طالبان سایه‌سیده‌گی باله‌لیک؛ قۉرقوو و خواطردن تارتیب ترورچیلیک قره‌شلرگه اېگه کېله‌جک اولاد‌نینگ شکللنیشیگچه
آدرینا بهزاد
بعضی تحلیلچیلر‌نینگ اَیتیشیچه، جسمانی، روحی و تفکر رواجلنیشی‌نینگ تورلی باسقیچلرینی طالبان حکمرانلیگی آستیده اۉتکزه‌یاتگن باله‌لر حیاتلری‌نینگ برچه جبهه‌لریده طالبانچه تفکر تأثیریگه اوچره‌ماقده. اولر‌نینگ فکریچه، طالبان‌نینگ دنیاقره‌شی، اینیقسه، دین حقیده‌گی تلقینلرینی باله‌لرگه سینگدیریش مملکت کېله‌جگی اوچون هلاکتلی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن. اوشبو تحلیلچیلر‌نینگ فکریچه، حاضرگی وضعیت دوام اېتسه، افغانستان کېلگوسی ییللرده بوگونگیدن هم کېسکینراق ترورچی قره‌شلر و قطعی اعتقادلر تأثیریده شکللنگن اۉسمیرلر و یاشلر اولادیگه دوچ کېلیشی ممکن.
بیلیم یورت اۉقیتووچیسی شکیب (مستعار) شونده‌ی دېیدی: «اساسی معما شونده‌کی، طالبان اۉزی‌نینگ برچه سیاستلرینی دین و اسلام نامی آستیده آدملرگه تقدیم اېته‌دی. دینی تعلیماتلر حقیده چېکلنگن معلوماتگه اېگه بۉلگن شخصلر و عایله‌لر بو تلقینلرنی تۉغری توشونیش و بهالشگه قیینه‌لیشی ممکن. نتیجه‌ده، بو جریان اولر آره‌سیده طالبان قره‌شلریگه اۉخشش دنیاقره‌ش و اعتقادلر‌نینگ شکللنیشیگه شرایط یره‌تیشی ممکن».
بیلیم یورتی اۉقیتووچیسی قۉشیمچه قیله‌دی: «طالبان غایه‌لری و تفکرینی، اینیقسه، اولر‌نینگ اسلام حقیده‌گی تلقینلرینی کېله‌جک اولادگه سینگدیریش خواطرلی عاقبتلرگه آلیب کېله‌دی. اگر بو وضعیت دوام اېتسه، افغانستان کېلگوسی ییللرده ترورچیلیک و قطعی قره‌شلر تأثیریده شکللنگن، حتا حیاتده‌گی کیچیک مسأله‌لرگه هم کېلیشووسیز مناسبتده بۉله‌دیگن اۉسمیرلر و یاشلر اولادیگه دوچ کېلیشی ممکن. بونده‌ی دنیاقره‌ش باشقه‌لرگه نسبتاً شبهه، ناتۉغری حکملر چیقریش و اولرگه تمغه باسیش‌نینگ کوچه‌ییشیگه آلیب کېلیشی ممکن».
روانشناس توحید (مستعار) باله‌لر عقلی، حسسی و اجتماعی رواجلنیش‌نینگ تورلی باسقیچلریدن اۉتیشینی اَیته‌دی. اونینگ تأکیدلشیچه، طالبان‌نینگ سیاستی و خطتی-حرکتلری عاقبتیده جمعیتده یوزه‌گه کېلگن ناتۉغری خُلق-اطوار همده خواطرلی شرایطلر باله‌لر‌نینگ ساغلام رواجلنیش جریانینی ایزدن چیقریشی ممکن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، باله‌لر‌نینگ بونده‌ی شرایطده یشه‌شی اولرده خواطر، سترېسس و روحی معمالر پیدا بۉلیشیگه شرایط یره‌ته‌دی.
بو روانشناس قۉشیمچه قیله‌دی: «بو وضعیت باله‌لر‌نینگ رواجلنیش جریانینی سېکینلشتیریشی، اولرده امیدسیزلیک و خوفسیزلیک حسسی‌نینگ یۉقالیشینی کوچه‌یتیریشی، شونینگدېک، اجتماعی و مدنی رواجلنیشیگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن».
باله‌لر حقوقلری فعالی آزیتا نژندنینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ سیاستی و خطی-حرکتلری باله‌لر‌نینگ رواجلنیشی همده شخص صفتیده شکللنیشیگه جدّی ضرر یېتکزیشی ممکن. اونینگ تأکیدلشیچه، باله‌لیک دوری انسان‌نینگ اۉزیگه بۉلگن ایشانچی، شخصیتی، دنیاقره‌شی و اعتقادلری شکللنیشیده مهم باسقیچ حسابلنه‌دی. بو دور‌نینگ کمسیتیش، متعصبلیک، چېکلاولر و اقتصادی قشّاقلیک حکم سورگن محیطده اۉتیشی باله‌لر کېله‌جگینی جدّی خوف آستیده قالدیره‌دی.
