طالبان و پاکستان تینچلیک بیتیمیگه عکسالعمللر؛ استراتژیک مغلوبیتدن دیورندنی تن آلیشگچه
نیما
قطر تشقی ایشلر وزیرلیگی کېچه بیانات اعلان قیلیب، اونده طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده دوحه شهریده کېلیشوو امضالنگنینی معلوم قیلدی. مذکور بیتیمده ایکی تامان بیر-بیریگه قرشی تهدید صفتیده چېگره‌لردن فایده‌لنمسلیک مجبوریتینی آلگن. بیاناتده «چېگره» سۉزی نینگ ایشله‌تیلیشی کېنگ مناظره‌لرگه سبب بۉلدی. بیر قطار سیاسی فعاللر و اجتماعی ترماقلرده‌گی فایده‌لنووچیلر یازیشلریچه، ایلگری دیورند چیزیغینی تن آلمه‌سلیک دعواسینی قیلگن طالبان، پاکستان بیلن تینچلیک بیتیمینی امضالش آرقه‌لی عملده دیورندنی افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی رسمی چېگره صفتیده تن آلدیلر.
اولر طالبان طرفدارلرینی کنایه بیلن تنقید قیلیب یازیشدیکی، بو گروه خلقنی و عیاللرنی کېسکین سیقوو آستیگه آلگن بۉلسه‌ده، پاکستان بیلن سۉنگگی تۉقنه‌شوولری سببلی ایریملر اولرنی قۉللب-قوتلشگن اېدی. کېنگ عکس‌العمل‌لردن سۉنگ قطر تشقی ایشلر وزیرلیگی هېچ قنده‌ی ایضاحسیز بیاناتیده‌گی «چېگره» سۉزینی آلیب تشله‌دی.
قطر تشقی ایشلر وزیرلیگی تامانیدن یکشنبه، ۲۷- میزان کونی اعلان قیلینگن بیاناتده طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی آتشکېسیم حقیده سۉز باره‌دی. اونده ایکی دولت اۉرته‌سیده «چېگره» سۉزی ایشله‌تیلگن، بیراق دیورند چیزیغی تیلگه آلینمه‌گن. بیاناتده ایتیلیشیچه، تامانلر قطر و تورکیه واسطه‌چیلیگیده آلیب باریلگن مذاکره‌لر دوامیده زودلیک بیلن آتشکېسیمگه کېلیشیب، برقرار تینچلیک و ایزچیللیکنی مستحکملش میکانیسملرینی یره‌تیشگه قرار قیلگنلر. شونینگدېک، قطر تشقی ایشلر وزیرلیگی بو قدم «ایکی برادر دولت اۉرته‌سیده‌گی چېگره ضدیتلریگه برهم بېریشگه یاردم بېره‌دی و منطقه‌ده دایمی تینچلیک اوچون زمین یره‌ته‌دی»، دېگن امیدینی بیلدیرگن.
بیاناتده شونده‌ی دېییله‌دی: «پاکستان اسلام جمهوریتی و افغانستان اۉرته‌سیده‌گی مذاکره‌لر نینگ ینگی باسقیچی دوحه شهریده قطر دولتی و تورکیه جمهوریتی واسطه‌چیلیگیده اۉتکزیلدی. شونینگدېک، تامانلر یقین کونلرده کوزه‌توو ییغیلیشلرینی اۉتکزیشگه کېلیشیب آلدیلر، شونده آتشکېسیم نینگ دوامیلیگی تأمینلنیب، اونینگ بجریلیشی ایشانچلی و برقرار طرزده تېکشیریله‌دی.» قطر تشقی ایشلر وزیرلیگی کېنگ تنقیدلردن سۉنگ «چېگره» سۉزینی بیاناتدن آلیب تشله‌دی.
طالبان مدافعه وزیری، یعقوب مجاهد، دوحه ده آنلاین مطبوعات انجمنیده شونده‌ی دېدی: «طالبان و پاکستان سۉنگگی مذاکره‌لردن سۉنگ اۉزارا حرمت اساسیده‌گی کېلیشووگه اېریشدیلر. هر ایکی تامان قرار قیلدیکی، اولر بیر-بیریگه دشمنلیک حرکتلرینی قۉللب-قوتلمه‌یدی و اۉز حدودینی باشقه دولتگه قرشی ایشله‌تیشگه رخصت بېرمه‌یدی.»
