کسللیک و امکانیتسیزلیک آره‌سیده؛ سرطان بیلن کوره‌شه‌یاتگن عایله‌لر قصه‌سی
ایلیا
سرطان کسللیگیگه چلینگن بېمارلر‌نینگ اَیریم عایله‌لری اَیتیشیچه، دولت شفاخانه‌لری‌نینگ اَیریملریده اوشبو کسللیکنی تشخیصلش و دوالش بۉلیملری فعالیت یوریته‌یاتگنیگه قره‌مه‌ی، کیموتراپی امکانیتلری همده سرطاننی دوالش بۉییچه باشقه اختصاص‌لشگن خدمتلر هنوز چېکلنگن. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، رادیوتراپی خدمتلری‌نینگ یۉقلیگی، طبی اسکونه‌لر، ضرور دارو-درمانلر و اوشبو ساحه متخصصلری‌نینگ یېتیشمسلیگی بېمارلرنی دوالش جریانینی جدّی معمالرگه دچار قیلگن.
بو عایله‌لر ۸صبح گزېته‌سیگه اَیتیشلریچه، سرطان بېمارلری اوچون ضرور بۉلگن اَیریم دوالش اصوللری مملکت ایچیده موجود اېمس و اولر دوالنیشنی دوام اېتتیریش اوچون قۉشنی دولتلرگه باریشگه مجبور. بیراق ویزه آلیشده‌گی معمالر همده دوالنیش‌نینگ یوقاری خرجتلری بو امکانیتنی هم کۉپلب عایله‌لر اوچون مشکللشتیرگن.
اولر‌نینگ اَیتیشیچه، کابل و اَیریم ولایتلرده، جمله‌دن هراتده، سرطاننی تشخیصلش و دوالش امکانیتلری باشقه حدودلرگه نسبتاً یخشیراق. اما کۉپلب ولایتلرده بېمارلر حتا اوشبو کسللیکنی تشخیصلش و دوالش‌نینگ اېنگ عادی خدمتلریدن هم فایده‌لنه آلمه‌یپتی. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، سرطان بېمارلری اوچون ضرور بۉلگن اَیریم دارولر بازارده تاپیلمه‌یدی یاکه موجود بۉلگن تقدیرده هم اولر‌نینگ یوقاری نرخی عایله‌لر‌نینگ خرید قیلیشیگه تۉسقینلیک قیله‌دی.
بو عایله‌لر آگاهلنتیریشیچه، اوشبو وضعیت‌نینگ دوام اېتیشی دوالش جریانی‌نینگ باشلنیشینی کېچیکتیریب، اَیریم بېمارلر‌نینگ ساغلیغی ینه‌ده یامانلشیشیگه سبب بۉلماقده. اولر طالباندن سرطاننی تشخیصلش و دوالش امکانیتلرینی، اینیقسه کیموتراپی، رادیوتراپی خدمتلری همده اختصاص‌لشگن دارو-درمانلردن فایده‌لنیش امکانیتلرینی مملکت بۉیلب کېنگه‌یتیریشنی سۉره‌ماقده.
غزنی ولایتی اهالیسیدن بیری بۉلگن سیدمحمد رحیمی، آنه‌سی سرطان کسللیگیگه چلینگنینی اَیتیب، مملکتده‌گی سرطاننی دوالش امکانیتلری، اینیقسه کیموتراپی، خدمتلری چېکلنگنیدن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، کیموتراپی کبی اختصاص‌لشگن سرطاننی دوالش خدمتلری بېمارلر‌نینگ احتیاجینی قاندیره‌دیگن درجه‌ده موجود اېمس و بو حالت بېمارلرنی دوالش جریانینی جدّی قیینچیلیکلرگه دچار قیلماقده.
جناب رحیمی قۉشیمچه قیلیشیچه، آنه‌سی قریب تۉقّیز آیدن بېری کابلده‌گی تورلی شفاخانه‌لرده دوالنماقده، بیراق امکانیتلر‌نینگ یېتیشمسلیگی و کسللیک‌نینگ کوچه‌ییشی سببلی اونینگ ساغلیغی کوندن-کونگه آغیرلشماقده. اونینگ اَیتیشیچه، شفاکارلر آنه‌سینی دوالنیشنی دوام اېتتیریش اوچون قۉشنی دولتلردن بیریگه یوباریشنی توصیه قیلگن، بیراق ویزه آلیشده‌گی قیینچیلیکلر و دوالنیش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی عایله‌سینی بو امکانیتدن محروم قیلگن.
