بیرینچی بۉلیم-قوله‌ش شاو-شوولری
۸صبح
ژورنالیزم فاکولته‌سیدن سید جمال‌الدین چیقیش دروازه‌سیگچه بۉلگن مصافه تخمیناً اۉن دقیقه‌لیک یۉل اېدی. قریب اوچ ییل دوامیده شو مصافه‌نی امید بیلن، قیغولی خبرلرنی اېشیتمسدن باسیب اۉتدیم. بو یۉل شونچه‌که اسفالتلنگن کۉچه‌‌نینگ بیر نېچه مترینی باسیب اۉتیش، قره‌غه‌ی، سرو و تېره‌ک درختلری تگیدن یوریشدن عبارت اېمس اېدی. عکسینچه، اونینگ هر بیر قدمی آبادلیک سری قۉییلیشی لازم بۉلگن بیر پاغانه اېدی. بو قدملر پُخته اۉیلنگن و مستحکم بۉلیشی کېره‌ک اېدی، تاکه یېتیب باریشگه وعده بېرگن آرزومیزنی رۉیابگه چیقره آله‌یلیک. بیز طلبه‌لر کېله‌جککه ایشانچ بیلن بو یۉلده یالغیز کوره‌ش آلیب بارردیک.
لیسانس باسقیچیده‌گی اۉقیشیمیزنی توگه‌تیشگه اوچ سمستر قالگن اېدی. بیتیروو هیجانی و قووانچی آره‌سیده ولایتلر‌نینگ بیرین-کېتین قوله‌شی حقیده‌گی یوره‌کنی لرزه‌گه سالووچی خبرلر قولاققه چه‌لینردی. بو خبرلر نه‌فقط بیلیم یورتی حدودیدن تشقریده، بلکه فاکولته‌لرده، صنف‌لرده و طلبه‌لر آره‌سیده هم ترقه‌لردی. همه جایده قوله‌ش و تصور قیلیش‌نینگ امکانی بۉلمه‌گن کېله‌جک حقیده گپ کېتردی. شونگه قره‌مه‌ی، برچه طلبه‌لر بیر نرسه‌گه خوفسیزلیک کوچلری‌نینگ قطعی اراده‌سی و طالبانگه قرشی غلبه قازانیشیگه ایشانردی. هېچ بیریمیز ولایتلر، آخر-عاقبت اېسه کابل هم قوله‌شیگه ایشانمسدیک.
قوله‌ش اوچون امکان قالمه‌گندېک اېدی. انه شو قۉرقینچلی کېچه-کوندوزلرده، خوفسیزلیک کوچلریگه تسلیم بۉلیش حقیده بویروق بېریله‌یاتگن، خلق اېسه مطلق ظلمت ایچیده قالگن پیتده، اېرکک و عیال، کېکسه و یاش، سیاستچی، شفاکار، طلبه، دوکاندار و حتا کۉچه سوداگرلری هم حکم سوره‌یاتگن وضعیت حقیده تورلی تحلیللرنی اۉرته‌گه تشلردی. اَیریملر وضعیتنی اۉز فایده‌سیگه تلقین قیلسه، باشقه‌لر‌نینگ قلبیده طالبان قَیتیشیدن قۉرقوو ایلدیز آتگن اېدی. بو قۉرقوونی کۉپچیلیک‌نینگ، اینیقسه عیاللر‌نینگ یوز-کۉزیدن انگلش ممکن اېدی؛ قصاص آلیش، قاتللیک، تعقیقلر و ظلمت‌نینگ قَیتیشیدن قۉرقوو.
شو کونلرده مېن و اوچ نفر گروهداشیم خوفسیزلیک بیلن باغلیق آغیر وضعیت سببلی بیلیم یورتیدن کوته‌سنگیگچه بۉلگن یۉلنی پیاده باسیب اۉتیشگه مجبور اېدیک. چونکه طلبه‌لرنی اویدن بیلیم یورتیگه و بیلیم یورتیدن اویگه آلیب باره‌دیگن اتوبوسلر قتناوی بېکار قیلینگن اېدی. انه شو یۉل و خَیالیمیزنی اوروش همده طالبان‌نینگ قَیتیشیدن باشقه نرسه‌گه چلغیتیشگه امکان بېرمه‌یاتگن تشویشلر کونلیک تحلیللرنی اۉزیمیزچه توشونیشیمیز و دستلبکی قره‌شلریمیز اساسیده وضعیت حقیده تخمینلر یوریتیشیمیزگه بهانه بۉلردی.
