مسوولان محلی در ولایت غور در غرب افغانستان از احتمال تخریب منار جام، یکی از با‌ارزش‌ترین میراث‌های فرهنگی افغانستان، ابراز نگرانی می‌کنند. باران، سیلاب، باد، کاوش‌های غیر‌مسوولانه، حضور طالبان در حاشیه منار و نبود امنیت، از عمده‌ترین تهدیدهایی عنوان می‌شود که به گفته مسوولان محلی غور، منار جام را با خطر نابودی روبه‌رو ساخته است.
منار جام، یکی از سازه‌های تاریخی بزرگ جهان، دومین بنای بلند کره زمین و کهن‌سال‌ترین بنای خشتی جهان است.
این میراث فرهنگی افغانستان پس از قطب منار در دهلی، بلندترین سازه خشتی جهان محسوب می‌شود. منار جام از معدود آثار تاریخی ثبت شده افغانستان در سازمان یونسکو است، اما جنگ و عدم رسیده‌گی حکومت به میراث‌های فرهنگی در سال‌های اخیر، این بنای خشتی بزرگ جهان را با خطرات جدی روبه‌رو ساخته است.
رییس اطلاعات و فرهنگ غور: ۳۰ درصد از تزیینات و بدنه منار جام فرو ریخته است
فخرالدین آریاپور، رییس اطلاعات و فرهنگ ولایت غور، در گفت‌وگو با روزنامه 8صبح می‌گوید که ۳۰ درصد از تزیینات و بدنه منار جام تخریب شده است. به گفته آقای آریاپور، علاوه بر آن، منار جام در خود شکاف‌هایی دارد که باران، سیل و باد را به داخل این منار تاریخی عبور می‌دهد.
سال جاری، غرب افغانستان شاهد بارنده‌گی‌های کم‌پیشینه بود؛ باران‌هایی که در هرات و در همسایه‌گی غور به شماری از آثار تاریخی آسیب رساند. اما آن‌گونه که مسوولان محلی غور میگویند، این ولایت از بارنده‌گی‌های شدید غرب افغانستان در امان مانده، اما هشدار می‌دهند که ذوب شدن برف‌ها در ماه‌های آینده و طغیان احتمالی هریرود و رودخانه جام ممکن است به این آبده تاریخی آسیب وارد کند.
در عین حال عبدالحی خطیبی، سخنگوی والی غور، می‌گوید که اداره محلی این ولایت با توجه به تخریب بخشی از دیوار استنادی در حاشیه منار جام، نگران وقوع سیلاب‌های گسترده و تخریب احتمالی منار جام است.
در سال ۲۰۱۲ میلادی دیوار استنادی‌ای در اطراف منار جام ایجاد شد. دو سال بعد اما در پی سرازیر شدن سیلاب‌ها، بخش‌های عمده‌ی این دیوار دوباره تخریب شد.
در سال‌های قبل، سیلاب تا نزدیکی‌های منار جام نیز رسید و تهدید تخریب این میراث فرهنگی با سرازیر شدن سیلاب‌ها نسبت به گذشته افزایش یافته است.
مسئولان ریاست اطلاعات و فرهنگ ولایت غور نیز تأیید می‌کنند که این دیوار استنادى با ۷۲ متر طول و دو متر ارتفاع، به کمک مالى اداره‌ی انکشاف بین‌المللى امریکا (USAID) اعمار شده بود، اما در پی سیلاب‌ها در سال‌های اخیر تخریب شده است.
منار جام بین دو رودخانه‌ی جام و هریرود واقع است. مسئولان محلی ولایت غور میگویند که این منار از سمت هریرود مصون است، اما سمت رودخانه‌ی جام که در آن دیوار استنادى ساخته شده بود، بیشتر در خطر سیلاب قرار دارد.
کاوش‌های غیر‌مسوولانه
فخرالدین آریاپور، رییس اطلاعات و فرهنگ ولایت غور، هم‌چنان کاوش‌های غیر‌مسوولانه و حضور پررنگ طالبان در حاشیه منار جام را تهدیدی جدی دیگر برای این بنای خشتی عنوان می‌کند. هم‌زمان سخنگوی والی غور تأیید می‌کند که در زمستان گذشته، شماری از افراد خودسر در حاشیه منار جام دست به کاوش‌های خودسرانه زده‌اند. رییس اطلاعات و فرهنگ غور نیز ضمن تأیید کاوش‌های خودسر در اطراف منار جام، می‌گوید که به دلیل نبود امنیت و تسلط طالبان در آن منطقه، تا اکنون مشخص نیست که کاوشگران چه چیزی را کشف کرده و با خود انتقال داده‌اند.
فخرالدین آریاپور، رییس اطلاعات و فرهنگ ولایت غور، می‌گوید که این کاوش‌ها با اشاره برخی از کشورهای همسایه صورت می‌گیرد؛ اما آقای او از کشور مشخصی نام نمی‌گیرد.
آقای آریاپور، دسترسی محدود مسوولان دولتی به منار جام را خطرآفرین می‌داند. او می‌گوید که از شهر فیروزکوه، مرکز ولایت غور، تا دره جام، چندین نقطه تحت تسلط مخالفان دولت افغانستان است و از این رو دسترسی مسوولان اداره اطلاعات و فرهنگ و اداره محلی غور به این محل دشوار است.
اکنون مسئولان محلی غور نگران‌اند که در پی حضور گسترده‌ی مخالفان دولت در اطراف این اثر تاریخی، روند ترمیم و حفاظت از بزرگ‌ترین بنای خشتی جهان با مشکلات گسترده‌ای روبه‌رو شود.