شو بیلن بیرگه، اَیریم عایله‌لر طالبان‌نینگ سیاستی و خطی-حرکتلری فرزندلری‌نینگ دنیاقره‌شی، روحی حالتی و کېله‌جگیگه تأثیر کۉرسه‌ته‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده.
شبنم (مستعار) اسملی آنه طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن کېین تۉقّیز یاشلی قیزی تشقریگه چیقیشدن قۉرقیب قالگنینی اَیته‌دی. قیزی‌نینگ روحی حالتینی یخشیلش مقصدیده اونی روانشناسگه آلیب بارگنینی هم قۉشیمچه قیله‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «طالبان افغانستاننی اېگه‌لله‌گنیدن بېری قیزیم تشقریگه چیقیشدن قۉرقه‌دی. حتا مو‌ترده کېته‌یاتگنیمیزده نظارت-اۉتکزیش پستلریگه یېتیب بارسک، طالبان وکیللرینی کۉریشی بیلناق کۉزلرینی یومیب آله‌دی. بیر سفر تۉیگه کېته‌یاتگنیمیزده او ییغلب، طالبان حجاب کیمه‌گنی اوچون اونی کلتکله‌مسلیگی اوچون مېنگه رۉمال بېریشیمنی سۉره‌دی».
بو آنه قۉشیمچه قیله‌دی: «کۉپ کېچه‌لری اېرته‌لب اویغانگچ، توشیده طالبان اونی حجاب قاعده‌لریگه رعایه قیلمه‌گنی اوچون کلتکله‌گنینی کۉرگنینی اَیته‌دی. اونینگ احوالینی یخشیلش اوچون ایکّی مرته روانشناس گه آلیب باردیک. حاضر اونینگ حالتی اوّلگیگه قره‌گنده یخشیراق».
رویا (مستعار) اسملی عیال‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ خطی-حرکتلری و قره‌شلری اونینگ ۱۲ یاشلی اوکه‌سی‌نینگ دنیاقره‌شیگه تأثیر کۉرسه‌تگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اوکه‌سی اۉقیشگه بۉلگن قیزیقیشینی یۉقاتگن و مملکتده‌گی حاضرگی وضعیتنی رۉکچ قیلیب، تعلیمنی دوام اېتتیریشنی فایده‌سیز دېب حسابله‌یدی. رویا‌نینگ تأکیدلشیچه، طالبان‌نینگ خطی-حرکتلری و قره‌شلری فقط اوکه‌سیگه تأثیر قیلمه‌گن، بلکه اولر‌نینگ محله‌سیده‌گی باله‌لر‌نینگ کیینیش اسلوبی، نطقی، خُلق-اطواری و تفکریده هم اوشبو گروه‌نینگ تأثیری سېزیلماقده.
رویا شونده‌ی دېیدی: «اوکه‌م هلی اتیگی ۱۲ یاشده بۉلسه-ده، کۉیلک و تنباندن باشقه کییم کیمه‌یدی. او: «سوادلی آدملر هم ارابه‌کشلیک قیلیب کون کېچیره‌یاتگن بۉلسه، اۉقیشدن نیمه فایده؟» دېیدی. شونینگدېک، طالبان مدحیه‌لرینی تینگله‌یدی و اۉشه قۉشیقلر بیلن ویدیولر تیّارله‌یدی. بو حالت عایله‌میزده‌گی برچه اعضالرنی خواطرگه سالماقده».
بو آره‌ده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی آنتونیو گوترش ۱۹ میزان کونی افغانستان حقیده‌گی ینگی حساباتیده مملکتده‌گی وضعیت هنوز خوفسیزلیک‌نینگ یۉقلیگی، قشّاقلیک، مجبوری کۉچیش، اېکولوژیک معمالر همده عیاللر و قیزلر حقوقلریگه قۉییلگن کېسکین چېکلاولر‌نینگ مرکّب اویغونلیگی تأثیریده اېکنینی بیلدیرگن اېدی. بمت باش کاتبی‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستاندهگی باله‌لر حقوقلری‌نینگ کېنگ کۉلمده بوزیلیشیگه دوچ کېلماقده. بونگه باله‌لر‌نینگ اۉلیب و یره‌لنیشی، قوراللی ماجرالرگه جلب اېتیلیشی، جنسی زۉرآورلیک همده انسانپرورلیک خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتیدن محروم اېتیلیشی کیره‌دی. حساباتده قشّاقلیک، خوفسیزلیک‌نینگ یۉقلیگی، تره‌نسچېگره‌وی تۉقنه‌شوولر و طالبان‌نینگ عیاللر همده قیزلرگه نسبتاً چېکلاولری افغانستاندهگی باله‌لر انقراضینی ینه‌ده کوچه‌یتیره‌یاتگن عامللر صفتیده کۉرسه‌تیلگن.
