نېگه طالبان بو نام بیلن اته‌لیشنی یاقتیرمه‌یدی؟
سرخ‌کوهی
طالبان حاکمیت تېپه‌سیگه کېلگنیدن بیر- ایکّی آی اۉتگچ، بیر کونی مېن اۉشه پیتده ایشلاوچی بۉلگن رسانه نینگ اوچینچی یاکه تۉرتینچی درجه‌لی مسوولی قۉرقیب و رنگی آقریب کېتگن حالده خبر بولیمیگه کیریب کېلدی و خبرلر مسوولیگه: احتیاط بۉلینگ، بودن کېین طالبان یازمنگ. خبرلر بۉلیمی مسوولی هم کۉز اوستیگه دېب قۉیدی. اۉشه کوند‌ن تا حاضرگچه افغانستاندهگی اوشبو عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری و باشقه محلی رسانه‌لر طالبان اۉرنیگه “اسلام امیرلیگی” سۉیدن فایده‌له‌نیب کېله‌دی. طالبان آدملرنینگ اولرنی بو نام بیلن چقیریشینی یاقتیرمه‌یدی. طالبان حلی حاکمیتده اېمسمی یاکه افغانستانده حکمرانلیک قیلگنیده‌می، اولر اۉزلرینی مجاهد دېب اتشه‌دی و خلق هم شونده‌ی قیلیشینی خواهله‌یدی. سوال شونده‌کی، نېگه طالبان اۉرنیگه مجاهد دېب اته‌لیشنی یخشی کۉره‌دی؟
افغانستانده افسوسکی، ۳۰ میلیوندن آرتیق اهالی نینگ تقدیرینی باشقریب، خلق‌قه اۉزی خواهله‌گن نرسه‌نی یوکله‌یاتگن قومی یۉنه‌لیشی کوچلی ترورچی گروه نینگ نامی «طالبان»دیر. بیراق بو گروه اۉزینی ترورچی یاکه قومی گروه دېب حسابله‌مه‌یدی و «صاف محمد اسلام»نی حمایه قیله‌دی و افغانستاندهگی برچه قومی گروهلرگه منسوب، دېب حسابله‌یدی. هر مرته همه شمول حکومت توزیش بۉییچه تشقی و ایچکی ایستکلر کۉتریلگنده، طالبان اۉز اسلوبیده کابل‌ده جایلشگن حاکمیتنی هر تامانله‌مه و همه شمول حکومت دېب حسابله‌یدی و چېت اېلّیکلردن افغانستان نینگ ایچکی ایشلریگه اره‌لشمسلیکنی سۉره‌یدی.
دېمک، طالبان نینگ اۉرنینی باشقه نام اېگه‌للشی کېره‌ک؛ کتّه‌راق و کېنگراق اۉزلیکنی افاده‌لاوچی و کۉپراق اسلامی رنگلرگه اېگه بۉلگن اسم: “اسلام امیرلیگی”. طالبانگه کۉره، بو اولرنینگ خواهله‌گن تیزیمینی افاده‌لش اوچون اېنگ یخشی آت دیر. بو عباره‌ده طالبلر حتا اۉزلرینی پارتله‌تیب یوباریشگه هم تیار بۉلگن اسلام سۉزی هم بار و معلوم بیر گروهنی انگله‌تمه‌یدی. شو طریقه، طالبان رژیمی هم فراگیر گروه، هم تۉلیق اسلامی کۉرینه‌دی. اما طالبان «اسلام امیرلیگی» دېب اته‌گن نرسه‌نی ایکّی ییلدن آرتیق وقتدن بېری دنیا نینگ هېچ بیر دولتی تن آلمه‌دی و شو سببدن هم ایچکی و تشقی مقیاسده‌گی بو ناقانونی ترتیبنی هېچ کیم «اسلام امیرلیگی» دېماقچی اېمس.
طالبان بو نامنی خلق‌قه یوکلش آرقلی اۉز حکومتینی قانونی، کېنگ قمراولی و قانونی کۉرسه‌تماقچی. طالبان دېسک، بو کېنگ قمراولی اتَمه اېمس و او شونچه‌که ترورچی و قومی گروهگه سیقیلگن. بو باره ده ایلگری سوریلیشی ممکن بۉلگن ینه بیر سبب شوکی، طالبان سۉزی کېنگ قمراولی معنا یۉقلیگی سببلی طالبان نینگ بوتون جهادی رېکوردینی افاده اېته آلمه‌یدی. بونینگ سببی، طالباننی طالبان اېمس، بلکه مجاهد دېب اتشنی یخشی کۉره‌دی. چونکه مجاهد طالبگه نسبتاً کېنگراق معناگه اېگه و معلوم بیر گروهگه علاقه‌دار اېمس. افغانستانده شوروی اتفاقیگه قرشی جهاد پیتیده برچه جهادی تشکیلاتلر مجاهدلر دېب ناملنگن طایفه‌نی اۉز ایچیگه آلگن. بو یېرده مجاهد حزب اسلامی، جمعیت اسلامی، حرکت اسلامی یاکه حزب وحدت اسلامی کبی معین جهادچی تشکیلاتگه اېمس، بلکه اسلام بنیادییزمینی حمایه قیلووچی ییریک حرکتگه تعلقلی اېدی.
