یېرگه عاید حجتلر بیلن یشیرین سودا؛ کابلده‌گی طالبان بلدیه‌سیده نیمه‌لر بۉلماقده؟
امین کاوه
۸صبح گزېته‌سی قۉلگه کیریتگن معلوماتلرگه کۉره، کابلده‌گی طالبان بلدیه‌سی‌نینگ ملک باشقرمه‌سی اَیریم خادملری یېر و کۉچمس ملکلرگه عاید محرم معلوماتلر همده آرشیف حجتلرینی واسطه‌چیلرگه تقدیم اېتیب، بو‌نینگ عوضیگه کتّه مقدارده پول آلماقده. منبعلر‌نینگ اَیتیشیچه، اوشبو شخصلر یېرلرنی رۉیخطگه آلیش بۉییچه محرم دفترلرنی کۉریش امکانیتیدن فایده‌لنیب، یېر اېگه‌لری‌نینگ شخصی معلوماتلری، تذکره رقملری، یېرلر‌نینگ تۉرت تاماندن چېگره‌لری، جایلشووی و میدانی، ملک حجتلری رقملری، تۉلاولر تاریخی همده رسمی یازیشمه‌لرگه عاید معلوماتلرنی واسطه‌چیلرگه یېتکزماقده. اولر اوشبو دفترلر‌نینگ هر بیر صحیفه‌سینی صورتگه آلیش عوضیگه ایکّی مینگدن بېش مینگ امریکا دالریگچه پول آله‌دی. منبعلرگه کۉره، واسطه‌چیلر اوشبو معلوماتلردن فایده‌لنیب، یېرلر‌نینگ تفصیلاتلری و جایلشووینی انیقله‌یدی همده اولرنی سوداگرلر و یېر خریدارلریگه تقدیم اېته‌دی. بیراق اَیریم منبعلر بو معلوماتلردن یېرگه عاید ساخته ملک حجتلرینی تیّارلشده هم فایده‌لنیله‌یاتگنینی اَیتیب، اوشبو جریان کېنگ کۉلملی بیزنسگه ایلنگنینی تأکیدله‌ماقده.
۸صبح گزېته‌سی اوشبو حالتنی اۉرگنیش مقصدیده طالبان بلدیه‌سی‌نینگ ملک باشقرمه‌سیگه تېگیشلی رۉیخطگه آلیش و آرشیف دفترلری‌نینگ اَیریم نمونه‌لرینی تېکشیریب، اولرنی صورتگه آلگن. اوشبو حجتلرده ملک اېگه‌لری، عریضه بېرووچیلر، یېر نمره‌لری، میدانی، نرخی، یېر چېگره‌لری، مالیوی تۉلاولر، یېر اجره‌تیش باسقیچلری و ملک حجتلرینی رسمیلشتیریش جریانلریگه عاید باتفصیل معلوماتلر قید اېتیلگنی کۉرینه‌دی. شونینگدېک، کیرووچی خطلر و عریضه‌لرنی رۉیخطگه آلیش دفترلری‌نینگ اَیریم نمونه‌لریده خطلر‌نینگ رقمی و سنه‌سی، یوبارووچی تشکیلات، ایشلر‌نینگ مضمونی، یېرگه عاید سۉراولر همده اداری یازیشمه‌لر تاریخی هم اوشبو باشقرمه آرشیفیده سقلنیشی عکس اېتگن. منبعلر‌نینگ اَیتیشیچه، بو معلوماتلردن رخصتسیز فایده‌لنیش سوءاستعماللیک، حجتلرنی قلبه‌کیلشتیریش و یېرگه اېگه‌لیک قیلیش تاریخینی اۉزگرتیریش اوچون شرایط یره‌تیشی ممکن.
حسابات نتیجه‌لریگه کۉره، اوشبو دفترلر ملک باشقرمه‌سی‌نینگ اېنگ محرم و مهم حجتلری حسابلنه‌دی. اولردن فقط تېگیشلی معلوماتلرگه کیریش وکالتیگه اېگه خادملر‌گینه فایده‌لنیشی ممکن. یېرلر و عملگه آشیریلگن بیتیملرگه عاید برچه معلوماتلر اوشبو دفترلرده قید اېتیلگن. اولردن رخصتسیز فایده‌لنیش اېسه سوءاستعماللیک و ملک حجتلرینی قلبه‌کیلشتیریشگه یۉل آچیشی ممکن.