مجاهد نینگ سۉزلریگه کۉره، مذاکره‌لر «موفقیتلی» بۉلگن و ایکی تامان اۉرته‌سیده مطلق و دایمی آتشکېسیم اعلان قیلینگن. او «چېگره» سۉزی نینگ ایشله‌تیلیشی حقیده اېسه شوندی دېدی: دیورند چیزیغی، بو افغان خلقی نینگ موضوع‌سی دیر، او هېچ قچان رسمی چېگره‌گه تېنگ بۉله آلمه‌یدی. بیز بو مسأله‌ده هېچ قنده‌ی کېلیشووگه اېریشگنیمیز یۉق و بو حکومت نینگ ایشی هم اېمس.»
دیورند تۉغریسیده‌گی «چېگره» اتمه‌سی بۉییچه مناسبتلر
بیر قطار سیاسی فعاللر و اجتماعی ترماقلر فایده‌لنووچیلری قطر نینگ تشقی ایشلر وزیرلیگی اعلان قیلگن بیاناتگه اشاره قیلیب، اونده ایکی تامان اۉرته‌سیده‌گی «چېگره» سۉزی ایشله‌تیلگنینی تأکیدله‌دیلر. اولر یازیشلریچه، طالبان نینگ مدافعه وزیری پاکستان بیلن تینچلیک کېلیشووینی امضالشده دیورندنی رسمی چېگره صفتیده تن آلگن یاکه بو باره‌ده انیق موضع بیلدیرمه‌گن. طالبان نینگ مطبوعات کاتبی و ایریم باشقه رسمیلری تامانیدن اعلان قیلینگن بیاناتلرده اېسه بو سۉز ایشله‌تیلمه‌گن. شونگه قره‌مه‌ی، دنیا دولتلری نینگ اکثریتی دیورندنی افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی رسمی چېگره صفتیده تن آلگن بۉلسه-ده، اۉتگن ییللرده‌گی تورلی حکومتلر بو چیزیقنی رسمی چېگره صفتیده تن آلیشدن اۉز بیاناتلریده تییلگنلر.
حقوق‌شناس و خلق‌ارا حقوق بۉییچه متخصص، ملک ستیز قطر نینگ پاکستان و طالبان اۉرته‌سیده‌گی اۉت آچیشنی توخته‌تیش بۉییچه بیتیم حقیده‌گی بیاناتیگه مناسبت بیلدیریب، اوشبو حجتده خلق‌ارا حقوق نقطهٔ نظریدن اوچته جدی نقصان موجودلیگینی یازدی. اونگه کۉره، بو نقصانلر پاکستاننی طالبانگه نسبتاً اوستون موقعگه قۉیگن.
ستیز شونده‌ی یازگن: «بیتیمده تامانلر پاکستان اسلام جمهوریتی و افغانستان صفتیده تیلگه آلینگن. بو متن خلق‌ارا حقوق نقطهٔ نظریدن نقصانلیدیر، چونکه اونده پاکستان خلق‌ارا حقوق دایره‌سیده تۉلیق دولت صفتیده اعتراف اېتیلگن، بیراق افغانستان فقط نام صفتیده کېلتیریلگن و اونی خلق‌ارا شرطنامه ایچکی قرش صفتیده افاده‌لاوچی دولت نامی قید اېتیلمه‌گن. بو حالت افغانستان تامانینی حقوقی جهتدن ضعیفلشتیره‌دی، شکایت یوز بېرسه هم، افغانستان تامانی حقوقی وکیلسیز قاله‌دی.»
اوشبو متخصص قۉشیمچه قیلگن: «بیاناتده ایتیلیشیچه، تامانلر یقین آره‌ده اۉت آچیشنی توخته‌تیش و برقرارلیکنی مستحکملش جریانلرینی نظارت قیلیش میکانیسمینی یره‌تیشگه کېلیشگن. بو یېرده خلق‌ارا حقوق نقطهٔ نظریدن ایکی جدی کمچیلیک یقال کۉرینه‌دی. بیرینچیدن، افغانستانده قانونی حکومت توزیلمه‌سدن هېچ قنده‌ی میکانیسم قانونی بۉله آلمه‌یدی و بو جریان پاکستان فایده‌سیگه باشقه‌ریله‌دی. ایکینچیدن، برقرارلیک دېگنده نیمه‌نی نظرده توتیشه‌دی؟ حاضرگی وضعیتنی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی هم انقراضلی دېب اته‌گن. شو باعث، بو بند هم پاکستان فایده‌سیگه تلقین قیلینه‌دی.»
او شونینگدېک یازگن: «قطر نینگ تشقی ایشلر وزیرلیگی بیاناتیده ایکی برادر مملکت اۉرته‌سیده‌گی چېگره‌لرده تینچلیک و خوفسیزلیکنی تأمینلش بۉییچه چاره-تدبیرلر کۉریله‌دی دېییلگن. بو عباره جوده بحثلی. ایکی برادر مملکت اۉرته‌سیده‌گی چېگره‌لر (The borders between two brotherly countries) دېگن جمله افغانستان دولتلری و سیاسی رېژیملری نینگ پاکستان توزیلیشیدن بېری آلیب باریلگن سیاستیگه ضد کېله‌دی.»
