ادبیات، قدرت و زنان حذف‌شده؛ چرا هنوز به «اتاقی ازآن خود» نیاز داریم؟

تاریخ، آن‌گونه که به ما رسیده، بیش از آن‌که روایتی از حقیقت باشد، ثبت آن چیزی است که اجازه‌ بقا یافته است. قدرت، نه تنها بر آن‌چه گفته شده، بلکه بر آن‌چه هرگز گفته نشده نیز حکمرانی کرده است. آن‌چه نوشته شده، گواه آنانی است که سخن گفتند و شنیده شدند؛ اما آن‌چه هرگز بر کاغذ نیامد، قصه‌ آنانی است که پیش از آن‌که مجال سخن بیابند، از صحنه بیرون رانده شدند. تاریخ را فاتحان نوشته‌اند، اما سکوت را برای مغلوبان باقی گذاشته‌اند. هیچ زنی در تاریخ بی‌صدا نبوده است. اما بسیاری از آن‌ها را، حتا پیش از آن‌که اولین واژه را بر زبان آورند، وادار به سکوت کرده‌اند. بسیاری دیگر، درست در لحظه‌ای که قلم را در دست گرفتند، در لحظه‌ای که خواستند خود را نه در رابطه با دیگری، بلکه به‌عنوان یک موجود مستقل تعریف کنند، از میان برداشته شدند.

زنانی که می‌توانستند شکسپیر باشند، اما نبودند، کجا رفتند؟ آیا نبوغ در میان آن‌ها تقسیم نشده بود؟ آیا هیچ زنی در طول تاریخ، به اندازه‌ داستایوفسکی ژرف‌اندیش، به اندازه‌ گوته خیال‌پرداز، به اندازه پروست جست‌وجوگر نبود؟ یا شاید همان لحظه که یکی از آن‌ها می‌توانست نویسنده بزرگ باشد، ساختارهای قدرت، با دقت سرد و بی‌رحم، او را در حاشیه نادیدنی نگاه داشتند، تا نه در کتاب‌خانه‌ها، نه در تالارهای فکر، نه در هیچ جایی که تاریخ ساخته می‌شود، اثری از او باقی نماند؟ ویرجینیا وولف، برخلاف دیگران، این غیاب را بدیهی نپنداشت. او نه فقط به صفحات کتاب‌ها، بلکه به فضاهای خالی میان آن‌ها نگریست. او نه‌فقط آن‌چه را که نوشته شده بود، بلکه آن‌چه را که هرگز امکان ثبت نیافت، مطالعه کرد. و پرسید: چرا زنان ننوشتند؟ چه چیزی آن‌ها را از نوشتن بازداشت؟

وولف، که در ۱۸۸۲ در لندن به دنیا آمد، در خانواده‌ای رشد کرد که آکنده از کتاب و دانش بود. پدرش، لسلی استیون، نویسنده و تاریخ‌نگار برجسته‌ دوره‌ ویکتوریایی، کتاب‌خانه‌ وسیع داشت که یکی از پناه‌گاه‌های کودکی وولف شد. اما این خانه‌ سرشار از دانش، همچون تمام جهان آن زمان، میان زنان و مردان دیوار نامرئی کشیده بود. تحصیلات دانشگاهی برای دختران ضروری نبود. برادرانش به کمبریج رفتند، اما او، همچون میلیون‌ها زن دیگر، در خانه ماند. ویرجینیا وولف از همان ابتدا دریافت که زنان، حتا در روشن‌فکرترین خانواده‌ها، در حاشیه‌ای از تاریخ زنده‌گی می‌کنند. مجبورند بخوانند، اما نمی‌توانند بنویسند. مجبورند ببینند، اما نمی‌توانند روایت کنند.

ویرجینیا وولف، به‌جای آن‌که در برابر محدودیت‌های تحمیل‌شده سر خم کند، نوشت. نوشتن، نه برای او یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای بقا بود. راهی برای بازپس‌گیری صدایی که تاریخ از زنان دریغ کرده بود. خیلی زود، راه خود را در میان روشن‌فکران انگلستان باز کرد و به حلقه‌ بلومزبری پیوست؛ جمعی از نویسنده‌گان، هنرمندان و فیلسوفانی که نه فقط به دنبال بازآفرینی ادبیات، بلکه در پی بازتعریف شیوه‌ تفکر بودند. آن‌ها نه فقط فرم، بلکه محتوا را نیز به چالش کشیدند؛ آن‌ها سنت را شکستند، تا حقیقت را از دل ویرانه‌هایش بیرون بکشند.[i] ویرجینیا وولف در این بستر، ادبیات مدرن را نه‌تنها در زبان، بلکه در ساختار و معنا متحول کرد. او مرزهای روایت را درهم شکست، جریان سیال ذهن را به اوج رساند و با آثاری همچون خانم دالووی، به‌سوی فانوس دریایی، موج‌ها و اورلاندو، نه‌فقط سبک، بلکه روح ادبیات قرن بیستم را دگرگون کرد. اما مهم‌ترین و رادیکال‌ترین اثرش نه یک رمان یا مقاله‌ علمی، بلکه مانیفستی بود علیه تاریخ مردانه. کتابی که حقیقت را از دل حفره‌های تاریخ بیرون کشید و آن را بی‌هیچ پرده‌ای فریاد زد: «اتاقی ازآن خود».