غزنی بو یشاوچیسی شونده‌ی دېیدی: «آنه‌م سیدیک پوفه‌گی سرطانیگه چلینگن. تخمیناً تۉقّیز آیدن بېری اونی بیر شفاخانه‌دن باشقه‌سیگه آلیب یوریبمیز. بیر مدت علی جناح شفاخانه‌سیده، کېین اېسه جمهوریت شفاخانه‌سیده یاتدی، حاضر هم اۉشه یېرده دوالنماقده. دوالنیشگه قره‌مه‌ی، سرطان استه-سېکین اونینگ بویره‌کلرینی هم ایشدن چیقردی و احوالی جوده آغیرلشدی.»
کابول اهالیسیدن بیری بۉلگن شمیلا (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، اونینگ اکه‌سی قان سرطانیگه چلینگن و افغانستانده اوشبو کسللیکنی دوالش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنلیگی عایله‌سینی جدّی معمالرگه دچار قیلگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اولر دوالنیشنی دوام اېتتیریش اوچون کتّه مبلغ صرفلب، اکه‌سینی خارجگه آلیب چیقیشگه مجبور بۉلیشگن. اونینگ اَیتیشیچه، حتا قان سرطانی بیلن آغریگن بېمارلر اوچون ضرور بۉلگن اَیریم دارولرنی هم افغانستانده تاپیش جوده قیین و اَیریم حاللرده نرخی‌نینگ یوقاریلیگی یاکه موجود اېمسلیگی سببلی اولرگه اېریشیش مشکل.
شمیلا شونده‌ی دېیدی: «سرطاننی تشخیصلش اوّلگیگه قره‌گنده یخشیلنگن و شفاکارلر هم حرکت قیلماقده، اما هلی هم یېترلی دوالش امکانیتلری یۉق و بو ساحه‌گه کۉپراق سرمایه کیریتیلیشی ضرور. اکه‌م قان سرطانیگه چلینگن و امکانیتلر چېکلنگنلیگی سببلی اونی دوالش خرجتلری جوده یوقاری بۉلدی. افغانستانده بو تورده‌گی سرطاننی دوالش اوچون ضرور امکانیتلر موجود اېمس. حتا دوالنیش خرجتلرینی قاپلش اوچون مال-ملکیمیزنی هم ساتدیک، بیراق اکه‌م‌نینگ احوالی کوندن-کونگه آغیرلشماقده و یوزی‌نینگ رنگی تاباره سرغه‌یماقده. نیمه قیلیشنی بیلمه‌یمیز؛ بیر تاماندن ایشسیزلیک و اقتصادی معمالر، ایکّینچی تاماندن اېسه کسللیک و مملکت ایچیده دوالش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی. بیز‌نینگ یگانه امیدیمیز الله‌نینگ مرحمتیده‌دیر.»
کابل‌نینگ ینه بیر فقراسی نصرت‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستانده سرطاننی تشخیصلش و دوالش امکانیتلری جوده چېکلنگن و بېمارلر‌نینگ احتیاجیگه ماس کېلمه‌یدی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «افسوس که افغانستانده سرطاننی تشخیصلش امکانیتلری جوده کم. اگر مملکتده‌گی وضعیتنی باشقه دولتلر بیلن تققاسلسه‌ک، تشخیص و دوالش قابلیتی جوده پست. سۉنگگی پیتلرده سرطان بېمارلرینی دوالش اوچون شفاخانه تشکیل اېتیلگن بۉلسه-ده، اونینگ قابلیتی هلی تۉلیق اېمس و بېمارلر‌نینگ احتیاجینی قاندیره آلمه‌یدی. شو سببلی سرطان کسللیگیگه چلینگنلر دوالنیش جریانیده کۉپلب معما و قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده.»
شو بیلن بیرگه، سرطاننی نظارت قیلیش ملی دستوری (NCCP)گه قره‌شلی سرطاننی تشخیصلش و دوالش شفاخانه‌سیده ایشله‌یاتگن اَیریم شفاکارلر مملکتده‌گی سرطاننی دوالش خدمتلری حالتی حقیده تورلیچه فکر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیریملری اوشبو مرکزده کیموتراپی و سرطان جراح‌لیک‌لری مقبول درجه‌ده همده منطقه ستندردلریگه یقین طرزده کۉرسه‌تیله‌یاتگنینی اَیتسه، باشقه‌لری زمانه‌وی اسکونه‌لر و ینگی دوالش اصوللرینی رواجلنتیریش اوچون کۉپراق سرمایه ضرورلیگینی تأکیدله‌یدی.
