شماری از باشندهگان شمال کشور، بهویژه ولایت بلخ، از تشدید توفانهای خاکی ابراز نگرانی میکنند. آنان میگویند که در روزهای اخیر شدت این توفانها افزایش یافته است و اگر برای مقابله با بیابانزایی و جلوگیری از نابودی پوشش گیاهی در منطقه اقدام جدی صورت نگیرد، تاثیر توفانهای خاکی از سایر بلایای طبیعی شدیدتر خواهد بود. به گفته آنان، این پدیده نهتنها برای حیات انسانی زیانبار است، بلکه به پوشش گیاهی و زراعت نیز آسیب میرساند. در همین حال، برخی از کارشناسان محیطزیست نیز میگویند که تصاویر ماهوارهای نشان میدهد توفانهای خاکی در کشور، بهویژه در شمال، شدت یافته است. به گفته آنان، خاکبرداری از کانال قوشتیپه به تشدید این توفانها انجامیده است؛ اما در صورت جاریشدن آب و آغاز آبیاری مناطق، وضعیت بهتدریج به حالت عادی بازخواهد گشت.
برخی از باشندهگان ولایت بلخ در روزهای گذشته با نشر تصاویری در شبکههای اجتماعی، از تشدید توفانهای خاکی در این ولایت ابراز نگرانی کردهاند. تصاویر منتشرشده نشان میدهد که این توفانها فضا را بهشدت آلوده کرده و میزان دید را کاهش دادهاند. در این تصاویر دیده میشود که توفان گرد و خاک در ولایت بلخ از شدت بالایی برخوردار بوده است. به گفته باشندهگان بلخ، آنان روز جمعه هفته گذشته شاهد توفان شدید خاکی بودند که زندهگی عادی مردم و رفتوآمدها را با مشکل جدی مواجه ساخته بود.
رخسار، یکی از باشندهگان شهر مزارشریف، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگوید: «توفان گرد و غبار نسبتاً شدید و سراسری که در بلخ رخ داد، هوای مزارشریف را بهشدت آلوده و غیرقابل تنفس کرده بود و موجب ایجاد ترس و اختلال در زندهگی روزمره شد. روز جمعه نیز نمیتوانستیم به بیرون برویم، زیرا گرد و غبار موجود باعث کاهش دید میشد و میتوانست حساسیتهای جلدی و دیگر امراض شود.»
روبینا، یکی از باشندهگان بلخ، میگوید: «با وجود زیباییهای شهر مزارشریف، این شهر از لحاظ آب و هوا مشکلات فراوانی دارد. در مزارشریف عملاً تنها دو فصل شناخته میشود: تابستانی بسیار گرم و زمستانی بسیار سرد. در هر یک از این فصول، گاهی توفان و خاکباد شدیدی رخ میدهد که گویی آسمان و زمین یکی میشوند و همه جا پر از خاک میگردد. پس از این خاکباد، هوا سرد میشود و این وضعیت برای مردم فقیر و کمبضاعت مزارشریف، که بیشترشان برای تهیه سه وعده غذا در روز نگران هستند، خوشایند نیست و سختی و سرمایی را به همراه دارد.»
در کارشناسان محیط زیست میگویند که توفانهای گرد و خاک در افغانستان، بهویژه در مناطق شمالی، ناشی از خشکسالی، تخریب زمین و بیابانزایی و شورهزارهای آسیای میانه است. به گفته آنان، کاهش پوشش گیاهی و نمایان شدن رسوبات در مناطق پاییندست که آب کافی نمیرسد، منبع اصلی تولید توفانها و گرد و خاک در کشور شده است. به باور این کارشناسان، خشکسالی و تخریب زمین باعث شده است که بادهای فصلی مقادیر زیادی گرد و خاک را با خود حمل کنند.
نجیبالله سدید، پژوهشگر منابع آب و محیطزیست، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگوید که افغانستان با داشتن تونلهای طبیعی بادی در شمال و غرب کشور، بهطور طبیعی شاهد وزش باد در این مناطق است؛ اما تشدید این توفانها نگرانکننده میباشد. به گفته او، افزایش شدت توفانهای خاکی با وضعیت خشکسالی منطقه مرتبط است؛ منطقهای که از چهار سال بدینسو در شرایط خشکسالی قرار دارد. او تصریح میکند که این وضعیت سبب آسیبدیدهگی پوشش گیاهی شده و در نتیجه، خاک در معرض فرسایش و تخریب ناشی از باد قرار گرفته است.
