مستملکه‌چیلیک دیننی قَیته شکللنتیرگنده
آرین نصیری
مستملکه‌چی کوچ فقط اوردودن قۉرقمه‌یدی؛ او اۉزی بۉلمسه هم مستقل فکرله‌ی آله‌دیگن و اۉزینی تشکیل اېته آله‌دیگن جمعیتدن هم خوفسیره‌یدی. اوردونی مغلوب اېتیش ممکن، اما اۉز مکتبی، عالِمی، تیلی و تاریخی خاطره‌سیگه اېگه بۉلگن تمدن اۉزینی قَیته تیکلش قابلیتینی سقلب قاله‌دی. شو سببلی مستملکه‌چیلیک فقط حدودلرنی اېگه‌للب آلمسدی؛ جمعیت اۉزینی قَیته ایشلب چیقره‌دیگن توزیلمه‌لرنی هم تنیردی.
دین انه شو توزیلمه‌لر‌نینگ اېنگ مهم‌لریدن بیری اېدی. دینی عالِم فقط عبادت حقیده گپیرمسدی؛ او مدرسه قوریب، شاگردلر تربیه‌لب و اجتماعی مشروعیتگه اېگه بۉلردی. بونده‌ی ترماق سفربرلیک و قرشیلیک کوچیگه ایلنیشی ممکن اېدی. سوال هم شو یېردن باشلنه‌دی: بیر وقتلر اسلام علمی، صنعتی، تصوفی و تفکری‌نینگ ییریک مرکزلریدن بۉلگن جغرافیه کېینچه‌لیک قنده‌ی قیلیب اۉشه میراث‌نینگ بیر قِسمینی بدعت یاکه آغیش دېب اته‌یدیگن تلقینلر میدانیگه ایلندی؟
جواب اوچون اۉشه تمدن‌نینگ اۉزیگه قره‌ش کېره‌ک. خراسان طاهریلر، سامانیلر، غوریلر و تېموریلر دوریده فقط سیاسی حدود اېمس، بلکه ایرانی-اسلامی مدنیت‌نینگ مهم مرکزلریدن بیری اېدی. بلخ، مرو، نیشاپور، بخارا و هرات فقیه، شاعر، صوفی، طبیب و تاریخچیلر‌نینگ مسکنی بۉلگن. فقیه، حدیث، تصوف، فارس تیلی، سودا، صنعت و علم عمومی بیر محیطده رواجلنگن، تعلیم اېسه مسجد و مدرسه‌لرده آلیب باریلگن.
تېموریلر دوریده‌گی هراتده مسجد و مدرسه کتبخانه، شعریت، خطاطلیک، تاریخ و تصوف بیلن یانمه-یان موجود اېدی. دین تیریک حیات‌نینگ برچه جهتلرینی یگانه تلقینگه قیسقرتیره‌دیگن کوچ اېمس، بلکه تمدنی عالم‌نینگ بیر قِسمی اېدی. البته، خراسان دینی نزاعلرنی هم باشدن کېچیرگن، اما اونینگ تمدنی بیرته تلقینگه قیسقرتیریلمه‌گن.
خراسان و افغانستان‌نینگ کتّه قِسمی حنفی عنعنه‌سی دایره‌سیده یشه‌گن. بو عنعنه‌ده‌گی فقهی واسطه‌لردن بیری «استحسان» اېدی؛ یعنی قیاسنی قوروق طرزده قۉللش قیینچیلیک یاکه حیات واقعلیگیگه ضد نتیجه‌گه آلیب کېلگنیده، فقیه کوچلیراق دلیل و خلق‌نینگ شرایطینی حسابگه آلیشی ممکن اېدی. شمس‌الائمه سرخسی اثرلریده هم قیینچیلیکنی برطرف اېتیش و خلق منفعتلرینی حسابگه آلیش‌نینگ فقیه‌ده‌گی اۉرنیگه اورغو بېریلگن. ابو یوسف اېسه «کتاب الخراج» اثریده ظلمنی تقیقلش و آدملرگه امکانیتیدن آرتیق مجبوریت یوکلمه‌سلیکنی تأکیدله‌یدی.
