افغانستان عیاللری و قیزلری؛ کولدن قَیته کۉتریلگن ققنوسلر
فاطمه محبی
هلی هم ۲۰۲۱-ییل ۱۵-اگوستدن کېین افغانستان قیزلری و عیاللری حیاتیگه توشگن چېکلاولر، قیینچیلیکلر، درد و عذابلر حقیده دایما گپیریب کېلینماقده. هر یېرده عیاللر و قیزلر اېنگ اساسی حقوقلریدن محروم قیلینگنی اېسلهتیلهدی؛ اولر نه اۉقی آلهدی، نه ایشلش و قرار قبول قیلیش حقوقیگه اېگه. اما بو واقعهنینگ باشقه بیر جهتی کۉپچیلیکنینگ نظریدن چېتده قالهیاتگنگه اۉخشهیدی: افغانستان عیاللرینینگ ققنوسگه خاص کوچی و خصوصیتی. گرچه معمالر و چېکلاولر تۉلقینی کوچهییب بارهیاتگن بۉلسهده، بیز دایما اۉسیش و اۉزینی رۉیابگه چیقریش حالتلریگه هم گواه بۉلیب کېلماقدهمیز. کون سایین محیط بۉغووچی توس آلهیاتگنیگه قرهمهی، عیاللر و قیزلر نهفقط افغانستاندن تشقریده، بلکه مملکت ایچیده هم قرشیلیک کۉرسهتیش اوچون جسارت نمایان اېتماقده. اولر چېکلاولرگه قرهمهی، دوام اېتیش یۉلینی تاپماقده؛ قلمنی قۉلدن قۉیمهیدی، کتاب اۉقیدی و اۉرگنیش همده یازیش آرقهلی اۉز آوازینی تیریک سقلهیدی.
دایما افغانستان عیاللری و قیزلری قملیب قالگن، دېییلهدی، اما اولرنینگ اۉشه قماقنینگ اۉزیدن قندهی قیلیب اوینی مکتبگه، خانهنی ایش ادارهسیگه، قلمنی اېسه ناراضیلیک آوازیگه ایلنتیرهیاتگنیگه کمراق اعتبار قرهتیلهدی. بو چېکلاولر اولر اوچون امکانیت بۉلگن دېگنی اېمس. هېچ قندهی محروملیک امکانیت اېمس؛ امکانیت عیاللر و قیزلر موجود محروملیک قرشیسیده اۉزلری اوچون یرهتگن نرسهدیر.
اگر بیر قیزنینگ مکتب اېشیگی یاپیلگن بۉلسه، او کتابینی یاپمهدی. اگر بیلیم یورتی اوندن تارتیب آلینگن بۉلسه، اونینگ بیلیم آلیشگه بۉلگن چنقاقلیگی یۉقالمهدی. اگر ایشگه کیریش یۉلی تۉسیلگن بۉلسه، او تسلیم بۉلمهدی و باشقه یۉل ایزلشگه حرکت قیلدی. اگر اونینگ آوازینی اۉچیریشگه اورینیشگن بۉلسه، اونینگ قلمی آوازگه ایلندی. بو افغانستان عیاللری حکایهسینینگ یشیرین قِسمیدیر؛ «محروملیک»که حیاتلرینینگ سۉنگگی جملهسیگه ایلنیشیگه یۉل قۉیمهگن عیاللر حکایهسیدیر.
اولر هر سفر بیر اېشیک یاپیلگنده، کلکین ایزلهدیلر، اگر کلکین بۉلمسه، دېوار ایچیدن بیر تیرقیش آچدیلر. اویلرده تعلیم بېردیلر، کیچیک بیزنسلر یۉلگه قۉیدیلر، آنلاین ایشلهدیلر، یازدیلر و اۉز حقوقلری همده باشقه عیاللرنینگ حقوقلری حقیده گپیردیلر. بو حرکتلرنینگ کۉپی کیچیک کۉرینیشی ممکن، اما عیالنی جماعت مکانیدن چیقریب تشلش و اویده قالدیریشگه اورینیلهیاتگن جمعیتده هر بیر کیچیک قدم کتّه معناگه اېگه بۉلیشی ممکن.