اولگی حکومت دوریده اخباراتگه اېرکین کیریش کمیسیونی رئیسی بۉلگن عین الدین بهادری یازگن: «طالبان رېژیمی چېگره سۉزینی کېلیشوو متنیگه کیریتیش بیلن بیر قدم آلدینگه اۉتدی و دیوره‌ند نینگ فرضی چیزیغی اتمه‌سیدن بوتونله‌ی واز کېچدی. خلق‌ارا حقوقده چېگره اتمه‌سی انیق و احتیاطکارلیک بیلن تعریفلنگن بۉلیب، او هر بیر مملکت نینگ یېر، دېنگیز، هوا و یېراستی حدودلرینی اۉز ایچیگه آله‌دی همده حاکمیت نینگ اساسی بېلگیسی حسابلنه‌دی.»
بهادر دوام اېتیب یازگن: «مېنیمچه، پاکستان بو تاریخی امکانیتدن فایده‌لندی و طالبان رېژیمی نینگ راضیلیگی بیلن خلق‌ارا حقوقی شخصلرنی اوشبو کېلیشووده نه‌فقط گواه، بلکه اجرانی کفالتلاوچی صفتیده بیرینچی مرته جلب اېتدی. یعنی اولر بیر وقت نینگ اۉزیده هم گواه، هم کفالتلاوچی بۉلدیلر.»
او ینه تأکیدله‌گن: «اوشبو بیتیمگه کۉره، پاکستان هر قنده‌ی خوف سېزسه، حربی چاره کۉریش حقوقینی اۉزیده سقلب قالگن. شو بندده قرشی هجوم یاکه حدودی یخلیتلیکنی حمایه قیلیش حقیده هېچ نرسه دېییلمه‌گن. بو دېگنی، اگر پاکستان اۉزیگه دشمن دېب حسابله‌گن کوچلرگه قرشی هجوم قیلسه، افغانستان طرفی نینگ اولرنی حمایه قیلیش مجبوریتی یۉق.»
اولگی حکومت نینگ مهاجرلر و قیتگنلر ایشلری بۉییچه وزیری نور رحمان اخلاقی اېسه یازگن: «ییگیرمه ییللیک جمهوریت دوریده هېچ بیر رسمی حجتده چېگره سۉزی دیورندگه نسبتاً ایشله‌تیلمه‌گن، دایما اونی فرضی چیزیق دېب اته‌گنمیز. بو، احتمال، پاکستان نینگ طالباننی دایما قۉللب-قوتلشی نینگ و جمهوریت قوله‌شی نینگ سببلریدن بیری بۉلگن. اېندی اېسه ملا یعقوب، ملا هبت الل نینگ بویروغی بیلن، حاکمیتنی سقلب قالیش و قوله‌ش نینگ آلدینی آلیش اوچون بو مسأله‌ده جسارتلی قدم تشله‌دی. طالبان افغانستاننی خلق‌ارا مقیاسده وکیللیک قیلیش حقوقیگه اېگه بۉلمه‌سه‌لرده، بو بیتیم کېله‌جکده دیورند ماجراسی اوچون مهم حجت بۉلیب قاله‌دی. اېندی کۉریش کېره‌ک، دیورند آرتیده‌گی یېر و سوونی سېویش بهانه‌سیده طالباننی قۉله‌گنلر بو ینگیلیک بۉمبه‌سینی قنده‌ی قبول قیله‌دیلر.»
سابق دیپلومات سمیر بدرود اېسه شونده‌ی یازگن: «محمد یعقوبدن ملا یعقوبگچه! ایتیشلریچه، تاریخ تکرارلنمه‌یدی، لېکن بعضاً فقط کییمینی المشتیره‌دی. محمد یه‌قوبخان برکزه‌ی ۱۸۷۹-ییلده گندومک شرطنامه‌سینی امضاله‌گن اېدی؛ بوگون اېسه ملا یعقوب، ملا عمر هوتکی اۉغلی، دوحده شونده‌ی بیر کېلیشووگه امضا چېکدی-کی، بو افغانستان تاریخیده‌گی ایلنه جریاننی یکونله‌دی. دوحده تۉقنه‌شوولرنی توگه‌تیش، پاکستانلیک طالبان اوستیدن نظارت و حدودی یخلیتلیککه حرمت باره‌سیده کېلیشیلدی.»
