دوکتور عزیزالله ارال بیلن صحبت؛ طالبان دوریده اۉزبېک تیلی تقدیری و اونی دیجیتاللشتیریش کېله‌جک‌که آلیب باریش یۉللری
اورهان‌بیک
اېسلتمه: دوکتور عزیزالله ارال، تاشکېنت دولت بیلیم یورتی استادی، یازووچی و تیلشناس. او، جنوبی اۉزبېک تیلینی رقملشتیریش همده صنعی عقل‌ده قۉللش یۉنه‌لیشیده فعال ایشله‌ماقده و ۲۹ میزان‌نی اۉزبېک تیلی ملی بیره‌می صفتیده تن آلینیشی تشبثکارلریدن بیریدیر. ارال نینگ فکریچه، طالبان حکومتی نینگ رسمی سیاستیده اۉزبېک تیلیگه آچیق تۉسیق یۉقدېک کۉرینسه‌ده، عملده بو تیل نینگ اجتماعی-سیاسی میدانده‌گی فعالیت دایره‌سی تاره‌یگن، مکتبلر و عالی تعلیمده چېکلاولر آرتگن. شو سببلی، تیلنی اسره‌ب قالیش مسوولیتی کۉپراق خلق و ضیالیلر نینگ فعاللیگیگه باغلیق بۉلیب قالماقده.
اما قنده‌ی قیلیب بو حالتنی اۉزگرتیریش ممکن؟ اۉزبېک تیلی اوچون رقملی کېله‌جک نیمه‌نی انگله‌ته‌دی؟ و خلق نینگ فعاللیگی تیل تقدیرینی قنچه‌لیک اۉزگرتیره آله‌دی؟ انه شو سواللر یوزه‌سیدن، ۸صبح کونده‌لیگی دوکتور ارال بیلن صحبتلشدی.
۸صبح: اۉزبېک تیلی ملی کونی قنده‌ی سببلر بیلن ۲۹-میزان سنه‌سیده نشانلنه‌دیگن بۉلدی؟
ارال: اۉزبېک تیلی ملی کونی ۲۹-میزان سنه‌سیده نشانلنیشی بې‌چیز اېمس. بو سنه افغانستان اۉزبېکلرینی بوتون دنیا اۉزبېکلری أینیقسه یان قۉشنیمیز اۉزبېکستان جمهوریتی بیلن یقینلشتیریشگه خذمت قیله دی. چونکه اۉزبېک تیلی بئیرهمی تورلی اۉلکه‌لرده یشاوچی اۉزبېکلر تامانیدن عینى شو کونی (۲۹ میزان-۲۱ اوکتوبر) نشانلنه‌دى. بو کون اۉزبېک تیلی نینگ مملکت ملی تقویمیدن اۉرین آلگن تاریخی سنه حسابلنه‌دی. شو باعث، افغانستان و باشقه مملکتلرده‌گی اۉزبېک جماعه‌لری اوچون بو کون – ملی اۉزلیکنی، تیلنی و مدنیتنی قدرلش رمزیگه ایلنگن. اۉزبېکلر دنیانینگ قه‌یسی اۉلکه سیده یشه‌شیدن قطع-نظر، اولرنینگ تیلی، تیل گرامری، تیل تاریخی و تیل بئیرهمی مشترکدیر. چونکی اۉزبېک تیلی اۉزبېک نینگ تاریخی، مدنیتی، تفکری و اولرنینگ ایچکی آوازی حسابلنه‌دی.
۸صبح: اوشبو سنه نینگ افغانستان و منطقه‌ده‌گی اۉزبېک جماعه‌لری اوچون اهمیتی نیمه‌ده؟
ارال: افغانستانده اۉزبېکلر عصرلر دوامیده اۉز تیلی و مدنیتینی سقلب کېلگن. ۲۹-میزان کونی اولرنینگ ملی اۉزینی انگلش، بیرلیک و غرور تویغوسینی مستحکمله‌یدی. بو نه‌فقط تیلده‌گی، بلکه تاریخده‌گی، مدنیتده‌گی، ادبیاتده‌گی اۉزلیگیمیزنی اېسلته‌دی. شونینگدېک، بو سنه افغانستان، اۉزبېکستان و بوتون تورکی دنیا اۉرته‌سیده معنوی کۉپریک وظیفه‌سینی بجره‌دی.