در سال ۱۹۲۸، وولف به دانشگاه کمبریج دعوت شد تا برای دانش‌جویان زن سخنرانی کند. اما نه در سالن‌های باشکوه، نه در آمفی‌تئاترهای پرشکوهی که مخصوص مردان بود، بلکه در کالج زنان، در فضایی که تنها به حاشیه‌ای از دانشگاه اصلی شباهت داشت. او به جهان‌هایی نگاه کرد که در آن‌ها، مردان قرن‌ها نوشته بودند، اندیشیده بودند، تفسیر کرده بودند و حقیقت را آن‌گونه که می‌خواستند، شکل داده بودند. زنان کجا بودند؟ چرا نامی از آن‌ها در میان نویسنده‌گان کلاسیک نبود؟ آیا هیچ زنی توان نوشتن، خلق‌کردن و اندیشیدن نداشت؟ یا این‌که تاریخ فرصت را از آن‌ها گرفت و سپس این غیاب را به طبیعت زنانه نسبت داد؟

او در آن سخنرانی جمله‌ای گفت که بعدها به یکی از کلیدی‌ترین جملات تاریخ فمینیسم و ادبیات بدل شد: «زن، اگر می‌خواهد داستان بنویسد، باید اتاقی ازآن خود و درامدی مستقل داشته باشد.» این جمله، بیش از آن‌که توصیه ساده باشد، بیان‌کننده‌ ساختاری بود که زنان را در طول قرن‌ها از نوشتن و اندیشیدن بازداشته بود. او نشان داد که زنان، نه به دلیل فقدان استعداد، بلکه به دلیل فقدان امکانات، در تاریخ ادبیات کم‌تر دیده شده‌اند. نویسنده‌شدن نیاز به فضا دارد، به زمان، به استقلال و به آسوده‌گی از نگرانی‌های روزمره. تاریخ این امکانات را از زنان دریغ کرده بود.

برای آشکار ساختن حقیقتی که تاریخ در سایه‌ها پنهان کرده بود، وولف شخصیت خیالی اما به‌غایت واقعی را خلق کرد: جودیت شکسپیر، خواهر نامرئی برای ویلیام شکسپیر. جودیت، نه زن بی‌استعداد و نه دختر بی‌نبوغ، بلکه انسانی است با همان شعله‌ درونی، همان عطش نوشتن و همان توانایی خیره‌کننده‌ای که می‌توانست نام او را در کنار بزرگ‌ترین نویسنده‌گان تاریخ ثبت کند. اما سرنوشتش چه شد؟ برادرش، ویلیام، به مکتب رفت، ادبیات خواند، صحنه‌ تئاتر را تجربه کرد و فرصت یافت تا کلماتش را بر زبان مردم جاری کند. اما جودیت، زن بود و زن‌بودن در جهانی که هر خط از تاریخش را مردان نوشته بودند، یعنی بسته‌شدن درها، یعنی خاموشی اجباری، یعنی نادیده‌ماندن. اگر کودکی‌اش را با عشق به نوشتن آغاز می‌کرد، خانواده‌اش آن را هوس کودکانه تلقی می‌کردند. اگر کلمات در ذهنش زبانه می‌کشید، هیچ تکه‌کاغذی در اختیارش نبود که آن‌ها را ثبت کند. اگر سودای نوشتن نمایش‌نامه‌ای را در سر داشت، می‌فهمید که زنان اجازه‌ حضور در تئاتر ندارند، چه رسد به آن‌که اثری خلق کنند؛ و اگر از ازدواجی که برایش ترتیب داده شده بود، سر باز می‌زد، جهان برایش کوچک و کوچک‌تر می‌شد، تا آن‌که سرانجام در سایه‌ها محو شود. جودیت، بی‌آن‌که سطری بنویسد، در خاموشی از بین رفت. اما جودیت، تنها نبود.[ii] ویرجینیا وولف در صفحات «اتاقی ازآن خود»، زنان دیگری را نیز از فراموشی بیرون کشید. آنِ برونته، که برای آن‌که خوانده شود، نام مردانه بر خود نهاد. جین آستن، که در گوشه‌ اتاقی کوچک، در سایه‌ محدودیت‌های خانواد‌‌‌‌ه‌گی، بی‌آن‌که فرصتی برای آموزش رسمی داشته باشد، نوشت. شارلوت برونته، که باید زن‌بودنش را پنهان می‌کرد تا در جهان مردانه‌ ادبیات، پذیرفته شود.