او ینه یازگن: «قیزیق تامانی شونده‌کی، قطر نینگ تشقی ایشلر وزیرلیگی هم بو کېلیشوونی تصدیقلب، اۉز رسمی بیاناتیده افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی چېگره عباره‌سینی ایشله‌تدی، کېچه‌گچه طالبان و کۉپلب وطنپرورلر بو چیزیقنی فقط ‘فرضی چیزیق دېب اتشگن اېدی.»
اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیسی آرین آرون، اېسه شونده‌ی یازگن: «اوروشنی یوتقزدیلر، اېندی اېسه دیورند شرطنامه‌سینی ، ییللر دوامیده فرضی چیزیق دېب اته‌گنلرینی، چېگره دېب یازیلگن رسمی حجتده امضاله‌دیلر. یعنی، بونی هم یوتقزدیلر.»
پاکستان نینگ عکس العملی
پاکستان مدافعه وزیری خواجه آصف، طالبان نینگ مدافعه وزیری یعقوب مجاهد بیلن اوچره‌شووی نینگ صورتینی اعلان قیلیب، شونده‌ی یازگن: «پاکستان و افغانستان (طالبان) اۉرته‌سیده اۉت آچیشنی توخته‌تیش تۉغریسیده‌گی بیتیم امضالندی. افغانستان حدودیدن پاکستانگه قرشی ترورچیلیک هجوملری درحال توخته‌تیله‌دی. هر ایکی قۉشنی مملکت بیر-بیری نینگ حدودی دخلسیزلیگیگه حرمت بیلن مناسبتده بۉله‌دی. ۲۵-اکتوبر کونی ینه استانبولده هیئتلر اوچره‌شووی اۉتکزیله‌دی و تفصیلاتلر محاکمه قیلینه‌دی. بیز قطرگه و تورکیه‌گه بو ایکی برادر مملکتگه چین دلدن منتدارچیلیک بیلدیره‌میز.»
پاکستان تشقی ایشلر وزیری محمد اسحاق دار اېسه قطر و تورکیه نینگ طالبان بیلن مذاکره‌لرنی آسانلشتیریشده‌گی رۉلینی یوقاری بهالب، شونده‌ی دېگن:«بیز کېینگی اوچره‌شوونی تورکیه‌ده اۉتکزیشنی اینتیقلیک بیلن کوتماقده‌میز؛ او یېرده کېلیشوونی نظارت قیلیش اوچون انیق و ایشانچلی میکانیسم یره‌تیله‌دی. بو آرقه‌لی افغانستان حدودیدن کېله‌یاتگن تروریسم تهدیدیگه قرشی ثمره‌لی کوره‌ش آلیب باریله‌دی. انسانی تلفاتلر نینگ آلدینی آلیش اوچون برچه سعی-حرکتلرنی ایشگه سالیش ضرور.»
تورکیه و عمان نینگ تینچلیککه ایجابی مناسبتی
تورکیه تشقی ایشلر وزیرلیگی طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی اۉت آچیشنی توخته‌تیش کېلیشوویدن ممنونلیگینی بیلدیرگن و قوییده‌گی رسمی بیاناتنی اعلان قیلگن: «قطر و تورکیه واسطه‌چیلیگیده دوحده افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده اۉت آچیشنی توخته‌تیش کېلیشووی امضالنگنی و تامانلر نینگ منطقه‌ده تینچلیک و برقرارلیکنی مستحکملش میکانیسملرینی یره‌تیش قرارینی قبول قیلگنیدن ممنونمیز.»
شونینگدېک، عمان تشقی ایشلر وزیرلیگی هم دوحه‌ده طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده اۉت آچیشنی توخته‌تیش بیتیمی امضالنگنینی آلقیشله‌گن. بو مملکت قطر و تورکیه نینگ واسطه‌چیلیک حرکتلرینی اعتراف اېتیب، امید بیلدیردی: «بو اۉت آچیشنی توخته‌تیش بیتیمی دواملی بۉلیب، ایکی قۉشنی مملکت اۉرته‌سیده برقرار و هر تامانله‌مه تینچلیککه زمین یره‌ته‌دی.»
دیورند چیزیغی بۉییچه کېلیشماوچیلیک ۱۸۹۳ -ییلدن بویان افغانستان و بریتانیالیک هند نینگ اۉشه پیتده‌گی مأموریتی اۉرته‌سیده موجود بۉلیب کېلماقده. تاریخی حجتلرگه کۉره، بو چیزیق افغانستان امیری، عبدالرحمان خان و بریتانیا وکیلی هنری مرتیمر دیورند اۉرته‌سیده‌گی کېلیشوو اساسیده چیزیلگن بۉلیب، او ایکی تامان نینگ تأثیر دایره‌لرینی انیقلب بېرگن اېدی.
