از زمانی که طالبان در آگست ۲۰۲۱ دوباره بر افغانستان مسلط شدند، آموزش دختران و زنان تحت حاکمیت آنان با محدودیت‌های شدید روبه‌رو شده است؛ محدودیت‌هایی که نگرانی‌های فراوانی را در داخل و خارج از کشور به دنبال داشته‌اند. اگرچه آموزش ابتدایی دختران تا صنف ششم در برخی مناطق به‌گونه محدود اجازه داده شده است، اما با نصاب تعلیمی تغییر‌یافته‌ای که اعتبار بین‌المللی ندارد، طالبان همچنان آموزش دختران و زنان را در مقاطع متوسطه و عالی ممنوع کرده‌اند و این ممنوعیت‌ها را با دلایل فرهنگی و مذهبی توجیه می‌کنند؛ دلایلی که هیچ مبنایی در فرهنگ اسلامی ندارد. این سیاست‌ها میلیون‌ها دختر و زن افغانستان را از فرصت‌های آموزشی و اشتغال در بخش عمومی محروم ساخته و با واکنش‌های گسترده و نگرانی‌های بین‌المللی همراه بوده است.
در نزدیک به پنج سال گذشته، کشورهای منطقه، به‌ویژه هند، با ترکیبی از رویکردهای واقع‌بینانه، ملاحظات امنیتی و نگرش‌های بشردوستانه به این وضعیت پاسخ داده‌اند. پاکستان که مرز طولانی و روابط تاریخی عمیقی با افغانستان دارد، سیاستی محتاطانه اتخاذ کرده است. اگرچه رسماً از آموزش فراگیر، از جمله آموزش زنان، حمایت می‌کند، اما درگیری‌های اخیر میان پاکستان و طالبان باعث شده است اولویت به منافع امنیتی داده شود و حمایت از حقوق آموزشی زنان در حاشیه قرار گیرد. پاکستان میزبان شمار زیادی از پناهجویان افغانستان بوده و برخی حمایت‌های آموزشی غیربورسیه‌ای نیز ارایه کرده است، اما توانایی تاثیرگذاری بر سیاست‌های طالبان محدود بوده و طی دو سال گذشته هزاران پناهجوی افغان را اخراج کرده و مرزهای تجاری را نیز بسته است.
ایران نیز، به‌ویژه در زمینه حمایت از پناهجویان افغان در داخل مرزهای خود، از جمله اقلیت‌های مذهبی مانند شیعیان هزاره، فعال‌تر بوده است. این کشور برای دختران افغان مقیم ایران بورس‌های تحصیلی و برنامه‌های آموزشی فراهم کرده است. با این حال، به دلیل اختلافات فرقه‌ای و تنش‌های تاریخی، نفوذ ایران بر سیاست‌های آموزشی طالبان در داخل افغانستان محدود است. دولت ایران نیز در سال‌های اخیر سیاست اخراج مهاجران را در پیش گرفته، بیش از دو میلیون پناهجو را بازگردانده و با تغییر سیاست‌های صدور ویزه، ورود افغان‌ها را محدود ساخته است؛ اقدامی که بر دشواری‌های اقتصادی و اجتماعی افغانستان افزوده است.
همسایه‌گان آسیای مرکزی، مانند اوزبیکستان و ترکمنستان، بیشتر بر امنیت مرزی، تجارت و برخی کمک‌های بشردوستانه تمرکز دارند و فرصت‌های آموزشی محدودی برای پناهجویان افغان، از جمله زنان، فراهم می‌کنند، اما تاثیر آن‌ها بر تغییر سیاست‌های طالبان اندک است. رویکرد این کشورها بر اولویت‌دادن به ثبات منطقه‌ای و دیپلماسی محتاطانه استوار است، نه رویارویی مستقیم. در همین حال، چین نیز تعامل خود با افغانستان را عمدتاً بر جنبه‌های استراتژیک و اقتصادی، به‌ویژه پروژه «کمربند و جاده»، متمرکز کرده است. اگرچه چین از ثبات و توسعه منطقه‌ای حمایت می‌کند، اما از وارد کردن فشار بر طالبان در زمینه آموزش زنان خودداری کرده و بیشتر بر تامین منافع اقتصادی خود تمرکز دارد.
در این چشم‌انداز پیچیده منطقه‌ای، هند نقش برجسته‌ای در حمایت از آموزش زنان افغان ایفا کرده است. این کشور در دوره دولت پیشین افغانستان سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در زیرساخت‌های آموزشی، بورس‌های تحصیلی و برنامه‌های ظرفیت‌سازی انجام داده بود. پس از بازگشت طالبان به قدرت، هند با چالش ادامه این حمایت‌ها بدون به‌رسمیت‌شناختن رسمی رژیم طالبان روبه‌رو شد. با این وجود، دهلی نو گام‌های نوآورانه‌ای برای حفظ فرصت‌های آموزشی دختران و زنان افغان برداشته است.