۸صبح: شو کونگه قدر اۉزبېک تیلی کونینی نشانلش بۉییچه قنده‌ی تدبیرلر اۉتکزیلگن؟
ارال: بو کون ۲۰۲۰-ییل ۲۹-میزانده بیرینچی بار افغانستان جمهورلیک ریاستی – ارگ ده نشانلندی. عینی پئیتده مملکت نینگ قطار ولایتلری، جمله دن فاریاب، جوزجان، بلخ، سرپل، تخار، بدخشان، سمنگان، هرات، نیمروز، بغلان، قندوز و ارزگان ولایتلریده فعال طرزده بو تدبیر اۉتکزیلدی. منه بیش ییلدیرکی همان دوام اېتیب کېلماقده و خلق بئیره‌میگه أیله نیب بۉلگن. تیل بئیرهمی ده اۉزبېک تیلیده شعرخانلیک کېچه‌لری، مدنی چیقیشلر، علمی انجمنلر، یاشلر اۉرته‌سیده یازیش تنلاولری، قۉل صنعتی، ملی کییملر، ملی طعاملر و دهقانچیلیک محصولاتلری کۉزکزمه سی تشکیل اېتیلگن. شونینگدېک، چېت اېلده یشه‌یاتگن اۉزبېک ضیالیلری هم آنلاین دستورلر آرقه‌لی بو کوننی نشانلب، خلق‌ارا اعتبارنی جلب اېتیب کېلماقده.
۸صبح: بوگونگی کونده افغانستانده اۉزبېک تیلی قنده‌ی ا‌ۉرینگه اېگه؟
ارال: اۉزبېک تیلی افغانستان اساسی قانونی نینگ ۱۶-ماده سیده قید قیلینیشیچه، کۉپچیلیک اهالی گپلشه دیگن حدودلرده اوچینچی رسمی تیل مقامیگه اېگه. مملکت وزیرلر شوراسی نینگ ۱۳۹۸-ییل ۲۱-دلو ییغینیده ۲۹-میزان اۉزبېک تیلی ملی بئیرهمی کونی صفتیده قبول قیلینیب، افغانستان ملی تقویمیگه کیریتیلدی. اهالی نینگ سېزیلرلی قسمی – تخمینن ۵-۶ میلیون کیشی اۉزبېک تیلیده سۉزلشه‌دی. اۉزبېک تیلی نینگ اجتماعی موقعی ولایتلر درجه‌سیده یوقاری بۉلسه‌ده، مرکزی سیاسی و علمی دایره‌لرده هلی یېترلی درجه‌ده قۉللنیلمه‌یپتی. اما یاشلر آره‌سیده تیلگه قیزیقیش کوچه‌ییب باره‌یاتگنی قوانرلی حالدیر.
۸صبح: اۉزبېک تیلینی اۉقیتیش و رواجلنتیریشده اساسی معمالر نیمه‌لردن عبارت؟
ارال: اېنگ کتته معما – اۉزبېک تیلیده‌گی اۉقو قۉللنمه‌لر، درسلیکلر و اۉقیتوچیلر ملکه‌سی نینگ یېتیشمسلیگیدیر. شونینگدېک، تعلیم تیزیمیده اۉزبېک مکتبلری نینگ سانی کمه‌ییب باره‌یاتگنی، أیریم جایلرده اولرنینگ تۉلیق مالیوی تأمینلنمسلیگی هم تیل رواجیگه سلبی تأثیر کۉرستماقده. افسوسکی، کۉپ حاللرده اۉزبېک تیلیده سۉزلشوچی یورتداشلریمیزنینگ اۉزلری هم کونده‌لیک حیاتده آنه تیلیدن تۉلیق فایده‌لنمه‌یدیلر. بو، تیل رواجیگه تۉسیق بۉله‌یاتگن حالتلردن بیریدیر.