حنفی‌لیک بیلن بیر قطارده، شیعه و جعفری عنعنه‌لری هم خراسان‌نینگ اَیریم حدودلریده موجود بۉلگن، عقل و اجتهاد هم مهم اهمیت کسب اېتگن. بو خیلمه-خیللیک فقط اسلام ایچیده‌‌گینه اېمس اېدی؛ یهودی، مسیحی و زرتشتی جماعه‌لر هم اوشبو جغرافیه‌‌نینگ اَیریم قِسملریده یشه‌گن. البته، اولر بوگونگی معناده‌گی تېنگ حقوقلرگه اېگه بۉلمه‌گن، بیراق خراسان مطلقا بیر دینلی جمعیت اېمس اېدی.
مستملکه‌چی کوچلر عیناً منه شو دینی و اجتماعی ترماقلرگه دوچ کېلگن. اولر فقط دولتلر بیلن اېمس، بلکه علمالر، مدرسه‌لر، طریقتلر، بازارلر و حکومت نظارتیده بۉلیشی شرط بۉلمه‌گن علاقه‌لر بیلن هم تۉقنه‌ش کېلگن. ایکّینچی افغان-انگلیس اوروشی دوریده هم بریتانیا کوچلریگه قرشی دینی و اجتماعی سفربرلیک‌نینگ اَیریم نمونه‌لری کۉرینگن؛ جمله‌دن، اَیریم علمالر و دینی یېتکچیلر‌نینگ محلی کوچلرنی سفربر اېتیشده‌گی رۉلی کوزه‌تیلگن. بو مثاللر دینی ترماقلر رسمی دولت توزیلمه‌سیدن تشقریده هم قرشیلیک اوچون کوچ و لېگیتیملیک بېره آلیشینی کۉرسه‌تگن.
هرات مصلاسی‌نینگ تقدیری هم شو نقطه‌ی نظردن مضمون کسب اېته‌دی. بو مجموعه شونچه‌که دینی بنا اېمس، هرات‌نینگ علمی و مدنی میراثی‌نینگ بیر قِسمی اېدی. عبدالرحمان خان دوریده اونینگ اَیریم قِسملری ویران قیلینگن و بو جریان روسیه‌‌نینگ آلدینگه سیلجیشی بیلن باغلیق خوفسیزلیک تشویشلری همده بریتانیا‌نینگ باسیمی و مصلحتلری بیلن هم باغلیق بۉلگن. بو مجموعه‌‌نینگ یۉق قیلینیشینی علم، دین و مدنیتنی بیر-بیریگه باغلب تورگن توزیلمه‌‌نینگ ضرر کۉریشی‌نینگ رمزی صفتیده کۉریش ممکن.
مستملکه‌چی کوچلر بونده‌ی تجربه‌لردن جمعیتنی نظارت قیلیش اوچون اوردونی بیلیش‌نینگ اۉزی یېترلی اېمسلیگینی؛ معنا بېرووچی و سفربر قیلووچی ترماقلرنی هم انگلش ضرورلیگینی اۉرگنگن. برچه دینی آقیملر بیر خیل بۉلمه‌گن. بیر ترماق بیر جایده تهدید صفتیده کۉریلیشی ممکن، باشقه جغرافیه‌ده اېسه سیاسی همکار یاکه موازنت واسطه‌سی بۉلیشی ممکن اېدی. شو‌نینگ اوچون سیاست فقط دیننی باستیریشدن عبارت اېمسدی؛ موجود ترماقلرنی اۉرگنیش، نظارت قیلیش، اولر بیلن کېلیشیش و بعضاً اولرنی تنلب کوچه‌یتیریش هم حاکمیت سیاستی‌نینگ بیر قِسمی بۉلیشی ممکن اېدی.
بو نقطه وهابیلیک، سَلفیلیک و دیوبندلیکنی توشونیش اوچون مهم‌دیر. اگر بو آقیملرنی «مستملکه‌چیلیک‌نینگ اختراعسی» دېب اته‌سک، تاریخنی حددن تشقری سادّه‌لشتیرگن بۉله‌میز. وهابیلیک اۉن-سکّیزینچی عصر نجدده، بریتانیا‌نینگ محکمه‌لر عایله‌سی بیلن اتفاقیدن آلدین پیدا بۉلگن. دیوبندلیک هم اۉن-تۉقّیزینچی عصر هندوستانیده جنوبی آسیا‌نینگ حنفی عنعنه‌سی ایچیدن شکللنگن و اونینگ اَیریم علمالری کېینچه‌لیک مستملکه‌چیلیککه قرشی چیققن. سلفی‌لیک‌نینگ تاریخی اېسه بوندن هم مرکّبراق و اونینگ ایلدیزلری بیر دور یاکه بیرته سیاسی کوچدن انچه کېنگراق دیر.