بو شفاکارلر افغانستان‌نینگ اَیریم آلیس ولایتلریده سرطاننی تشخیصلش و دوالش بۉییچه اختصاص‌لشگن مرکزلر‌نینگ یۉقلیگی همده رادیوتراپی خدمتلری‌نینگ چېکلنگنلیگینی بېمارلر اوچون اساسی معمالردن بیری دېب بیله‌دی. شونگه قره‌مه‌ی، اولر سرطان دارولری‌نینگ کېنگ کۉلمده یېتیشمسلیگی حقیده‌گی دعوالرنی رد اېتیب، بېمارلر اوچون ضرور دارولر‌نینگ اکثریتی موجودلیگینی اَیته‌دی.
سرطاننی نظارت قیلیش ملی دستوریگه قره‌شلی سرطاننی تشخیضلش و دوالش شفاخانه‌سی شفاکارلریدن بیری سمیرا شهیر رحیمی اَیتیشیچه، حاضرده اوشبو مرکزده کیموتراپی و سرطان بیلن باغلیق جراحلیک عملیاتلری مقبول درجه‌ده همده اېران، هندوستان و پاکستان کبی منطقه دولتلری ستندردلریگه یقین طرزده عملگه آشیریلماقده. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، رادیوتراپی و کیمورادیوتراپی خدمتلری هلی افغانستانده کېنگ یۉلگه قۉییلمه‌گن و بېمارلر بونده‌ی دوالش اصوللرینی آلیشده چېکلاولرگه دوچ کېلماقده. بو شفاکار اَیریم دارو-درمانلر و طبی اسکونه‌لر یېتیشمسلیگینی هم تن آلیب، بو معما اینیقسه کۉکره‌ک بېزی سرطانی و بچه‌دان بۉینی سرطانینی دوالشده کۉپراق سېزیله‌یاتگنینی اَیته‌دی.
اونینگ اَیتیشیچه، ناروی و دانمارک کبی اروپا دولتلریده آنکولوژی ساحه‌سیده فعالیت یوریته‌یاتگن اَیریم افغان شفاکارلری وقتی-وقتی بیلن افغانستانگه کېلیب، اۉز تجربه و بیلیملرینی محلی شفاکارلر بیلن بۉلیشماقده.
رحیمی شونده‌ی دېیدی: «مملکتده کیموتراپی ستندرد اساسده موجود و سرطان عملیاتلری هم مقبول درجه‌ده، منطقه ستندردلری درجه‌سیده عملگه آشیریلماقده. بیزده ناروی و دانمارک‌دن کېله‌دیگن سرطان جراحلیگی بۉییچه متخصصلر بار و اولر اۉز تجربه همده بیلیملرینی بیز بیلن بۉلیشه‌دی. جمله‌دن، آنکولوژی ساحه‌سیده ایشله‌گن نعیمی و احمد ضیا افغانستانگه کېلیب، اۉز بیلیم و تجربه‌لرینی محلی شفاکارلرگه اۉتکزیشگه حرکت قیلماقده. شونینگدېک، یاش متخصصلرنی عیاللر سرطانی یۉنه‌لیشیده تیّارلش و افغانستاندهگی ساغلیقنی سقلش خدمتلری صلاحیتینی آشیریش بۉییچه هم ایشلر دوام اېتماقده.»
سرطاننی نظارت قیلیش ملی دستوریگه قره‌شلی سرطاننی تشخیصلش و دوالش شفاخانه‌سی‌نینگ ینه بیر شفاکاری رحیم‌الله سلطانی، اَیتیشیچه، مملکت‌نینگ اَیریم شهرلریده سرطاننی دوالش خدمتلری معلوم درجه‌ده کۉرسه‌تیله‌یاتگن بۉلسه-ده، بو خدمتلر حلی طلب درجه‌سیده اېمس و اولرنی رواجلنتیریش اوچون کۉپراق سرمایه ضرور.