۸صبح: طالبان سیاستی اۉزبېک تیلی نینگ رواجیگه قنده‌ی تأثیر کۉرسه‌تماقده؟
ارال: طالبان حکومتی نینگ رسمی سیاستیده اۉزبېک تیلیگه تۉسقینلیک آچیق کۉرینیشده بۉلمه‌سه‌‌ده، عملده تیل نینگ اجتماعی-سیاسی میدانده‌گی فعالیت دایره‌سی تاره‌یگن. اۉزبېک تیلی یېتکزمه لر، مکتبلر و عالی تعلیم ساحه‌سیده چېکلاولرگه دوچ کېلماقده. شو سببلی، تیلنی سقلب قالیش کۉپراق خلق و ضیالیلر فعاللیگیگه باغلیق بۉلیب قالماقده. اما بو حالتنی عیبلش بیلن اېمس، بلکه انگلش و اۉیلش آرقه‌لی اۉزگرتیریشیمیز ممکن بۉله دی.
۸صبح: خلق و ضیالیلر اۉز آنه تیلینی قنده‌ی حمایه قیلیشی ممکن؟
ارال: اېنگ ثمره‌لی یۉل – علم، مدنیت و عایله‌وی محیطده تیلنی فعال قۉللشدیر. هر بیر ضیالی اۉز اثرینی، مقاله‌سینی، نطقینی آنه تیلیده افاده اېتسه، بو کتته حمایه بۉله‌دی. شونینگدېک، اینتېرنېتده اۉزبېک تیلیده صحیفه‌لر آچیش، باله‌لرگه آنه تیلی درسلرینی بېریش و مدنی تدبیرلرنی دوام اېتتیریش هم جوده مهم. اگر بیز اۉز تیلیمیزگه ایشانمسک، باشقه‌لر بیزگه قنده‌ی حرمت بیلن قره‌یدی؟ تیل فقط درسلیکلرده اېمس، عایله دوره‌سیده، محله‌ده، دۉستلر صحبتی و باله‌لرنینگ اېرتکلریده یشه‌شی کېره‌ک.
۸صبح: سۉنگگی ییللرده‌گی مدنی حرکتلرگه مثاللر بارمی؟
ارال: البته. فاریاب، کابل، بدخشان و بلخ کبی ولایتلرده اۉزبېک تیلیده یېتکزمه لر – اجتماعی ترماق صحیفه‌لری فعالیت باشله‌دی. شونینگدېک، یاش ایجادکارلر اۉزبېک تیلیده شعر، حکایه و مقاله‌لر یازماقده. آنلاین لایحه‌لر آرقه‌لی یاشلر اۉزبېک ادبی تیلینی اۉرگنیشگه دعوت قیلینماقده. اۉزبېک تیلینی رقملشتیریش (دیجیتاللشتیریش) ساحه سیده فعال ایشلر آلیب باریلماقده. بولر – امیدبخش جریان.
۸صبح: اۉزبېک تیلینی کوچه‌یتیریش اوچون قنده‌ی امکانیتلر موجود؟
ارال: لۉنده قیلیب أیتگنده – بیرینچیدن، افغانستان و اۉزبېکستان اۉرته‌سیده‌گی مدنی همکارلیکنی کېنگه‌یتیریش لازم. ایککینچیدن، اۉزبېک تیلیده‌گی تعلیم و عامه‌وی اخبارات واسطه‌لرینی قۉللب-قوتلش کېره‌ک. اوچینچیدن، یاشلر اوچون اۉزبېک تیلیده الکترون درسلیکلر، لغتلر و موبایل علاوه‌لر یره‌تیلسه، بو تیل نینگ استقبالینی مستحکمله‌یدی.