در همین حال عبدالحی خطیبی، سخنگوی والی غور، می‌گوید که حکومت یک قطعه محافظتی را جهت محافظت از این بنای تاریخی در کنار منار جام موظف کرده، اما او نگران است که هر‌حمله احتمالی طالبان بر این قطعه محافظتی می‌تواند به قیمت تخریب این بنای تاریخی تمام شود.
رییس اطلاعات و فرهنگ غور نیز می‌گوید با وجود آن‌که این قطعه امنیتی یک قطعه مطلقاً نظامی و جنگی نیست و صرف برای محافظت از منار جام تأسیس شده، اما طالبان هرازچندگاهی بر این قطعه یورش می‌برند. او نیز نگران است که هر‌نوع درگیری احتمالی می‌تواند منار جام را با خطر جدی روبه‌رو سازد.
انتقاد مسوولان محلی غور از بی‌تفاوتی حکومت مرکزی
مسوولان محلی ولایت غور تأکید می‌کنند که پیش از این بارها هشدارهای جدی را در مورد تخریب و آسیب احتمالی منار جام با مسوولان حکومت مرکزی در میان گذاشته‌اند.
رییس اداره اطلاعات و فرهنگ ولایت غور از مسوولان مرکزی کشور به دلیل بی‌تفاوتی در محافظت از منار جام انتقاد می‌کند. او می‌گوید که موضوع تخریب احتمالی منار جام بارها با مسوولان مرکزی در میان گذاشته شده است. به گفته او، دو سال پیش نیز هیأتی از سازمان یونسکو به منار جام آمد تا نیازمندی‌های این منار را بررسی کند. رییس اطلاعات و فرهنگ ولایت غور می‌گوید که پس از بازگشت این هیأت از غور به کابل، تا اکنون هیچ تماس رسمی یا غیر‌رسمی با اداره اطلاعات و فرهنگ ولایت غور گرفته نشده است.
سخنگوی والی غور نیز تأیید می‌کند که پس از تخریب بخش‌هایی از دیوار استنادی منار جام تا اکنون، این سازه تاریخی افغانستان با بی‌تفاوتی‌هایی روبه‌رو بوده است. به گفته آقای خطیبی، این تخریبات قابل ترمیم است.
سخنگوی والی غور می‌گوید: «صدای مظلومانه منار جام از سوی اداره محلی بارها بلند شده، اما پاسخ مسوولان مرکزی این بوده که ترمیم و محافظت از منار جام در توان اداره اطلاعات و فرهنگ نیست و به یونسکو مربوط می‌شود.»
تاریخچه منار جام
منار جام در برخی از منابع به عنوان با‌ارزش‌ترین بنای تاریخی افغانستان شناخته شده است. این منار در قرن دوازدهم میلادی ساخته شده و فرانچسکو بندارین، مدیر مرکز میراث‌های فرهنگی یونسکو، آن را یکی از سازه‌های خارق‌العاده معماری و کهن‌سال‌ترین برج خشتی باقی‌مانده در جهان عنوان می‌کند.
پیش از سقوط روستای جام به دست طالبان در سال‌های اخیر، باستان‌شناسان برای رفع تهدیدهای موجود، تحقیقاتی را انجام دادند و حکومت افغانستان برنامه‌های وسیعی را برای ترمیم و حفاظت از این آبده‌ی تاریخی روی دست گرفته بود.
پیش از این یونسکو، منار جام در ولایت غور و بخشی از منطقه‌ی واقع در چشم‌انداز مقابل بوداهای بامیان را از جمله آثار در معرض تهدید اعلام کرده بود.
منار جام در سال ۲۰۰۲ از سوی یونسکو در فهرست میراث‌های جهانی قرار گرفت. این منار از خشت پخته ساخته شده و از آثار باثباتی است که هنوز از حوادث طبیعی و سیاسی مختلف در امان مانده است.
تصاویر قدیمی‌ای که از منار جام منتشر شده، این اثر تاریخی بزرگ را راست‌قامت نشان می‌دهد، اما اکنون و در دهه‌های اخیر این منار کم‌وبیش به سمت رودخانه هریرود کج شده است. علاوه بر آن، به گفته‌ی مسئولان محلی در ولایت غور، حدود سی درصد از تزیینات منار کاملاً جدا شده و بقیه نیز در حال ریزش است.
پیش از این، یک باستان‌شناس بریتانیایی به نام روری استوارت در بازدید از این منار، دلیل اصلی تخریب برج جام را حفاری‌های غیرقانونی در اطراف این منار دانسته بود.
گفته می‌شود که مرمت برج جام هزینه‌ی زیادی را در بر خواهد داشت و دولت نمی‌تواند جلو حفاری‌های غیرقانونی در منطقه را بگیرد. هم‌چنین مردم محل میگویند که در دوران حکومت طالبان این بنای کهن کاملاً به حال خود رها شده بود و کسی به آن اهمیت نمی‌داد و از همان زمان این برج حدود ۳.۴۷ درجه کج شد.
باستان‌شناسان معتقداند «قطب‌‌منار» که بلندای آن به ۷۳ متر می‌رسد، نیز با الهام از منار جام غور در اوایل سده‌ی سیزدهم ساخته شده است. رسانه‌های بین‌المللی از جمله نیویورک تایمز از برج جام به عنوان بنای با‌ارزش فراتر از مرزهای افغانستان یاد کرده‌اند.