اما بو حقیقت سوالنی ینه‌ده انیقراق قۉییشگه امکان بېره‌دی: مسأله مستملکه‌چیلیک بو غایه‌لرنی صفردن یره‌تگنیده اېمس؛ مسأله بیر نېچه ته دینی تلقینلر موجود بۉلگنیده، اولر‌نینگ رواجلنیش شرایطلری، مبلغی، ترماغی و سیاسی کوچینی کیم بېلگیلشیده. «بیرار فکرنی یره‌تیش» بیلن «بیرار فکر اوچون کوچ شرایطلرینی یره‌تیش» اۉرته‌سیده کتّه فرق بار.
اسلام عالمی‌نینگ بیر قِسمیده بریتانیا پان‌اسلامیسم‌گه نسبتاً سېزگیر بۉلگن بیر پیتده، باشقه تامانده ۱۹۱۵-ییلده عبدالعزیز بن سعود بیلن بیتیم توزدی و کېینچه‌لیک اونینگ حکومتینی مالیوی جهتدن قۉللب-قوّتله‌دی. بو وهابیلیکنی یره‌تیش دېگنی اېمس؛ عکسینچه، امپراطورلیک سیاستی تورلی دینی آقیملرگه نسبتاً سیاسی و ژئوپلیتیک ملاحظه‌لرگه کۉره تورلیچه مناسبتده بۉلیشی ممکنلیگینی کۉرسه‌ته‌دی.
دین میدانی‌نینگ قَیته شکللنتیریلیشی هم البته مخفی فرمان بیلن عملگه آشمه‌یدی. اگر بیر آقیم کتاب چاپ اېتیش، مکتب قوریش، شاگرد جلب قیلیش و چېگره‌لردن تشقری ترماق یره‌تیش امکانیتیگه اېگه بۉلسه، باشقه‌سی اېسه بونده‌ی امکانیتلردن محروم قیلینسه، اولر اۉرته‌سیده‌گی کوچ نسبتی اۉزگره‌دی. اگر بیر تلقین دولت، مبلغ و عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری بیلن باغلنسه، باشقه‌سی اېسه محلی مسجد یاکه خانقاه دایره‌سیده قالسه، بیر نېچه اولاددن کېین اولر‌نینگ اجتماعی سَلماغی تېنگ بۉلمه‌یدی. بو معناده دین‌نینگ قَیته شکللنتیریلیشی دیننی اختراع قیلیش اېمس؛ تلقینلر اۉرته‌سیده‌گی رقابت شرایطلرینی اۉزگرتیریش دیر.
۲۰-نچی عصرده بو جریان ینگی باسقیچگه کیردی. سعودی عربستان‌نینگ نفت درآمدلری مکتبلر، بیلیم یورتیلر، دینی مؤسسه‌لر، بورسیه‌لر و دینی نشرلرنی چېگره‌لردن تشقری مقیاسده کېنگه‌یتیریش امکانینی بېردی. شو بیلن بیرگه، ساووق اوروش دیننی ژئوپلیتیک حساب-کتابلرگه آلیب کیردی. امریکا، سعودی عربستان، پاکستان و باشقه منطقوی کوچلر بو میدانگه کیریب کېلدی و دین، مبلغ همده خوفسیزلیک سیاستی بیر-بیریگه باغلندی.
بو یېرده دیوبندلیک بیلن طالبان اۉرته‌سیده‌گی فرقنی اجره‌تیش کېره‌ک. اۉن-تۉقّیزینچی عصرده‌گی دیوبند جنوبی آسیا‌نینگ حنفی آقیمی اېدی؛ اما پاکستان تشکیل تاپگچ، افغانلر‌نینگ مهاجرتی، چېگره حدودلریده‌گی مدرسه‌لر‌نینگ اۉسیشی و سابق شوروی اوروشی نتیجه‌سیده باشقه محیط شکللندی. ۱۸۶۶-ییلده‌گی دیوبند ۱۹۸۰-ییللرده‌گی چېگره ترماقلری بیلن بیر خیل اېمسدی، اولر هم ۱۹۹۰-ییللرده‌گی طالبان بیلن عیناً بیر خیل اېمس اېدی. شونگه قره‌مه‌ی، اوروش بیر عنعنه‌نی حربیلشتیریشی، دولت اونی سیاسیلشتیریشی، مبلغ اېسه اونینگ تأثیر دایره‌سینی کېنگه‌یتیریشی ممکن.