برچه‌میز خوفسیزلیک کوچلری‌نینگ غلبه قازانیشیگه ایشانردیک. چونکه ییگیرمه ییللیک دموکراسی‌نینگ برباد بۉلیشی و وضعیت‌نینگ توبدن اۉزگریشی، حربیلر همده طالباندن اۉنلب برابر کوچلیراق حربی تخنیک موجودلیگی، امریکا کوچلری‌نینگ اشتراکی، دولتلر‌نینگ افغانستان ایشلریگه دایمی اره‌لشووی، اېنگ مهمی اېسه تروریزمگه قرشی کوره‌ش، جهان تینچلیگی، عدالت و تېنگلیکنی حمایه قیلیش یۉلیده‌گی سعی-حرکتلرگه قره‌مه‌ی یوز بېریشی عقل باور قیلمس حادثه‌دېک تویولردی. بیراق آره‌میزده حماسه هر قنده‌ی اۉزگریشگه، حتا قوله‌شگه هم ایشانردی. او بیر ییل اوّل افغانستان کېله‌جگینی بشارت قیلگن بیر کتابنی اۉقیگن اېدی. اونده: «افغانستان ینه طالبان قۉلیگه اۉته‌دی»، دېب یازیلگن اېکن. حماسه اۉشه کتاب مؤلفی‌نینگ گپلری و بشارتلریگه دایما ایشانر، «اونینگ اَیتگنلری عینی حقیقت»، دېردی.
حماسه بیز بیلن کمدن-کم یورردی. حتا قالیش یاکه کېتیش حقیدگی شاوقین-سوران اوج آلگن اۉشه کونلرده هم بیلیم یورتی یاتاقخانه‌سیده اېدی. اۉشه کونی او تنیشلرینی کۉرگنی بارماقچی بۉلگن، احتمال، آخرگی مرته اوچره‌شیش نیتیده یاتاقخانه‌نی ترک اېته‌یاتگن اېدی. خواطر، قۉرقوو و امیدسیزلیککه تۉله گپلردن کېین چۉکّن سکونت حکم سوره‌یاتگن بیر پیتده حماسه ینه جدّی آهنگده دېدی: «هر قنده‌ی واقعه یوز بېریشی ممکن. قۉلی باشقه‌لر‌نینگ چۉنته‌گیده، باشی اېسه بېگانه‌لر بویروغیده بۉلگن حکومتگه بونچه‌لیک ایشانمنگلر». اونینگ سۉزلریدن، عادتده‌گیدېک، حاکمیتینی کمسیتیش، عدالتسیزلیک و فساد اساسیگه قورگن حکومت و دولت اربابلریگه نسبتاً نفرت سېزیلیب تورردی. همه‌میز کولیب، حماسه ینه دردلی قلبیده‌گی گپلرنی اَیته‌یاتگنینی تأکیدله‌دیک. اۉشه کونی و اوندن کېینگی کونلر هم عادتده‌گیدېک اۉتردی، خبرلر اېسه ولایتلر‌نینگ قوله‌شی حقیده کېلیشده دوام اېتردی. بو آره‌ده اشرف غنی اۉزی‌نینگ کېسکین و غضبگه تۉله بیاناتلری بیلن خلقنی طالبان مغلوبیتگه اوچره‌شیگه ایشانتیریشگه اورینردی.