مجاهد بو جهادچیلر نینگ کېلیشوولریگه نسبتاً عمومی اتَمه اېدی. طالبان مجاهدلر مسوول بۉلگن همه‌گیر بحراننی توگه‌تیش اوچون پیدا بۉلگنیده، اولر اۉزلرینی مجاهد دېب اته آلمه‌دیلر؛ چونکه اولر بو بیلن اصلیده جهادی ترتیبلر یۉلینی دوام اېتتیره‌یاتگن اېدیلر و بو یۉلده خلق نینگ دستکلرینی اۉزیگه تارته آلمه‌دیلر. طالبان اۉزلری اوچون ینگی نام تنلشلری کېره‌ک اېدی، اولر بونی قیلیشدی. اېندی جهاد یۉق اېدی؛ چونکه طالبان و مجاهدلر هېچ قنده‌ی خارجی کوچلر بیلن اوروشمه‌گن و فقط کوچ بیلن سیاسی حاکمیتنی قۉلگه کیریتیشگه اورینگن. گرچه طالبان بو حاکمیت اوچون کوره‌شده تۉلیق غلبه قازانه آلمه‌گن بۉلسه-ده، چونکه احمدشاه مسعود رهبریتی آستیده‌گی مجاهدلر نینگ قالدیقلری بو گروهگه قرشیلیک کۉرسه‌تیشده دوام اېتدیلر و بوندن تشقری، خلق ارا همجمعیت نقطه‌ی نظریدن رسمی و قانونی سیاسی توزومگه قرشی کوره‌ش آلیب باریلدی. برهان الدین ربانی حکومتی، لېکن مسعود کوچلری نظارتی آستیده بۉلگن حدودلردن تشقری، اولر بوتون مملکت اوستیدن حکمرانلیک قیلدیلر و اۉزلری خواهله‌گن رژیمنی “اسلام امیرلیگی” دېب اته‌دیلر. طالبان رېجیمی ۲۰۰۱-ییلده امریکانینگ افغانستان‌گه هجومیدن سۉنگ قوله‌دی و طالبان ترقه‌لیب کېتدی. مجاهدلر امریکالیکلرنینگ کۉمه‌گی بیلن قَیتدیلر، لېکن افغانستاننی باشقره‌دیگن کوچ صفتیده اېمس، بلکه رهرلیک قیلیش اوچون. کېچه‌گی جهادچیلر اېندی امریکا تامانیدن قۉللب-قوّتلنه‌دیگن حکومت نینگ مخفی مامورلریگه ایلندی. پاکستانده‌گی اۉز مرکزلریده جانلنه‌یاتگن طالبان ینگی جهادچیلر تمثالیده قَیتدی و اوروش ینه اوج آلدی.
سابق مجاهدلر امریکا تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن تیزیم نینگ بیر قِسمی بۉلگن بو وضعیتده طالبان جهاد نینگ مطلق اېگه‌لیکلرینی اۉز قۉلیگه آلدی و اېندی اولر اۉزلرینی خواطرسیز مجاهد دېب اتشلری ممکن اېدی. اوّل ایتگنیمدېک، «مجاهد» سۉزی هم فراگروهی معناسیگه اېگه، هم کۉپراق اسلامی معناگه اېگه. مکتب اۉقووچیسیگه اشاره قیلووچی طالب، طالبان گروهی نظرده توتگن معناگه اېگه بۉلالمه‌یدی. طالبان نینگ بو سۉزدن نفرتلنیشی نینگ اوچینچی سببی، غرب تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن حکومت افغانستانده حکمرانلیک قیلگن ییگیرمه ییللیک یامان و هلاکتلی تاریخی دیر.
بو دورده طالبان جنایتلر صادر اېتیب، هر تامانله‌مه قۉرقوو اویغاتدی. حکومت طالبان قۉلیگه توشیشیدن بیر نېچه ییل اوّل اوشبو گروه جنگریلری بغلان حدودیده کابل-شمالی یۉلیده یۉلاوچی تاشووچی بسلردن بیرینی توخته‌تگنده، طالبان قوماندانی یۉلاوچیلرگه ایتگن. مېن طالب من، لېکن آدمخۉر اېمسمن. بو دېگنی، طالبان آدملرنینگ اولر حقیده قنده‌ی فکرده اېکنلیگینی جوده یخشی بیله‌دی. درحقیقت، ترور، جنایت و شفقت‌سیزلیکنی اویغاتووچی سۉز صفتیده طالبان اساسن سلبی و کمسیتووچی دیر و جماعتچیلیک فکری اونگه نسبتاً یامان دیر. دېمک، اولر اۉزلریگه باشقه اسم تنلشلری کېره‌ک و طالبانگه کۉره اېنگ یخشی اسم مجاهد دیر. طالبان نینگ جنایت و قبیحلیک درجه‌سی شونچه‌لیک کېنگ و ترقه‌لگنکی، آدملر حتا اهالی اوروشلری دوریده‌گی جهادی تشکیلاتلرنینگ دهشتلی تجربه‌سینی هم اونوتیشگن. جنایت و بحران شرایطیده یششگه اۉرگنیب قالگن، تاریخی خاطره‌دن محروم بۉلگن آفتدن اذیت چېکّن آدملر هر سفر ینگی آفت یوز بېرگنده اېسکی فلاکتنی اونوتیشه‌دی.