تشخیصی اساسیده‌ عملگه‌ آشیریلیشی کېره‌ک. کسللیک قۉزغه‌تووچیسی بکتریا بۉلگن حاللرده‌ باله‌ تېگیشلی آنتی‌بیوتیککه محتاج بۉله‌دی و یاغ سورتیش، بوغلش همده‌ اۉسیملیک اره‌لشمه‌لریدن فایده‌لنیش طبی دوالنیش اۉرنینی باسه‌ آلمه‌یدی. آته‌-آنه‌لر تېز-تېز نفس آلیش، نفس آلیش‌نینگ قیینلشیشی و حالسیزلیک کبی علامتلرنی کۉریشلری بیلناق باله‌نی زودلیک بیلن ساغلیق مرکزیگه‌ آلیب باریشلری لازم».

اوشبو شفاکار، شونینگدېک، آنتی‌بیوتیکلرنی اۉزباشیمچه‌لیک بیلن استعمال قیلیش، اوّلگی کسللیکلردن قالگن دارولردن فایده‌لنیش و شفاکار مصلحتیسیز دوالش درجه‌سینی تۉخته‌تیب قۉییشدن هم آگاهلنتیره‌دی. اونینگ اَیتیشیچه‌، هر قنده‌ی یۉتل هم ذات‌الجم بېلگیسی اېمس و کسللیک سببینی انیقلش همده‌ دوالش اصولینی بېلگیلش شفاکار تامانیدن عملگه‌ آشیریلیشی کېره‌ک. هاشمی‌نینگ سۉزلریگه‌ کۉره‌، ساغلیق مرکزلریگه‌ اۉز وقتیده‌ مراجعت قیلیش و تېگیشلی دوالشنی باشلش شیشیش رواجلنیشی‌نینگ، آغیر نفس آلیش معمالری یوزه‌گه‌ کېلیشی‌نینگ و باله‌لر‌نینگ اوزاق مدت شفاخانه‌ده‌ یاتیشی‌نینگ آلدینی آلیشی ممکن.

اوشبو شفاکار قوییده‌گیلرنی تاکیدله‌یدی: «آته‌-آنه‌لر علامتلر‌نینگ وقتینچه‌ یخشیلنیشی سببلی باله‌نی دوالشنی تۉخته‌تمسلیکلری یاکه اونگه‌ اۉزباشیمچه‌لیک بیلن دارو بېرمسلیکلری کېره‌ک. بېش یاشگچه بۉلگن باله‌لرده‌ ذات‌الجم تېزده‌ جدّی توس آلیشی ممکن؛ شو سببلی، اېرته‌ تشخیس قۉییش و تېگیشلی دوالش اوشبو کسللیک‌نینگ خوفلی اسارتلرینی آلدینی آلیشده‌ کتّه‌ اهمیتگه‌ اېگه‌».

شو بیلن بیرگه‌، بیر قطار عایله‌لر ساووق موسم کیریب کېلیشی و باله‌لر اۉرته‌سیده‌ نفس آلیش یۉللری کسللیکلری کۉپه‌ییشی بیلن اقتصادی قیینچیلیکلر و دوالنیش خرجتلرینی تۉله‌شگه‌ قُربی یېتمسلیگی سببلی کۉپلب معمالرگه‌ دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتماقده‌.

بغلان ولایتی اهالیسیدن بیری علی جان‌نینگ اَیتیشیچه‌، او یشه‌یدیگن قیشلاقده‌ کلینیک یۉق و شفاخانه‌ هم اولردن انچه‌ اوزاقده‌ جایلشگن. او یۉل کرایه، شفاکار کۉریگی حقی و دارو ساتیب آلیشگه‌ مالیوی امکانیتی یېتمسلیگی سببلی فرزندلری ذات‌الجمگه‌ چه‌لینگنده‌ اولرنی اۉز محله‌سیده‌گی طبیبگه‌ آلیب باریشگه‌ مجبور بۉلیشینی قۉشیمچه‌ قیله‌دی.

علی‌جان شونده‌ی دېیدی: «قیشلاغیمیزده‌ کلینیک یۉق، شفاخانه‌ هم جوده‌ اوزاق. یۉل کرایه‌، شفاکار حقی و دارو ساتیب آلیشگه‌ قُربیمیز یېتمه‌یدی؛ شو سببلی باله‌لریم ذات‌الجم بۉلیب قالسه‌، اولرنی کۉچه‌میز باشیده‌گی یونانی طبیبیگه‌ آلیب باریشگه‌ مجبورمن. او باله‌لرگه‌ دملمه‌ بېره‌دی و توزه‌لیب کېتیشلری اوچون بیر نېچه‌ مرته‌ تنه‌لریگه‌ ویکس سورتیب، اوقه‌له‌یدی».

پنجشیر ولایتی اهالیسیدن بیری ستوده‌ اېسه‌ کسللیک‌نینگ ایلک بېلگیلری، جمله‌دن، ایسیتمه‌ و یۉتل کوزه‌تیلیشی بیلناق باله‌لرینی شفاکارگه‌ آلیب باریشینی و اولر اوچون بویوریلگن دارولرنی آلیب بېریشینی اَیته‌دی.