آقای سدید میافزاید که بادها از آسیای میانه حجم زیادی از خاک را با خود برداشته و به شمال افغانستان انتقال میدهند. به گفته او، این پدیده دهلیز غرب تا جنوب کشور را نیز تحت تاثیر قرار میدهد و گاهی گرد و خاک از مسیر جنوبغربی به کابل نیز میرسد. او تصریح میکند که کندنکاری در کانال قوشتیپه نیز به تشدید این توفانهای خاکی انجامیده است. تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که در نتیجه خاکبرداریهای گسترده، حجم بزرگی از زمین تخریب شده و این فرایند در افزایش شدت توفانهای گرد و خاک نقش مستقیم دارد. به گفته او، از زمان آغاز عملیات کندنکاری، میزان توفانهای گرد و خاک بهطور محسوسی افزایش یافته است. او میافزاید که در کوتاهمدت، این خاکبرداریها باعث تشدید توفانها میشود، اما در درازمدت، در صورتی که مناطق اطراف سرسبز شوند، شدت این پدیده کاهش خواهد یافت.
این پژوهشگر میافزاید که برای رسیدهگی به این وضعیت، نیاز به یک همکاری و مجادله منطقهای است و کشورهای منطقه باید بهصورت هماهنگ و پیوسته با یکدیگر کار کنند. به گفته او، تلاش مداوم در زمینه تقویت پوشش گیاهی و احیای جنگلات ضروری است، زیرا بیتوجهی به این موضوع نهتنها سلامت انسانها را به خطر میاندازد، بلکه خاکی که از دشتهای شورهزار آسیای میانه بلند میشود، به گیاهان و زراعت نیز آسیب میرساند. او توضیح میدهد که ذرات نمکی موجود در این گرد و خاک، باعث افزایش بیماریهای گیاهی، کاهش میزان تولیدات زراعتی، و در زمستانها موجب تسریع در ذوب برف میشود؛ همچنین روند ذوب یخچالها را نیز سرعت میبخشد.
آقای سدید تاکید میکند که در اجندای نهادهایی که در حوزه محیطزیست فعالیت دارند، باید آسیبهای ناشی از توفانهای خاک و باد نیز گنجانده شود، زیرا این پدیدهها مانند سیلابها و سایر بلایا، حیات انسانی را بهشدت متضرر میسازند.
این پژوهشگر میگوید که احتمال وقوع موج سردی در افغانستان وجود دارد. به گفته او، تشکیل یک ناحیه کمفشار جوی سبب میشود تا تودهای از هوای سرد قطب شمال به کشور وارد گردد و دمای هوا در بیشتر نقاط افغانستان تا ۸ درجه سانتیگراد پایینتر از حد معمول کاهش یابد. براساس پیشبینیها، این موج هوای سرد در تاریخ ۱۴ عقرب وارد کشور شده و تا ۲۴ عقرب ادامه خواهد یافت. او تصریح کرده است که اگر محصولات زراعتی تا کنون جمعآوری نشدهاند، این موج سرد میتواند به آنها آسیب برساند. او همچنان ابراز تاسف کرده و گفته که بهجز بارندهگی اندک در ارتفاعات پامیر و هندوکش، در سایر مناطق کشور همچنان وضعیت خشک پیشبینی شده است.
همچنین تصاویر نشان میدهند که بخشهایی از مناطق مرزی ایران و افغانستان که پیشتر تالاب و باتلاق بودند، به دلیل خشکسالی شدید و کاهش جریانهای آبی، به نمکزار و زمینهای بایر تبدیل شدهاند.
پیش از این، سازمان جهانی صحت اعلام کرده است که غلظت گرد و خاک در این توفانها میتواند تا ۴۰۰ مایکروگرام در هر متر مکعب برسد که تا ۱۰۰ برابر بالاتر از سطح مجاز تعیینشده توسط این سازمان و میتواند منجر به بیماریهای ریوی، چشمی و قلبی شود.
دادههای ماهوارهای و مدلهای پیشبینی سازمان جهانی هواشناسی و مراکز تحقیقاتی ناسا نشان میدهد که توفانهای گرد و خاک در سال ۲۰۲۵ نسبت به سالهای گذشته شدیدتر و گستردهتر خواهند بود، بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک آسیای مرکزی که افغانستان را نیز تحت تاثیر قرار میدهند. طبق مطالعات ناسا، برخی از این توفانها بهویژه آنهایی که از مسیر ترکمنستان و اوزبیکستان به افغانستان میرسند حاوی ذرات نمکی هستند که آسیب بیشتری به خاک، پوشش گیاهی و سلامت انسان وارد میکنند.