وولف نشان داد که تاریخ، آن‌گونه که نوشته شده، نه حاصل استعداد، بلکه محصول فرصت است. زنان، اگر زمینه‌ برابر می‌داشتند، اگر «اتاقی ازآن خود»، فضایی برای اندیشیدن و استقلال اقتصادی در اختیارشان بود، می‌توانستند همان‌قدر که مردان در تاریخ ماندگار شده‌اند، بدرخشند. اما جهان این فرصت را از آنان گرفت. تاریخ نه حقیقت را، بلکه آن‌چه را که قدرت اجازه‌ ثبت آن را داده، روایت کرده است. پس از انتشار «اتاقی ازآن خود»، واکنش‌ها از هر سو برخاست. برخی وولف را متهم کردند که مشکلات زنان را بیش از حد بزرگ ساخته است، که ادبیات را به سیاست آلوده کرده، که نوشتن را به اعلامیه زنانه مبدل ساخته است. اما آیا پیش از او، ادبیات واقعاً غیرسیاسی بود؟ آیا ادبیات از همان آغاز در مسیر اقتدار و قدرت حرکت نمی‌کرد؟ آیا نویسنده‌گان مرد، هر بار که تاریخ را نوشتند، آن را از دیدگاه بی‌طرفانه و خالی از ایدیولوژی روایت کردند؟ در مقابل این انتقادات، روشن‌فکرانی چون سیمون دوبوار در جنس دوم، و جودیت باتلر، این کتاب را یکی از اساسی‌ترین آثار آگاهی‌بخش زنان دانستند. وولف، نه‌تنها روایت رسمی تاریخ را زیر سوال برد، بلکه ساختارهای نامرئی قدرت را افشا کرد؛ ساختارهایی که نه‌تنها زنان را از نوشتن، بلکه از اندیشیدن، از حضور و از بودن بازمی‌داشتند. اما آیا این کتاب، همه‌ زنان را بازتاب می‌داد؟ بل هوکس و آدری لرد، این کتاب را اثری دانستند که تجربه‌ زنان رنگین‌پوست و زنان طبقات محروم را نادیده گرفته است. برای آن‌ها، مفهوم «اتاقی ازآن خود»، امتیازی بود که بسیاری از زنان، حتا اگر می‌خواستند، هرگز نمی‌توانستند به آن دست یابند. این انتقاد نه انکار ارزش کتاب، بلکه تاکیدی بر این نکته بود که مساله‌ زنان، تنها در میان طبقه‌ متوسط و مرفه جوامع غربی محدود نمی‌شود.

وولف، زنی که روایت مردسالارانه‌ تاریخ را به چالش کشیده بود، در برابر تاریکی‌های درونی خویش شکست خورد. افسرده‌گی، که همواره در کمین او نشسته بود، سرانجام راهی جز تسلیم برایش باقی نگذاشت. در ۲۸ مارچ ۱۹۴۱، آخرین نامه‌اش را به لئونارد وولف، همسرش، نوشت. نامه‌ای که در آن از عشقی گفت که هیچ‌گاهی از بین نرفت، اما دیگر کافی نبود تا او را در این دنیا نگه دارد. سپس به‌سوی رودخانه‌ اوز رفت، سنگ‌هایی در جیب لباسش گذاشت و خود را به آب سپرد. اما برخلاف جسم او که در آب فرو رفت، صدایش خاموش نشد. وولف در سطرهایش زنده ماند. و هیچ کتابی از او، به‌ اندازه‌ «اتاقی ازآن خود»، این زنده‌ماندن را تضمین نکرد. کتابی که هنوز هم از زنانی سخن می‌گوید که تاریخ، آن‌ها را در حاشیه‌هایش دفن کرد، اما نتوانست آن‌ها را فراموش کند. ویرجینیا وولف در پایان این کتاب، نه یک توصیه، بلکه هشداری برای آینده باقی گذاشت: «اگر می‌خواهید در تاریخ باشید، آن را بنویسید.»