ستوده‌ شونده‌ی دېیدی: «باله‌لریم ایسیتمه‌ قیلسه‌ یاکه یۉتلسه‌، کۉریکدن اۉتیشلری و کېره‌کلی دارولرنی آلیشلری اوچون اولرنی شفاکارگه‌ آلیب باره‌من. اگر ایسیتمه‌لری کۉتریلیب کېتسه‌، نم رۉمالچه‌ بیلن پېشانه‌لرینی ساووته‌من. باله‌‌نینگ احوالی آغیرلشگن تقدیرده‌، اونی شفاخانه‌‌نینگ تېز یاردم مو‌تریده‌ عنابه‌ ساغلیق مرکزیگه‌ آلیب باره‌میز، اگر تېز یاردم مو‌تری بۉلمسه‌، شخصی موتردن فایده‌لنه‌میز».

تخار ولایتی اهالیسیدن بیری ستار‌نینگ اَیتیشیچه‌، قیشلاقلرده‌ ستندرد ساغلیق مرکزلری و متخصص شفاکارلر‌نینگ یۉقلیگی عایله‌لرنی خلق طبابتی و اۉزباشیمچه‌لیک بیلن دوالنیشگه‌ اونده‌ماقده‌؛ بو اصول اېسه‌ باله‌لر سلامتلیگینی جدّی خوف آستیگه‌ قۉییشی ممکن.

اونینگ قۉشیمچه‌ قیلیشیچه‌، قشّاقلیک و عایله‌لر‌نینگ یۉل کرایه، کۉریک همده‌ دارو ساتیب آلیش خرجتلرینی تۉله‌شگه‌ قُربی یېتمسلیگی اولر‌نینگ ساغلیق خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتینی چېکلب قۉیگن و کۉپلب عایله‌لرنی یونان طبابتی همده‌ عطّارلیک دارولریدن فایده‌لنیشگه‌ مجبور قیلگن.

ستار شونده‌ی دېیدی: «افسوسکی، خلق طبابتی و ناستندرد دوالش اصوللریدن فایده‌لنیش، اینیقسه‌ افغانستان‌نینگ قیشلاق و چېکّه‌ حدودلریده‌ عادت توسیگه‌ کیریب قالگن. اوشبو حدودلر‌نینگ کۉپچیلیگیده‌ یا ستندرد طبیات مرکزی یۉق، یاکه موجود مرکزلر شفاکار و ضرور شرایطلر بیلن تامینلنمه‌گن. باشقه‌ تاماندن، قشّاقلیککه‌ دوچ کېلگن عایله‌لر باله‌نی شهرگه‌ آلیب باریش، کۉریکدن اۉتکزیش و دارو ساتیب آلیش خرجتلرینی تۉله‌ی آلمه‌یدیلر و بو اصوللر‌نینگ ثمره‌دارلیگی یاکه عاقبتلریدن بېخبر حالده‌ فرزندلرینی دوالش اوچون یونان طبابتی همده‌ عطّارلیک دارولریگه‌ مراجعت قیلیشگه‌ مجبور بۉله‌دیلر. بو حالت تشویشلی بۉلیب، ذات‌الجم‌گه‌ چه‌لینگن باله‌لر‌نینگ حیاتینی خوف آستیگه‌ قۉییشی ممکن».

ذات‌الجم نفس آلیش تیزیمی‌نینگ جدّی کسللیکلریدن بیری بۉلیب، بېش یاشگچه بۉلگن باله‌لر، اینیقسه‌ چقه‌لاقلر و تۉییب طعاملنمه‌یدیگن باله‌لر اونگه‌ نسبتاً کۉپراق ضعیفدیر. تنه‌ خوفسیزلیگی‌نینگ ضعیفلیگی، اوی ایچیده‌گی هوا‌نینگ افلاسلنیشی، اهالی زیچلیگی و طبی خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ چېکلنگنلیگی هم اوشبو کسللیککه‌ چه‌لینیش خوفی و اونینگ عاقبتلرینی آشیریشی ممکن.

جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی معلوماتلریگه‌ کۉره‌، ۲۰۲۶-ییل‌نینگ دستلبکی سکّیز آییده‌ افغانستانده‌ ۸۴۵ مینگدن آرتیق ذات‌الجم حالتی قید اېتیلگن. اوشبو تشکیلات‌نینگ بیلدیریشیچه‌، ذات‌الجم بوتون دنیا بۉیلب ییلیگه‌ ۷۰۰ مینگدن آرتیق باله‌‌نینگ حیاتیگه‌ ضامن بۉله‌دی و بېش یاشگچه بۉلگن باله‌لر اۉلیمی‌نینگ ۱۴ فایزینی تشکیل قیله‌دی. شونینگدېک، اوشبو تشکیلات معلوماتیگه‌ کۉره‌، ۲۰۱۹-ییلده‌ دنیاده‌ بېش یاشگچه بۉلگن ۷۴۰ مینگگه‌ یقین باله‌ اوشبو کسللیک عاقبتیده‌ وفات اېتگن.

دکمه بازگشت به بالا