در تاریخ معاصر، احمدشاه مسعود از جمله شخصیتهایی است که نام او با روایتهای متنوع فکری و سیاسی گره خورده است. مسعود بهحیث شخصیتی شناخته میشود که به اسلام میانهرو باور داشت و به برداشتهای معتدل دینی پابندی نشان میداد. با این حال، پس از مرگ مسعود، جریانهای مختلف ـ از اسلامگرایان گرفته تا تکنوکراتها، دموکراتها، سکولارها و گروههای قومی ـ کوشیدند او را به چارچوبهای فکری و ایدیولوژیک خود پیوند دهند.
اکنون این پرسش مطرح است که چه ویژهگیهایی، مسعود را به چهره میانگفتمانی بدل کرده است؟
میانهروی دینی
مسعود از جامعهای برخاسته بود که به سختگیری مذهبی و خوانش متشدد از دین شهرت داشت؛ با این حال، رویکرد عملی او بیشتر بر میانهروی استوار بود و در تعارض با تندروی قرار میگرفت. در آغاز، هنگامی که به نهضت دانشجویی جوانان مسلمان دانشگاه کابل پیوست، بهشدت تحت تاثیر اندیشههای تندروانه اسلامی قرار داشت و معیار سنجش او برای گروههای مختلف فکری، همان قرائتهای سختگیرانه دینی آن زمان بود؛ اما دیری نگذشت که در بستر جنبشهای دانشجویی قرار گرفت و بهتدریج در کانون مبارزات آزادیخواهانه علیه رژیم وقت جای گرفت. این مرحله نقطه عطفی در شکلگیری چهره میانهرو از او به شمار میرود.
با قرار گرفتن مسعود در جایگاه فرماندهی و مدیریتی، او با گروهها، افراد، طرز فکرهای متفاوت و مهمتر از همه، با جهان تازه از اندیشهها و ایدیولوژیها ـ بیرون از جغرافیای زیسته و تجربههای شخصیاش ـ آشنا شد. این آشنایی بهتدریج او را به شخصیت چندبعدی و متمایز نسبت به دوران آغازین مبارزات دانشجویی، بدل کرد. روزها و شبها بهعنوان فرمانده گروه، مسوولیت برنامهریزی جنگ و آموزش شیوههای آن را بر عهده داشت؛ مسوولیتی که بیتردید نیازمند مطالعه و بهرهگیری از آثار آموزگاران و نظریهپردازان برجسته حوزه جنگ بود. در کنار این، او از طریق رسانهها، مانند رادیو و مجلات، پیگیر اوضاع جهان شرق و غرب و نگاه آنها به جهادی بود که خود یکی از چهرههای اصلی آن به شمار میرفت. به باور نویسنده، این مجموعه عوامل ـ از مطالعه و تبادل اندیشه گرفته تا تعامل و برخورد با گروهها و افراد مختلف در داخل ـ در شکلگیری سیمای میانهرو از مسعود نقش مهم داشته است.
یکی از مهمترین عواملی که در شکلگیری شخصیت میانهرو و چندبعدی مسعود نقش داشت، ظهور گروه طالبان بود. پس از دوره جهاد و در جریان حیات حکومت اسلامی به رهبری برهانالدین ربانی، گروهی با پشتیبانی برخی سرویسهای اطلاعاتی در غرب، پاکستان و عربستان پدید آمد. این جریان با تکیه بر شعارها و ادعاهای اسلامی وارد میدان شد؛ اما در عمل اهداف چندجانبه سیاسی و اطلاعاتی را دنبال میکرد که با هدایت و همکاری پاکستان و برخی کشورهای عربی همراه بود. این گروه بهسرعت توانست با استفاده از شعارهای مذهبی، دامنزدن به منازعات قومی و همچنین بهرهگیری از ضعف رهبری و اختلافات درونسازمانی دولت، قدرت بگیرد و گسترش یابد.
مسعود که خود در نقطه مقابل طالبان قرار داشت، از نظر ایدیولوژیک نیز ناچار بود تفاوتهای خود را با این گروه مشخص کند. طالبان با ایدیولوژی خشن و توحشآمیز اسلامی ظهور کردند و از هیچ جنایت و رفتار خشونتآمیز ابا نداشتند. مسعود و همراهانش برای تمایزگذاری اهداف و ماهیت مبارزه خود با طالبان، لازم میدیدند قلمرو فکریشان را ـ حتا در بستر دین مشترک ـ تعریف کنند تا خط مرز میان آنان و طالبان مشخص شود. او با اتکا به خوانش فقه حنفی و بهرهگیری از میراث غنی فرهنگ و زبان پارسی، مفاخر تمدنی و شاخصههای حوزه تمدنی خراسان، چارچوب فکری و مرز مبارزه و اهداف خود را از طالبان جدا کرد. این تفکیک، مرز او را با سایر گروههای تندرو اسلامی، بهویژه طالبان، مشخص ساخت.