۸صبح: لهجه‌لر و دیالېکتلر اساسیده یگانه ادبی تیل یره‌تیش ممکنمی؟
ارال: البته، بو ممکن، افغانستاندهگی اۉزبېک لهجه‌لری و شېوه‌لری اۉزیگه خاص سۉز خصوصیتلرگه اېگه. شو باعث، ادبی تیلنی یره‌تیشده اۉزبېکستان ادبی معیارلریگه ته‌ینگن حالده، محلی تلفظ و سۉز بایلیگینی هم انابتگه آلیش ضرور بۉله دی. اما بیز اوچون تیار ادبی تیل موجود. اونی ینگیدن یره‌تیشگه احتیاج یۉق دېب اۉیله‌یمن. ذاتن، مکتب درسلیکلری و بیلیم یورتلری تیلی اۉزبېکستان ادبی تیلی معیارلریگه اساسلنگن. تیلده گی لېکسیک قتلم (سۉزبایلیگی)دن تشقری – بیر تور تیل گرامری عمل قیلیب کېلماقده.
۸صبح: املا و سۉز معیارلرنی مستحکملش یۉللری قنده‌ی؟
ارال: بیرینچیدن، اۉزبېک تیلیده‌گی نشرلر اوچون یگانه یازو قاعده سی و لغتلر ایشلب چیقیش کېره‌ک. ایککینچیدن، ژورنالیستلر و یازوچیلر اوچون املا سمینارلرینی تشکیل اېتیش ضرور. اوچینچیدن، آنلاین پلتفرم‌لرده تیل نظارت تیزیملرینی جاری اېتیش آرقه‌لی ادبی معیارنی سقلش ممکن.
۸صبح: ینگی اتمه‌لرنی یره‌تیش و ماسلشتیریش مسأله‌سیده نیمه‌لر قیلیش کېره‌ک؟
ارال: علم-فن و تکنالوژی‌ده‌گی ینگیلیکلرنی اۉزبېک تیلیگه ماسلشتیریش جریانیده ترجمه مرکزلری و تېرمینالوژی کېنگشلر فعال بۉلیشی لازم. مثلاً، «کمپیوتر»، «اینتېرنېت»، «تکنالوژی» کبی سۉزلر نینگ اۉزبېکچه تېنگ معنالرینی یره‌تیش اېمس، بلکه اولرنی تلفظ و یازوده تۉغری ایشله‌تیش مهم. شو یۉل بیلن تیل علمی ساحه‌ده هم رقابت‌برداش بۉله‌دی.
۸صبح: افغانستاندهگی اۉزبېک تیلی نینگ کېله‌جگی حقیده فکرینگیز قنده‌ی؟
ارال: مېن ایجابی فکرده من. تاریخ شونی کۉرسته‌دیکی، اۉزبېک تیلی بو یورتده عصرلر دوامیده باسیملرگه قره‌مه‌ی یشه‌ب کېلگن. بوگون اېسه اخبارات تکنالوژی‌لری، آنلاین تعلیم و مدنی المشینولر طفیلی بو تیل نینگ کېله‌جگی ینه‌ده پارلاق. اگر دولت سیاستی و خلق اراده‌سی بیر یۉنه‌لیشده حرکت قیلسه، اۉزبېک تیلی نه‌فقط سقلنه‌دی، بلکه رواجلنه‌دی هم. چونکی بو تیل – علیشېر نوایی، محمود کاشغریی، ظهیرالدین محمد بابر، ابو ریحان بېرونی کبی بویوک علامه‌لر تیلی.