۸صبح گزېته‌سی بیلن صحبتلشگن منبعلر اوشبو باشقرمه‌‌نینگ محرم معلوماتلرینی واسطه‌چیلرگه یېتکزه‌یاتگن ایکّی کیشی‌نینگ نامینی تیلگه آلگن. واسطه‌چیلر اېسه اۉز نوبتیده بو معلوماتلرنی سوداگرلر و یېر خریدارلری بیلن بۉلیشیب، شو آرقه‌لی یېرلر‌نینگ تفصیلاتلری و جایلشووینی انیقله‌ماقده.
۸صبح گزېته‌سی اوشبو ایکّی شخص‌نینگ مناسبتینی آلیش امکانیگه اېگه بۉلمه‌گنی سببلی، حساباتده اولر‌نینگ شخصینی آشکار قیلمسلیککه قرار قیلگن. منبعلر‌نینگ اَیتیشیچه، بو ایکّی شخص ملک باشقرمه‌سی‌نینگ اۉته محرم دفترلرینی واسطه‌چیلرگه تقدیم اېتیب، معلوماتلر عوضیگه اولردن پول آله‌دی.
ایشانچلی منبعلردن بیری ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده شونده‌ی دېیدی: «هر بیر یېر‌نینگ حجتلری اوچون اساس و پای‌دېوار عیناً شو دفترلردیر. بو دفترلر اۉته محرم حسابلنه‌دی و وکالتلی خادملردن باشقه هېچ کیم اولردن فایده‌لنیش حقوقیگه اېگه اېمس. واسطه‌چیلر اوچون مهم بۉلگن و اولر اساسیده حجتلر تیّارلنه‌دیگن معلوماتلرگه اسم، آته‌سی‌نینگ اسمی، توغیلگن جایی، یشش منزلی، تذکره رقمی، یېر چېگره‌لری، پول تۉله‌نگنلیگی حقیده‌گی بیل رقمی، خطلر رقمی، ملک حجتی رقمی و یېر اوچون تۉله‌نگن مبلغ مقداری کیره‌دی. بو معلوماتلر‌نینگ برچه‌سی عیناً شو دفترلرده قید اېتیلگن».
منبع شونده‌ی دېیدی: «کابل بلدیه‌سی‌نینگ ملک باشقرمه‌سیده حاضر هم ایشله‌یاتگن ایکّی خادم بو ایش بیلن شغللنه‌دی. اولر اوشبو دفترلر‌نینگ هر بیر صحیفه‌سینی صورتگه آلیش عوضیگه ایکّی مینگدن بېش مینگ دالرگچه پول آله‌دی. واسطه‌چیلر بیلن قنچه مقدارده کېلیشه آلیشسه، شونچه پول آلیشه‌دی».
اۉزی‌نینگ شخصی معلوماتلری و کۉرسه‌تمه‌لریگه عاید تفصیلاتلر حساباتده کېلتیریلیشینی ایسته‌مه‌گن ینه بیر منبع شونده‌ی دېیدی: «واسطه‌چیلر ملک باشقرمه‌سیدن آلگن عیناً شو معلوماتلر اساسیده یېرگه عاید ساخته ملک حجتلرینی تیّارله‌یدی. مېن اۉرگنگن معلوماتلرگه کۉره، بو ایش آرتیده کتّه و کېنگ کۉلملی سودا فعالیتی توریبدی».
۸صبح گزېته‌سی طالبان نظارتی آستیده‌گی کابل بلدیه‌سی‌نینگ ملک باشقرمه‌سیده‌گی یېرلرنی رۉیخطگه آلیش و آرشیف دفترلری‌نینگ اَیریم نمونه‌لرینی تېکشیریب، اولرنی صورتگه آلگن. اوشبو تصویرلرده ملک اېگه‌لری‌نینگ شخصی معلوماتلری، یېر نمره‌لری رقملری، میدانی، تۉرت تاماندن چېگره‌لری، نرخی و ملک حجتلریگه عاید معلوماتلر قید اېتیلگنی کۉرینه‌دی. بو نمونه‌لرده ملک اېگه‌سی‌نینگ اسمی، آته‌سی‌نینگ اسمی، یشش جایی، یېر رقمی، جریب و بیسوه حسابیده‌گی میدانی، یېر‌نینگ تۉرت تاماندن چېگره‌لری، ملک حجتلری‌نینگ سنه‌سی و رقمی کبی معلوماتلر کېلتیریلگن.