جناب سلطانی قۉشیمچه قیلیشیچه، کۉپلب آلیس ولایتلرده سرطاننی تشخیصلش و دوالش بۉییچه اختصاص‌لشگن مرکزلر‌نینگ یۉقلیگی بېمارلر اوچون اساسی معمالردن بیری حسابلنه‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، هر کونی تخمیناً ۱۰۰–۲۰۰ نفر بېمار کیموتراپی خدمتینی آلیش اوچون اوشبو مرکزگه مراجعت قیله‌دی. اما رادیوتراپی خدمتلری هلی افغانستانده موجود اېمس و اَیریم بېمارلر، اینیقسه کسللیک‌نینگ آغیر باسقیچلریده، اوشبو خدمتلر یۉقلیگی سببلی دوالنیشنی دوام اېتتیریش اوچون باشقه دولتلرگه باریشگه مجبور بۉلماقده.
بو شفاکار شونده‌ی دېیدی: «نور بیلن دوالش یاکه رادیوتراپی ساحه‌سیده افغانستان مملکت مقیاسیده ضرور امکانیتلرگه اېگه اېمس. اوزاق و کم رواجلنگن کۉپلب ولایتلرده سرطان کسللیگینی ستندردلر اساسیده دوالش خدمتلرینی تقدیم اېته آله‌دیگن بیرارته هم اختصاص‌لشگن مرکز موجود اېمس.» او سرطاننی دوالش بۉییچه اختصاص‌لشگن مرکزلر یېتیشمسلیگی، اوشبو کسللیکنی تشخیصلش و جراحلیک یۉنه‌لیشلریده شفاکارلر همده ملَکه‌لی متخصصلر کملیگی، اهالی‌نینگ ساغلیق بۉییچه خبردارلیک درجه‌سی پستلیگی و اَیریم صفتلی دارو واسطه‌لری‌نینگ یېتیشمسلیگینی افغانستاندهگی سرطان بېمارلری دوچ کېله‌یاتگن مهم معمالر قطاریده سنه‌یدی.
جناب سلطانی قۉشیمچه قیلیشیچه، کۉکره‌ک بېزی سرطانی، تېری سرطانی، ایچک سرطانی و اَیریم قان سرطانلری کبی بعضی سرطان تورلری اۉز وقتیده انیقلنسه، افغانستانده دوالش ممکن. اما جگر سرطانی و آش‌قازان آستی بېزی سرطانی کبی مرکّبراق سرطان تورلری بۉییچه اختصاص‌لشگن جراحلر‌نینگ یۉقلیگی همده رادیوتراپی خدمتلری‌نینگ چېکلنگنی بېمارلرنی دوالش جریانینی قیینلشتیرگن.
جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی معلوماتلریگه کۉره، رادیوتراپی سرطاننی دوالش‌نینگ اساسی اصوللریدن بیری بۉلیب، اونده یوقاری انرژیلی نورلر یاردمیده سرطان حجره‌لرینی یۉق قیلیش یاکه اولر‌نینگ اۉسیشی و ترقه‌لیشی‌نینگ آلدینی آلیش مقصد قیلینه‌دی. بو اصولده نورلر مقصدلی روشده سرطان ضررله‌گن قِسمگه یۉنه‌لتیریله‌دی، شونده سرطان حجره‌لری ضررلنه‌دی و امکان قدَر تنه‌ده‌گی ساغلام حجره‌لر سقلب قالینه‌دی.
کیموتراپی هم سرطاننی دوالش اصوللریدن ینه بیری بۉلیب، اونده سرطان حجره‌لری‌نینگ اۉسیشینی تۉخته‌تیش یاکه اولرنی یۉق قیلیش اوچون مخصوص دارو واسطه‌لریدن فایده‌لنیله‌دی. بو دارولر قان آقیمی آرقه‌لی تنه‌‌نینگ تورلی قِسملریگه یېتکزیله‌دی و تېزراق اۉسه‌دیگن سرطان حجره‌لرینی نشانگه آله‌دی.
بوندن آلدین جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی (WHO) افغانستاندهگی سرطان بېمارلری جدّی دوالش معمالریگه دوچ کېله‌یاتگنینی بیلدیرگن اېدی. تشکیلات‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، دارو واسطه‌لری، کسللر ا‌ۉرینلر و اختصاص‌لشگن طبی امکانیتلردن فایده‌لنیش چېکلنگنیگه قره‌مه‌ی، مملکتده‌گی سرطان بېمارلری سانی موجود دوالش خدمتلری صلاحیتیدن کۉپراق دیر.
