افغانستان؛ آته‌لر سایه‌سیده سیاست
انسانیت جمعیتلری تاریخی و اجتماعی تکامللش باسقیچلری جهتیدن بیر خیل اېمس. بو جمعیتلرده صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لر، سیاسیدن تارتیب، اجتماعی، مدنی، صنعت و علمی فعالیتگه قدَر اولرنینگ اۉسیش و رواجلنیش درجه‌سینی عکس اېتتیره‌دی. رواجلنیشدن آلدینگی باسقیچده تورگن جمعیتلرنینگ اکثریتی اجتماعی سلسه مراتب و کوچلرنینگ جایلشووی نقطه‌ی نظریدن آته سالار جمعیتلر نامی آستیده انیقلنه‌دی. آته‌سالارلیک جمعیتلر دېگنده انسان نینگ اۉزیگه خاصلیگی حلی تن آلینمه‌گن، یشاووچیلرنینگ کۉپچیلیگی اۉز فایده و ضررلرینی تۉغری اجره‌ته آلمه‌یدیگن یېتوک اۉسمیرلر حسابلنیب، اولرنینگ وقیم و نظارتچیلری بۉلیشی شرط بۉلگن جمعیتلر توشونیله‌دی. یشاووچیلرنی سرپرستلیک قیله‌یاتگنلر اۉز فرزندلری اوچون آته نینگ رۉلیگه اېگه، اما آته‌لیک عنایتی بیلن باغلیق بۉلیشی ممکن بۉلگن عنعنوی رۉل، لېکن باله اوچون بېلگیلنگن حقوقلرنی اۉز ایچیگه آلمه‌یدی. بونده‌ی جمعیتده فرزند کۉریش نینگ اۉزی آته‌لرنینگ مقصد و رېجه‌لرینی عملگه آشیریش واسطه‌سی دیر، چونکه باله‌لرنینگ سانی کۉپلیگی ایشچیلر، عسکرلر و خدمت کۉرسه‌تووچیلر نینگ کۉپه‌ییشینی انگله‌ته‌دی. باله حقوقی شخص صفتیده زمانه‌وی دورگه تېگیشلی ینگی توشونچه بۉلیب، بو رواجلنگن مملکتلرده فرزند کۉریش جریانیده سېمنتیک اۉزگریشلرنی کېلتیریب چیقرگن عامللردن بیری دیر؛ شونده‌ی قیلیب، آته-آنه‌لر فرزند کۉریشدن آلدین اۉز عایله‌لریگه ینگی حقوقی شخص نینگ کیریشیگه تیارگرلیک کۉریشلری و اونگه نسبتاً اۉزلری نینگ حقوقی و معنوی مجبوریه‌تلرینی بجریشلری شرط.
آته‌سالارلیک جمعیتلرده حاکمیت و اجتماعی موقعگه اېریشیش یۉلی آته‌لیک اۉرنیگه قۉییلگن حکمدارلرگه عمومی و تۉلیق بۉیسونیش و اۉز حاکمیتینی شونده‌ی مناسبتلر اساسیده عملگه آشیره‌دی. دانا و قدرتلی آته‌سالارلیک حاکمیتلرنینگ پستلیگینی قبول قیلیش، اېرگشیشنی قبول قیلیش، تنقید قیلیشدن سقلنیش و اوستونلیگینی تن آلیش بونده‌ی جمعیتلرده گروهلی فکرلش تیزیمی نینگ بیر قِسمی دیر. بونده‌ی اجتماعی توزیلمه‌ده تنقیدی فکرلش توغیلمه‌یدی و ایجادکارلیک و ینگیلیک اۉزی نینگ مینیمال درجه‌سیگه یېته‌دی، ینگیلیک و مودرنیزم اېسه اېسکی آته‌سالارلیک توزوم نینگ توگه‌شیدن دلالت بېریشی ممکن بۉلگن سیگنال صفتیده قبول قیلینه‌دی. بونده‌ی جمعیتده ترقیات و ترقیات نینگ یۉلی هېچ بیر سبب‌سیز بویروقلرنی تینگلش، اطاعت قیلیش و بجریش دیر، گرچه بو اېرگشیش و امر قیلیش حرمت، آداب، خوش‌نمالیک و عالی تعلیم کبی جاذبه‌لی سرلوحه‌لر آستیده یاریتیلگن. بو زمانه‌وی جمعیتلرده حرمت و خوش‌نمالیک یۉقلیگینی انگله‌تمه‌یدی، لېکن زمانه‌وی جمعیتلرده بو خصوصیتلرنی اۉلچش ممکن بۉلگن معیار بو اصولنی جزادن قۉرقیب اېمس، بلکه مستقللیک و اۉزینی اۉزی تأمینلش بیلن قبول قیله‌دیگن آدملرنینگ اېرکین تنلاوی دیر.