اۉن بیرینچی اگوست کونی اېدی. درسلر عادتده‌گی ترتیبده اۉتکزیلردی. اۉقیتووچیلر حکم سوره‌یاتگن وضعیت حقیده فکر بیلدیرمسدن، درس بېریش بیلن بند اېدیلر. هر دایمگیدېک، بیلیم یورتی کۉچه‌سی قیزلر و ییگیتلر بیلن گوجوم اېدی. هر بیری هر کونی بیلیم یورتیگه بیر عالم امیدنی یېلکه‌سیده کۉتریب کېله‌دیگن یاش قیزلر و ییگیتلر اۉشه کونلرده هم بیلیم یورتینی قلتیره‌گن قدملر بیلن ترک اېتیشردی. گۉیا اۉشه کونلرده بو محیطدن نیمه‌دیر اریگندېک اېدی: بلند کولگیلر، جۉشقینلیک، امید و اشتیاق. قووانچ اۉرنینی قۉرقوو و خواطر اېگه‌لله‌گن، بو جای اېندی اوّلگیدېک هیجان و شُکوه‌گه اېگه اېمس اېدی. ییللر دوامیده مملکت‌نینگ تورلی حدودلریدن کېلگن قیزلر و ییگیتلر طلبه‌لر‌نینگ گواهی بۉلگن بلند تېره‌ک و قره‌غه‌ی درختلری هم گۉیا طلبه‌لر کیفیتیگه هماهنگ روشده کمراق تېبره‌نیب، شاخه‌لرینی کمراق سیلکیتردی. اولر اېندی طلبه‌لرنی اۉزلری‌نینگ سلقین و سایه‌لریده اوّلگیدېک کۉپ پناه‌یگه آلمه‌سدی. طلبه‌لر‌نینگ یېلکه‌لری، اینیقسه قیزلر‌نینگ یېلکه‌لری، دفتر و کتابلر اۉرنیگه سراسیمه و خواطر یوکیدن آغیرلشگن اېدی. هر بیری یېلکه‌لرینی اېگیب، قویاش باتیشی بیلن بیرگه بیلیم یورتی حدودینی ترک اېتردی.
باشیم آغیرلشگن، یېلکه‌لریمنی اېگیب بیلیم یورتیدن چیقه‌یاتگن اېدیم. خَیاللریمگه چۉمیب کېتگنیمده شیما‌‌نینگ آوازی مېنی اۉزیمگه کېلتیردی. او تېلفونینی ایکّی قۉلی بیلن اوشلب آلگن، سراسیمه و حیرت ایچیده قۉلیمدن تارتیب: «هرات هم قوله‌گنیگه ایشانه‌سنمی؟» دېدی. بو جوده قیغولی و لرزه‌گه سالووچی خبر اېدی. گۉیا باشیمگه آغیر بیر نرسه بیلن اوریلگندېک بۉلدیم. باشیمده قتّیق آغریق سېزدیم. شیما و ثریا مېندن هم یامان احوالده اېکنینی انگله‌دیم. بیر-بیریمیزگه دلده بېریش اوچون ینه امید بیلن: «اولر کابلگه یېتیب کېلیشی ممکن اېمس»، دېدیک.
اما احوالیم بوتونله‌ی اۉزگرگن، کۉز یاشلریمنی تییالمه‌ی، ایچیمده شونده‌ی دېب پیچیرلردیم: قنده‌ی قیلیب یقینده‌‌گینه طلبه‌لرنی قان و توپراققه بېله‌گن بیر گروه مملکتیمیزده حاکمیت تېپه‌سیگه کېلیشی ممکن؟ قۉللری کۉپلب باله‌لر، یاشلر و بې‌گناه انسانلر‌نینگ قانیگه بېله‌نگن کیشیلر حاکمیت اېگه‌سیگه ایلنیشه‌دیمی؟
قه‌یېردن بیلردیم، اۉشه کونلر بیلیم یورتیده‌گی سۉنگگی کونلریمیز بۉلیشینی و اچّیق توشیمیز حقیقتگه ایلنیشینی. قنییدی، اۉشه کونلرده بیلیم یورتیگه تۉییب-تۉییب نظر سالگنیمده اېدی. اما نه‌فقط مېن، بلکه دۉستلریم هم حس قیلگن تویغو سۉنگگی اوچره‌شوو حسسیگه اۉخشردی. هر کونی سانی کمه‌ییب باره‌یاتگن گروهداشلریمیز، بیزدن هم کۉپراق خواطرگه توشگن استاذلریمیز، بیلیم آلیشگه بۉلگن اشتیاقیمیز، هېچ قچان قَیته تکرارلنمه‌گن کولگیلریمیز و هر قنده‌ی جایدن هم صمیمیراق، دلگه یقینراق بۉلگن محیط بیلن سۉنگگی بار خیرلشه‌یاتگن اېدیک. اما حتا خیرلشیشگه هم اولگورمه‌دیک.