التفات به فرهنگ و ادبیات
کمتر کسی است که مقوله «عملیات برای ادبیات» مسعود را نشنیده باشد. یکی از ویژهگیهای متمایز او، توجه ویژهاش به فرهنگ و ادبیات در بحبوحه جنگ و درگیری بود. مسعود به شعر و کتابخوانی علاقه داشت و در میان فرهنگیان حضور مییافت، سخن میگفت و میشنید. او در فرصتهای فارغ از مسوولیتهای کاری، پیگیر اشعار، کتابخوانی و تبادل اندیشه با اهل فرهنگ و ادبیات بود. کمتر فرمانده نظامی را میتوان یافت که در اوج نبرد و جنگ، اینچنین مشتاق فرهنگ و ادبیات باشد. این توجه ویژه ریشه در رشد او در بستر زبان و ادبیات پارسی دارد؛ مسعود در خانواده آگاه و اهل ادب به دنیا آمده و از کودکی با آثار حماسی و شعر پارسی آشنا بود.
اخلاقمداری، کاکهگی و عیاری
یکی از تمایزات مشهور مسعود نسبت به دیگر رهبران، اخلاقمداری و رعایت سنتهای کاکهگی و عیاری او بود. بدون شک، هم دوست و هم دشمن این ویژهگیها را در او میشناختند. روایت است که در دوره نخست مقاومت، مادری از هلمند که پسرش طالب بود و بهدست نیروهای مقاومت اسیر شده بود، به پنجشیر نزد مسعود رفته و گفته است: «پسرم نزد شما اسیر است.» مسعود در پاسخ گفته است: «اگر پسر تو ملاعمر هم بود، آزادش میکردم.» این نمونه از کاکهگی و عیاری، مسعود را از دیگران متمایز میکرد. روایت دیگری میگوید که باری مجاهدین انگور آوردند و میان خود تقسیم کردند و پس از خوردن چند خوشه، مسعود متوجه یک اسیر روسی شد، او را صدا زد و سهم انگور خود را به وی داد. رفتار او با اسیران، از جمله اسیران روسی و فردی بهنام اسلامالدین که بعدها محافظ او شد، نمونه عینی رعایت اخلاقیات در جریان جنگ است. جنگ پدیده چندوجهی است که ذاتاً بر مکر، حیله و فریب استوار است و به همین دلیل، پایبندی به اخلاقیات در آن برجسته و قابل توجه است.
عاطفه بلند انسانی
هرازگاهی که جادهای بهنام مسعود یا کتابی در کشورهای مختلف نامگذاری و منتشر میشود، سخن از عاطفه بلند انسانی او به میان میآید. این ویژهگی تا جایی است که نویسندهگان فرانسوی، شهرداران ایرانی و امریکایی، آوازخوانان و ورزشکاران تاجیک، عاطفه و انسانیت او را به تصویر کشیدهاند. صدها کتاب، شعر و مقاله نیز پیرامون او نوشته و سروده شده است. همه این آثار نشاندهنده عاطفه و انسانیت بلند مسعود است. سخن مشهوری از او در رسانهها نقل میشود: «ما به هیچ عنوان طرفدار جنگ و خشونت نیستیم؛ مبارزه ما از سر ناچاری و ضرورت است.» این گزاره خود بیانگر عاطفه بلند انسانی اوست.
سیاستمدار
هرازگاهی که از مسعود یاد میشود، بیگمان نخست بهعنوان یک رهبر سیاسی تداعی میگردد. او در دل جنگ به پختهگی رسیده بود، مناسبات سیاسی، قومی و منطقهای را میفهمید و اوضاع را تحلیل میکرد. در شرایط جنگ، سیاستهایش در پرتو اهداف و مبارزهاش شکل میگرفت. مسعود ستم واردشده بر اقوام غیرپشتون را بهخوبی درک کرده بود و مناسبات و معادلات تعیینکننده سیاسی را میدانست. ازاینرو، هرگز سیاستهای قومی ـ محلی را دنبال نکرد. او با درک تواناییها و قابلیتها، به دنبال راهحلهای متوازن برای احقاق حقوق اقوام بود و منطقه و جهان را در تناسب با اهداف خود میدید و تحلیل میکرد.
انعطافپذیری
مسعود، با وجود پابندی به دین و باورهای مشخص، نگرش انعطافپذیر نسبت به معادلات و پدیدههای بشری داشت، حتا در میان هماندیشان دوره خود. وقتی از او پرسیده میشد که نظام آینده کشور پس از پایان جنگ چگونه خواهد بود، بلافاصله پاسخ میداد: نظام برآمده از رای مردم. این سخن را در روزگاری مطرح میکرد که هنوز با برخی اسلامگرایان تندرو و میانهرو در یک خط قرار داشت.
همراهی با دیگراندیشان
مسعود همراهی با دیگراندیشان را در راستای منافع مردم و زندهگی مسالمتآمیز و برآمده از تکثر ایدیولوژیها پی میگرفت. او بهشدت از قشر تحصیلکرده استقبال میکرد و بستر تحصیل هزاران نفر را در دانشگاههای غربی و شرقی فراهم ساخت. همچنین صدها نفر از چپیها را در راستای توسعه، پیشرفت و ترویج آگاهی جذب کرد. این شجاعت میطلبید؛ چرا که با بسیاری از افرادی همراه میشد که سالها در سنگر مقابل با آنها جنگیده بود و بسیاری از فامیل و همسنگرانش را از دست داده بود. مسعود صداهای متفاوت را فارغ از پیشینه و سابقهشان برای منافع عالی مردم جمع میکرد و اهدافش را با آنها همسو میساخت. به همین دلیل، به صراحت میتوان از باورمندی او به کثرت سخن گفت.