افغانستان حلی رواجلنیشدن آلدینگی باسقیچده و اونده آته‌سالارلیک مدنیت حلی هم مهم رۉل اۉینه‌یدی و بو جمعیتده‌گی سیاست آته‌سالارلیک ترتیبنی ینه‌ده انیقراق عکس اېتتیره‌دی. سیاسی حزبلرنینگ بوگونگی دنیاگه منسوب زمانه‌وی حادثه صفتیده شکللنگنیگه یریم عصردن کۉپراق وقت اۉتگن بۉلسه-ده، لېکن سیاسی حزبلرنینگ اۉزلری آته‌سالارلیک وضعیتنی قَیته تیکلشگه یاردم بېردیلر و نتیجه‌ده بو حزبلر یېتکچیلری آته-بابالریگه ایلندیلر. قبیله، اولرنینگ بعضیلری حقوقیگه اېگه او هېچ قنده‌ی سوالگه اېگه اېمس و اولرنی جوابگرلیککه و جواب بېریشگه مجبور قیله آلمه‌یدی. وظیفه‌لرنی تقسیملش و ایش ترتیبیده بوروکراتیک رۉل اۉینش اۉرنیگه، حزب بروکراتیک کۉپراق آته سالارلیک حکمرانلیک هرمینی قَیته قوریش دیر و یوقاریده‌گیلر گُللب-یشنه‌گن و ماورایی شکوه شان-شرفگه اېگه بۉلیشگه حرکت قیلیشه‌دی. بو هرم نینگ اېنگ یوقاری پاغانه‌سیگه قۉییلگن آدمنی آسان‌گینه دانا رهبر و ذکّا رهبر دېب اتشه‌دی و اونگه قره‌ب خوش‌آمدگۉی‌لیک تۉلقینی آقه‌دی. بو مدنی-سیاسی شرایطده «بابا» سۉزی علیحده معناگه اېگه بۉلیب، هر کیم نینگ کیمگه دیر حرمتینی کۉرسه‌تیش اوچون اونی خلق باباسی دېییشه‌دی. بعضی سیاسی اربابلرنینگ ایزداشلری اونینگ نامیگه بابا پیشوند قۉشیب، غرور بیلن اونی سیاسی آته‌سی دېب بیلیشه‌دی.
یریم عصرلیک سیاسی اۉزگریشلردن سۉنگ، اېندیلیکده افغان سیاستچیلری نینگ بیر نسلی سیاستدن کېتماقده و بو ساحه‌ده اۉز فعالیتینی دوام اېتتیریش ایسته‌گی کوچلی بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، ضعیفلیگی و بیولوجیک فرسایش اولر اوچون خیرلشوو قۉنغیراغینی چله‌دی. لېکن اولر نینگ کېتیشی یاکه چېکینیشی سیاسی اۉیین قاعده‌لری نینگ اۉزگریشی و آته‌سالارلیک توزوم نینگ اۉزگریشینی انگله‌تمه‌یدی، عکسینچه، اولر اۉز فرزندلری نینگ اۉرنینی اېگه‌للشگه، اولرنینگ یېتکچی بۉلیشیگه یۉل آچیشگه حرکت قیلماقده‌لر. جمهوریت نینگ قوله‌شی سببلریدن بیری سیاستچیلرنینگ بیر قِسمی نینگ افغانستان سیاسی میدانیگه اۉزلری نینگ سادّه باله‌لرینی سینگدیریشگه اورینیشی بۉلیب، اولر ینه‌ده قابلیبلی و مناسب آدملرنینگ اۉرنینی اېگه‌للب، یخشیراق استعدادلر نینگ کېلیشیگه یۉل قۉیمه‌یدیلر. بو نه‌فقط طالبان نینگ مخالف(جبهه)سیده ایمس، بلکه بو گروهده هم ملا عمرنینگ اۉغلی و جلال‌الدین حقّانی نینگ اۉغیللری آته‌سی نینگ آدرسیدن تنیلگن و بو گروهده اۉز اۉرنینی تاپگن.