یکی از مهم‌ترین این ابتکارات، تمدید بورس‌های تحصیلی دانشجویان پیشین در قالب برنامه‌های مختلف است. بیش از سه هزار دانشجو، که بیش از ۳۰ درصد آنان را دختران تشکیل می‌دهند، توانسته‌اند از این طریق تحصیلات خود را در مقاطع بالاتر ادامه دهند. شورای روابط فرهنگی هند (ICCR) نیز از سال ۲۰۲۴ برنامه‌های بورس تحصیلی آنلاین را راه‌اندازی کرده است که به دانشجویان افغان، از جمله دخترانی که پس از سال ۲۰۲۱ از مکتب فارغ شده‌اند، اختصاص دارد. این پلتفرم آموزش آنلاین، امکان دسترسی رایگان به تحصیلات عالی در هند را بدون نیاز به سفر فراهم می‌کند و در عمل محدودیت‌های طالبان بر آموزش و رفت‌وآمد زنان را دور می‌زند. بر اساس گزارش ICCR در سال ۲۰۲۵، از میان هزار سهمیه بورس تحصیلی برای جوانان افغان، ۵۱۱ سهمیه به دختران اختصاص یافته است. این اقدام نشان‌دهنده تعهد هند به استفاده از فناوری دیجیتال برای توان‌مند‌سازی دانشجویان افغان در شرایط دشوار است.
علاوه بر این، هند درهای خود را به روی دانشجویانی که پس از بازگشت طالبان تحصیلات خود را به پایان رسانده‌اند، گشوده است تا بتوانند برای بورس‌های تحصیلی مقاطع بالاتر درخواست دهند. این سیاست برای حفظ تداوم آموزشی و توسعه حرفه‌ای زنان افغان که در داخل کشور از این فرصت‌ها محروم هستند، اهمیت حیاتی دارد.
فراتر از بورس‌های تحصیلی، هند از طریق سازمان‌های غیردولتی و نهادهای بین‌المللی فعال در افغانستان و اردوگاه‌های پناهجویان در کشورهای همسایه، به ارایه کمک‌های بشردوستانه متمرکز بر آموزش و توان‌مند‌سازی زنان ادامه می‌دهد. این کشور هم‌چنین موضوع آموزش زنان را در مجامع چندجانبه مطرح کرده و طالبان و جامعه جهانی را به رعایت حقوق بشر و تشکیل حکومتی فراگیر ترغیب می‌کند.
رویکرد هند توازنی میان ملاحظات بشردوستانه و منافع راهبردی برقرار کرده است. این کشور جامعه‌ای آموزش‌دیده، فراگیر و توان‌مند را برای ثبات و امنیت منطقه‌ای ضروری می‌داند؛ به‌ویژه با توجه به روابط پیچیده خود با پاکستان و نگرانی‌های امنیتی ناشی از تروریسم. هند از طریق بورس‌های تحصیلی و کمک‌های آموزشی، روابط فرهنگی و دیپلماتیک خود را با نسل جوان افغانستان تقویت کرده و قدرت نرم خود را گسترش می‌دهد.
به‌طور کلی، سیاست‌های محدودکننده طالبان در پنج سال گذشته بحران عمیق بشردوستانه و توسعه‌ای در افغانستان ایجاد کرده است. کشورهای منطقه، متناسب با اولویت‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی خود، واکنش‌های متفاوتی نشان داده‌اند. پاکستان و ایران با احتیاط عمل کرده‌اند، کشورهای آسیای مرکزی و چین ثبات و منافع اقتصادی را در اولویت قرار داده‌اند، در حالی که هند با تلاش‌های فعال و چندجانبه خود در زمینه آموزش و توان‌مند‌سازی زنان، جایگاه متفاوتی یافته است.
آینده آموزش زنان و دختران در افغانستان به‌شدت به تداوم سیاست‌های محدودکننده طالبان و نیز فشار پایدار بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی بستگی دارد. ابتکارات نوآورانه هند، به‌ویژه بورس‌های تحصیلی آنلاین ICCR، روزنه امیدی برای دختران افغانی است که در پی ادامه تحصیلات عالی هستند. فراهم‌کردن امکان ادامه تحصیل به‌صورت آنلاین، پیوند اساسی میان آموزش، توان‌مند‌سازی و صلح را تقویت می‌کند.
افغانستان در حالی با چالش‌های پیچیده کنونی دست‌وپنجه نرم می‌کند که آموزش، حقوق زنان و ژئوپلیتیک به‌گونه‌ای درهم‌تنیده، مسیر آینده کشور را شکل می‌دهند. تجربه هند نشان می‌دهد که تعهدات راهبردی، بشردوستانه و آموزشی می‌توانند در کنار هم قرار گیرند و برای زنان و دختران افغان، حتا در دشوارترین شرایط، امید و فرصت بیافرینند. همکاری مستمر منطقه‌ای و حمایت جامعه جهانی برای بازگرداندن حق آموزش به همه دختران و زنان افغانستان، همچنان ضرورتی انکارناپذیر است.