شوندهی اېکن، اگر امکانیت حقیده گپیرهدیگن بۉلسک، بو ۱۵-اگوست عیاللرگه بېرگن امکانیت دېگنی اېمس؛ عکسینچه، اۉشه کونی عیاللر و قیزلرنینگ کۉپلب امکانیتلری تارتیب آلیندی. گپ عیاللر موجود محروملیک قرشیسیده اۉز کوچلی قۉللری بیلن یرهتگن امکانیتلر حقیده بارماقده. افغانستان عیاللرینینگ حقیقی کوچی عیناً شو یېرده نمایان بۉلهدی. اولر چېکلاولرنینگ اۉزلرینی چېکلب قۉییشیگه یۉل قۉیمهدیلر. چېکلاولر قرشیسیده کوچلی و ثابت توردیلر. هه، اولر بو کونلرده بیلیم یورتیگه باره آلمهیدی، اما قهیېرده بۉلمهسین، بیلیمنینگ قدرینی انگلهیدی. شونینگدېک، اولر رسمی ایشگه اېگه بۉله آلمهیدی، بیراق اۉز امکانیتلریدن فایدهلنیب، حیاتلرینی ترتیبگه ساله آلهدی. اولر اویده، کتاب صحیفهلری آرهسیده، کمپیوتر صحیفهسی آرتیده، تعلیم بېریش اوچون مۉلجللنگن کیچیک خانهده، اوستاخانهده و ینه مینگلب باشقه شکللرده یشهشده و بنیاد اېتیشده دوام اېتماقده.
بو قرشیلیک بیزنی مسألهنینگ ماهیتیدن چلغیتمسلیگی کېرهک؛ یعنی عیاللر قرشیلیگی حقیده شوندهی گپیرمسلیگیمیز کېرهک که اولرنینگ حیاتیگه قۉییلگن چېکلاولر عادتی حالدېک کۉرینسین. اویده تعلیم آلهیاتگن عیالنینگ حالتی اونینگ مکتب و بیلیم یورتیگه باریش حقوقینینگ اۉرنینی باسه آلمهیدی. اونینگ کیچیک بیزنسی اېرکین محنت قیلیش حقوقینینگ اۉرنینی باسه آلمهیدی و اونینگ قرشیلیگی محروملیکنی قبول قیلیش اوچون بهانه بۉلمسلیگی کېرهک؛ عکسینچه، عیناً شو قرشیلیک بیزگه اولرنینگ اولکن صلاحیتینی اېسلهتیشی کېرهک.
شونی بیلیشیمیز کېرهک که افغانستان عیاللرینینگ ققنوس بۉلیشی آلاونی سېویش دېگنی اېمس؛ کولنی مدح اېتیش هم اېمس. ققنوس بۉلیش آلاو یېتیب کېلگنیده هم انساننینگ ایچیده همه نرسه توگهشیگه یۉل قۉیمهیدیگن نیمهدیر قالیشی دېمک دیر. افغانستان عیاللری فېنیکسدیر، چونکه اولر یانیشنی تنلهگنی اوچون اېمس، بلکه حیاتلریگه توشگن آلاوگه قرهمهی، ینه باش کۉتریشنی تنلهیاتگنی اوچون. اولر تسلیم بۉلمهگن و هر بیر بۉراندن کېین کولدن ینه قَیته کۉتریلماقده.
شونی بیلیشیمیز کېرهک که اولر امکانیتنی چېکلاولردن آلمهگن؛ چېکلاولر قرشیسیده امکانیت یرهتگن. بلکه بو ۱۵-اگوستنینگ اېنگ مهم حکایهسی دیر؛ اونده افغانستان عیاللری فقط معین وضعیتنینگ قربانلری اېمس، بلکه اولرنی اۉچیریش اوچون قیلینگن برچه اورینیشلرگه قرهمهی، هنوز بنیاد اېتهیاتگن، اۉرگنهیاتگن، یازهیاتگن، فکرلهیاتگن و باشقهچه کېلهجک اوچون کورهشهیاتگن انسانلردیر. اگر طالبان اېشیکلرنی یاپگن بۉلسه، افغانستان عیاللری حکایهسی یاپیق اېشیکلر حکایهسی اېمس؛ بو اۉشه اېشیکلر آرتیده همان کېلهجک کلیتینی قۉلیده توتیب تورگن عیاللر حکایهسیدیر.