آته‌لر سایه‌سیده‌گی سیاست و اولرنینگ مراجعتلریگه باریش افغانستان سیاستی بولیمی نینگ بیر قِسمیگه ایلندی و بو بعضاً قره‌مه-قرشیلیکلرگه آلیب کېله‌دی. چونکه باله‌لر اصلیده آته‌لری دوریدن آزمی-کۉپ فرق قیله‌دیگن باشقه دور و دورده اۉسگن و شونینگ اوچون اولر آته‌لری نینگ اصل نسخه‌سیگه کۉره فوتوکاپی بۉله آلمه‌یدیلر. باشقه تاماندن، اولر اۉزلری نینگ سیاسی و اجتماعی اۉزیگه خاصلیگینی آته‌لریدن آلگن و اولرگه مستقل شخصنی بېره‌دیگن مخصوص ملَکه‌گه اېگه اېمسلر. اولرنینگ آته‌لری هېچ بۉلمه‌گنده واقعه‌لرنینگ پست-بلندلیکلریدن موفقیتلی اۉتیب، کمچیلیکلری و خطالریگه قره‌مه‌ی، نام و اۉز اۉرنیگه اېگه بۉلیش مهارتیگه اېگه اېدیلر. فرزندلری اېسه، عکسینچه، آته‌سی نینگ اسمینی آلیب تشله‌سنگ، سیاست عالمیده شایسته‌گی نطقه نظردن اولرگه هیچ قنده سرمایه قالمه یدی و شخصی قابلیتلری هم او درجه ده ایمسکه اوز کوچلریگه تیه نیب سیاست عالمیده کورشسه‌لر. بوندن تشقری، اولرنینگ بیر قِسمی آته‌لری مایل بۉلگن مفکوره و غایه‌لرگه ایشانمه‌یدی و سیاستگه شو یول آرقلی کیریب کېلگن، لېکن عملده بونده‌ی بۉلیشی نینگ علاجی بۉلمه‌گن و اۉزلری نینگ اجتماعی-سیاسی غایه‌لری، دېب اۉیلشه‌دی. غایه‌گه ایشانمه‌یدیگنلر اونی کوچ و قوّت بیلن حمایه قیله آلمه‌یدی، نتیجه‌ده اصل و موفقیتلی سیاستچی بۉله آلمه‌یدی. حقیقی سیاستچی – بو اۉزی اېریشگن و ایشانگن نرسه‌سینی حمایه قیله‌دیگن و اونی جسارت بیلن حمایه قیله‌دیگن کیشی.
جمهوریت نینگ قوله‌شی افغانستان سیاستیگه تطبیق اېتگن اوزلوکسیزلیک اېسکی و اېسکیرگن سیاستچیلرنی اۉز-اۉزیدن سوپوریب تشلش و جنگچیلر، فعاللر و سیاستچیلر نینگ ینگی نسلنی پیدا بۉلیشی و سیاست نینگ ینگی مۉدلی پیدا بۉلیشی اوچون امکانیت یره‌تدی. اما بونده‌ی اۉزگریش سیاسی خلق نینگ آته-بابا سایه‌سیدن خلاص بۉلیشینی، اۉز دوریگه، زمانداش اولادیگه ماس یۉل تنلشینی تقاضا اېته‌دی. افغانستان نه‌فقط فردی درجه‌ده، بلکه جماعه‌وی درجه‌ده هم آته‌سالارلیک سیاستدن، «بابا» اۉقی اطرافیده ایلنیشدن خلاص بۉلیشی کېره‌ک. قدیمگی فارس ادبیاتیده رستم و سهرا‌ب اۉرته‌سیده‌گی قره‌مه-قرشیلیک و مسیحی ادبیاتیده سماوی آته نینگ صلیب نینگ خاچگه میخلنیشی حقیده‌گی میفالاگیک حکایه‌لر رمزی معناده آته و اۉغیل اۉرته‌سیده‌گی انه شو قره‌مه-قرشیلیکنی و اولر نینگ بیر-بیریدن اجره‌لیشینی افاده‌له‌یدی. هر بیر یشاوچیسی نینگ فردیت و مستقللیگینی تن آلگن جمعیتلر آته‌سالارلیک بیلن خیرلشه‌دی و شوندن کېین‌گینه اولر اۉز یۉلینی مسوولیت بیلن تنلب، اۉز تقدیرینی آنگلی روشده شکللنتیره‌دی.