اوشبو دفترلر‌نینگ ینه بیر نمونه‌سیده عریضه بېرووچیلر‌نینگ شخصی معلوماتلری، یېر نمره‌لرینی اجره‌تیش تاریخی و مالیوی تۉلاولرگه عاید تفصیلاتلر قید اېتیلگن. بو صحیفه‌ده ایش‌نینگ ترتیب رقمی، عریضه بېرووچی‌نینگ اسمی و آته‌سی‌نینگ اسمی، کسبی، عایله اعضالری سانی، تذکره رقمی، یشش منزلی، یېر نمره‌سی‌نینگ رقمی و میدانی، یېر نرخی، تۉلاو تاپشیریغی رقمی، تۉله‌نگن مبلغ مقداری، تۉلاو سنه‌سی همده یېر تاپشیریلگنلیگی حقیده‌گی معلوماتلری موجود. شونینگدېک، اداری ایضاحلر بۉلیمیده اویلر‌نینگ قوریلیش حالتی و ملک حجتلرینی رسمیلشتیریش باسقیچلری قید اېتیلگن. صحیفه‌‌نینگ اَیریم قِسملریده قیزیل و کۉک رنگلی خودکار قلملرده یازیلگن قۉلیازمه قیدلرنی هم کۉریش ممکن.
ملک باشقرمه‌سی آرشیف حجتلری‌نینگ ینه بیر نمونه‌سیده کیرووچی خطلر و عریضه‌لرنی رۉیخطگه آلیش دفتری عکس اېتگن. اونده ایشلر، سۉراولر و رسمی خطلرگه عاید معلوماتلر قید اېتیلگن. اوشبو دفتر خطلر‌نینگ چیقریلگن و رۉیخطگه آلینگن سنه‌سی همده رقمی، ترتیب رقمی، یوبارووچی تشکیلات، موضوع‌نینگ قیسقه‌چه مضمونی و اداری ایضاحلرنی اۉز ایچیگه آله‌دی. قید اېتیلگن حالتلر آره‌سیده یېرگه اېگه‌لیک حقوقینی تصدیقلش، یېر نمره‌لری بۉییچه سۉراولر، یېرلرنی تاپشیریش و اولر‌نینگ قیمتینی تۉله‌ش، شونینگدېک، وطنداشلر‌نینگ عریضه‌لریگه عاید یازیشمه‌لر موجود.
بو حالت ۸صبح گزېته‌سی‌نینگ یقینده اعلان قیلینگن سوریشتیروو طالبان سۉزلاوچیسی ذبیح‌الله مجاهد، ایناغه‌لری بیلن همکارلیکده کابل شهری‌نینگ اۉن-آلتینچی ناحیه‌سیده جایلشگن قلعهی زمانخان‌نینگ یشیل حدودیده تورر جای مجموعه‌سی قوریلیشینی باشله‌گنی حقیده‌گی معلوماتلر اعلان قیلینگن بیر پیتده یوز بېرماقده. طالبان بلدیه‌سیده‌گی منبعلر‌نینگ اَیتیشیچه، اوشبو مجموعه یشیل حدودده قوریلماقده. بیراق ایکّی تامان اۉرته‌سیده امضالنگن کېلیشووده بو حدود‌نینگ یشیل میدان اېکنیگه هېچ قنده‌ی اشاره قیلینمه‌گن. منبعلر، شونینگدېک، مجاهد طالبان صفیده‌گی موقعی و تأثیریدن فایده‌لنیب، عایله اعضالریگه اقتصادی فعالیت یوریتیش و تورر جای مجموعه‌لری قوریش اوچون شرایط یره‌تیب بېرگنینی دعوا قیلماقده.
شونینگدېک، جورج دبلیو بوش انستیتوتی تامانیدن ۲۰۲۴-ییلده اعلان قیلینگن «طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی افغانستانده فساد و دولت منبعلرینی تالان-تاراج قیلیش» ناملی تدقیقاتده طالبان افغانستاننی اېگه‌للب آلگنیدن سۉنگ دولت شرطنامه‌لرینی تاپشیریش، کۉچمس ملکلرنی ساتیش، رخصت‌نامه و امتیازلر بېریشده شفّافلیک‌نینگ یۉقلیگی منصب وکالتلرینی سوءاستعمال قیلیش اوچون شرایط یره‌تگنی کۉرسه‌تیلگن.
برتلسمان جمغرمه‌سی‌نینگ افغانستان بۉییچه ۲۰۲۶-ییلگی اوزگریش ایندېکسی حساباتیده طالبان و اونگه علاقه‌دار ترماقلر آره‌سیده‌گی فساد قانون استوارلیگینی ضعیفلشتیرگنی قید اېتیلگن. حساباتده طالبان‌نینگ نفوذلی منصبدارلری کۉپلب حالتلرده جزادن چېتده قالیشی، گروه اعضالری قانوننی بوزگن یاکه اۉز وکالتلرینی سوءاستعمال قیلگن تقدیرده هم، کمدن-کم حاللرده جوابگرلیککه تارتیلیشی تأکیدلنگن.