۸صبح: یاشلر و اۉقیتووچیلرگه قنده‌ی توصیه‌لر بېره‌سیز؟
ارال: اېنگ اوّلا، هر کیم اۉز تیلینی سېویش کېره‌ک. آنه تیلی بو ملت روحی دیر. یاشلر اۉزبېک تیلیده اۉقیسین، یازسین، فکرله‌سین. اۉقیتوچیلر اېسه درسده فقط گرامرنی اېمس، بلکه تیل نینگ روحینی – ادبیات، موسیقی آهنگ و تاریخینی هم اۉرگه‌تسینلر. شونده‌‌گینه تیل جانلی، خلق اېسه بیر بوتون بۉله‌دی. تیل نینگ اۉسیشی ، مجبورلش بیلن اېمس، بلکه مِهر و طبیعی اعتراف آرقه‌لی یوز بېره‌دی. بیز تیلدن فایده‌لنسک، اونگه مهر بېرسک، او یشه‌یدی. تیل یوره‌کدن چیققن سېس، اونی اسره‌ش اېسه یوره‌کنی اسره‌شدیر.
۸صبح: افغانستان اۉزبېکلری تیلینی رقملشتیریش (دیجیتاللشتیریش) یۉنه‌لیشیده قنده‌ی عملی ایشلر آلیب باریلماقده و «صنعی عقل» ساحه‌سیده بو تیل نینگ حاضرگی حالتی قنده‌ی؟
ارال: بیز جنوبی اۉزبېک تیلی[ Southern Uzbek language] اوچون ماشین ترجمه‌سی بۉییچه ینگی رېسورس (منبع)لرنی تقدیم اېتدیک. اولر آره‌سیده ۹۹۷ ته گپدن عبارت فلارېس+ (یعنی کۉپ تیللی ماشین ترجمه‌سی تیزیملرینی بهالش) اوچون یره‌تیلگن منبعلر و اینتېرنېتدن آلینگن ۳۹۹۹۷ ته پرالیل (موازی) خلق‌ارا تېست تۉپلمی، سیناو تۉپلمی، لغت، ادبی گپلر، همده نازک سازلنگن «ن.ل.ل.ب-۲۰۰ (هیچ بیر تیل اعتباردن چېتده قالمه‌گن – ۲۰۰ تیلنی قمر‌ه‌ب آلوچی لایحه) – «لطفی» مۉدلی وجودگه کېلتیردیک.
شونینگدېک، بیز عرب یازویده‌گی «یریم بۉش جای»[ Half space] بېلگیلرینی تیکلشگه یاردم بېروچی «کېینگی ایشلاو بېریش»[ Post processing] اصولینی تکلیف اېتدیک. بو اصول مورفالوجی چېگره‌لرنی (سۉز قۉشیمچه‌لری اۉرنینی) تۉغری انیقلشنی یخشیله‌یدی.
برچه معلوماتلر تۉپلملری، مۉدللر و واسطه‌لر آچیق حالده اعلان قیلینیب، جنوبی اۉزبېک تیلی و باشقه کم رېسورسلی (کم منبعلی) تیللر بۉییچه کېله‌جکده‌گی تدقیقاتلرنی قۉللب-قوتلشگه مۉلجللنگن. بیز۲۰۲۵-ییلده بو ایشنی عملگه آشیریشگه کیریشدیک ونوامبر آییده چین نینگ سوژوو شهریده اۉتکزیله دیگن خلق ارا کنفرانسده «اۉزبېک تیلیده‌گی بۉشلیقنی تۉلدیریش: جنوبی اۉزبېک تیلی اوچون ترجمه واسطه‌لرینی یره‌تیش» سرلوحه لی صنعی عقل و تیل تکنالوژی‌لری ساحه‌سیده‌گی علمی ایش بیلن قتنشه میز. اوشبو علمی ایشیمیز- افغانستانده سۉزلشیله‌دیگن جنوبی اۉزبېک تیلی اوچون موازی کارپوسلر(متنلر،سۉزلر، نطق یازولری نینگ کتته تۉپلمی) و ترجمه مۉدللرینی یره‌تیشگه بخشلنگن.