۲۰ نچی عصر‌نینگ سۉنگگی اۉن ییللیکلریده افغانستان عیناً شو کوچلر‌نینگ تۉقنه‌شوو میدانیگه ایلندی: امریکا و سابق شوروی اتفاقی رقابتی، پاکستان‌نینگ خوفسیزلیک سیاستی، سعودی عربستان‌نینگ دینی تأثیری، افغان مهاجرلری‌نینگ مدرسه‌لری همده افغانستان‌نینگ حنفی و صوفی عنعنه‌لری. نتیجه فقط اوروش بۉلمه‌دی؛ دینی فکرنی ایشلب چیقریش و اوزه‌تیش توزیلمه‌سی هم اۉزگردی. مبلغی، کتابی، یاتاقخانه‌سی و شاگرد جلب قیلیش ترماغیگه اېگه بۉلگن مدرسه محلی مسجد یاکه مستقل عالِمگه قره‌گنده اۉزینی قَیته ایشلب چیقریش اوچون کۉپراق کوچگه اېگه بۉلر اېدی. بونده‌ی شرایطده کیمدیر بیر تلقین باشقه‌سی‌نینگ اۉرنینی اېگه‌للشی کېره‌کلیگینی اعلان قیلیشی شرط اېمس؛ توزیلمه‌‌نینگ اۉزی بو المشوونی استه-سېکین یوزه‌گه کېلتیریشی ممکن.
اساسی مسأله فقط وهابیلیک، سَلفیلیک یاکه دیوبندلیک اېمس؛ مسأله دین بیلن تمدن اۉرته‌سیده‌گی مناسبت‌نینگ اۉزگریشیدیر. خراسان عنعنه‌سیده دین شعریت، علم، معمارچیلیک، تصوف، سودا و باشقروو بیلن بیر قطارده بوتون بیر مدنی عالمنی یره‌تگن. مفکوروی شکلده اېسه بو مناسبت تېسکری توس آلیشی ممکن: جمعیت اۉزینی دین‌نینگ معین تلقینیگه ماسلشتیریشی کېره‌ک بۉله‌دی. بیرینچیسیده فقیه حیاتگه ماس یۉل تاپه‌دی؛ ایکّینچیسیده حیات فقیه‌گه ماسلشیشی کېره‌ک بۉله‌دی.
شو سببلی تاریخی جهتدن انیق سوال «مستملکه‌چیلیک قَیسی مذهبنی یره‌تدی؟» دېگن سوال اېمس. چوقورراق سوال شو که مستملکه‌چیلیک و اوندن کېینگی کوچلر دینی رقابت میدانینی قنده‌ی اۉزگرتیردی؛ قَیسی ترماقنی تهدید دېب بیلدی، قَیسی کوچ بیلن کېلیشدی و مبلغ، مدرسه، دولت همده اوروش اَیریم تلقینلر‌نینگ سَلماغینی قنده‌ی آشیریب، باشقه‌لرینی چېتگه سوردی؟
افغانستان اوچون هم سوال شو: دیننی علم، صنعت، تصوف و اجتماعی خیلمه-خیللیک بیلن بیر قطارده تمدن‌نینگ بیر قِسمیگه ایلنتیرگن زمینه قنده‌ی قیلیب اۉشه میراث‌نینگ بیر قِسمی «دینی اصل حالت»نی اثباتلش اوچون یۉق قیلینیشی یاکه انکار اېتیلیشی کېره‌ک بۉلگن جایگه ایلندی؟ جوابنی بیرته فتنه‌دن ایزلب بۉلمه‌یدی؛ اونی مستملکه‌چیلیک، اوروش، دولت قوریلیشی، مبلغ و دینی قَیته تلقینلر زنجیریده کۉریش کېره‌ک. مستملکه‌چیلیک اۉزی‌نینگ اېنگ چوقور تأثیرینی بیراق و عسکرلرگه احتیاج قالمه‌گن پیتده قالدیره‌دی؛ یعنی غایه‌لر اۉرته‌سیده‌گی کوچ نسبتی شو قدَر اۉزگرگن بۉله‌دیکی، جمعیت اۉز تمدنی میراثی‌نینگ بیر قِسمینی «اصل حالت» نامی بیلن چېتگه سوره‌دی. اۉشه نقطه‌ده مستملکه‌چیلیک اېندی فقط جغرافیه‌ده اېمس؛ جمعیت‌نینگ فکری کوچ خاطره‌سیده هم دوام اېته‌دی.
